(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Historiae naturalis libri XXXVII"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at jhttp : //books . qooqle . com/ 




/rf 






Digitized by 



Google 



Digi 



zedbyGOQgle 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



CAII PLINII SECUNDI 
HISTORLE NATURALIS 

UBRI XXXVII 



Digitized by 



Google 



878 
Pb 

V.o 



EXCUDEBAT FIRMINUS DIDOT, 

HKCIS E^ gAlLICARUH ACADEHlIuUH Tf POGRA.pkbs' . 



Digitized by 



Google 



caii plinii secundi 
HISTORItE naturalis 

LIBRI XXXVII 



CUM SUACTIS J. HARDUIHI , DALECAMPII , BODJEI 9 GfifiARDI , 8PRRHGBIJI , 
ATQUB ALIORUM HOTIS RT fiXCUASIBUS 



PARS QUARTA CONTINENS REM HERBARIAM 

cubante L. DESFONTAINES 

KJLGX^e SCIBJrriAEUM ACADEMLS SOCIO, HECHOH IH BOETO EEGIO 
PAEISIEH8I BOTAHICES PBOPESSOBE 

VOLUMEN QUINTUM 




PARISIIS 




COLL.IGEBAT NICOLAUS ELIGIUS LEMAIRE 

POE8EOS LATISE PEOVESSOR 



MDGCCXXIX 



Digitized 



edbyGOQgle 



Digitized by 



Google 



^mmw+^w*v+ ■v^%%^^^^»^»^%»»%^'« l *^^»%^'%»%^**»*^^^* < *^*'^*^^^^^<*^^<*^%^%%<^%^^% 



PRiEMONITIO EDITORIS. 



V^uvm nos ad quartam hanc naturalis Historiae partem edendam 
accingeremus, neque rerum difficultas ita deterruit, ut nos suscepti 
laboris pceniteret , tot nempe doctorum virorum auxitiis fretos ; 
neque tanta nos cepit virium fiducia, ut omnibus numeris opus fe- 
liciter absolutum ad finem perduci posse putaremus. Dum vero 
menti succurreret nemini magis , quam cui diutius phytographiae 

% antiquae studio insudandum fuerit, innotescere, quam contuma- 
cem tractaremus materiam, nostro jure speravimus fore, ut peri- 

„ tiores conatibus nostris faverent; aut ignoscerent certe, siquaedam 
ipsis minus adprobarentur. Quam ad rationem nostrum hoc, qua-* 
lecumque est, opus exegerimus , vix necesse arbitramur lectorem 
fusius edocere, qui affixam primo nostro volumini praefationem 
pervolverit. Quod pertinet ad repraesentandum dilucidandumque 
Plinianae orationis contextum, Harduinum nostratem sequi, opti- 
mum omnium interpretem , jamjam tot abhinc annis doctorum 
testimonio comprobatum, nulli dubitavimus; nec tamen a Cl. 
viri sententia recedere nobis religio fuit , si quid et novum dictu , 
et cognitu dignum apud novissimos editores, Rezzonicum scil. 
et Broterium, deprehenderimus. Nec fontes negleximns anti- 
qoos, Pintiani, Scaligeri , Salmasii, etc. commentarios et exerci- 
tationes ; sed doctissimorum virorum sententias , notis quam bre- 
vissimis comprehensas voluimus, ne volumen nimiam in molem 
excresceret, aut ea, quae videbantur optima, prorsus omitteren- 
tur. Quae autem adjuncta de nostro , aut ex fontibus hactenus igno- 
tis deprompta, in lucem primum prodeunt, paucis edisseren- 
dum cst- Dalecampii, Clusii, Bodaeique notas de plantis illu- 
strandis, proprioque nomine definiendis, consuluimus semper, 
sed caute et raro admisimus; quia scilicet nimium incertae, ni- 
mium obscurae plerumque visae fuerint , quam ut iis tuto adhae- 
rcre potuerimus. Salebrosam igitur, et fere inextricabilem , phy- 
tograpbiae antiquae viam tcntare ausis, dux nobis potissimum eli- 



Digitized by 



Google 



viij PRJEMONITIO EDITORIS. 

gendus fuit Cl. Sprengelius, quem nostris temporibus, et consum- 
mata scriptorum antiquorum notitia, et indefesso botanices au- 
gendae studio , prae caeteris de hac nobili scientia optime meritum 
nemo non fatebitur. Plerasque eruditiss. viri notas, exHistoria rei 
herharim decerptas, luculentissimosque ejusdem Excursus ex Anti- 
quitatum Botanicarum Specimine, in usum nostrum convertimns. 
Nec mediocris adjumenti fiiere Cl. Gerardi {la Flore de la Pro- 
pence) observationes in Plinium hactenus ineditas, quarum nobis 
liberaliter copiam fecit Gerardus filius, doctissimo patre non 
indignus, qui nonnullas ipse in Plinium aliquot locis illustran- 
dum symbolas contulit. Nec sine piaculo tacendum fuerit ma- 
xime verendum apud viros rei herbariae peritos illustrissimi et 
amicissimi L. Desfowtaines nomen, qui, quoad per valetudinem 
licuit, nostrum opus revisere dignatus est, notisque criticis locu- 
pletare, quas summo viro acceptas referre grato ac memori animo 
gaudemus. Iis copiis instructi, talibus freti auxiliis, incoepto in- 
cubuimtls operi, quod ut nobis arduum, sic lectoribus utile 
visum iri, speramus vere magis quam confidimus. 

N. E. L. 



Digitized by 



Google 



G PLINII SECUNDI 
JVATURALIS HISTORLE 



LIBER XII. 



I.Animalium omnium, qua& nosci potiiere, naturae t 
generatim memhratimque ita se habent. Rest&nt neqtie 
ipsa anima carentia ( quandoqtiidem nihil sine ea vivit) 
terra edita, ut inde eruta 1 dicantur, ac nullum sileatur 
Naturae opus. Diu fuere octulta 3 ejus beneficia : sum- 
mumque munus homini datum , arbores silvaeque intelli- 
gebantur. Hinc primum alimenta , harum fronde mollior * 
specus 4 , libro vestis 5 . Etiamnum gentes 6 sic degunt. Quo 



I. i. Ui inde eruta. Ut deinde 
mctalla dicantur, quae snnt e terra 
eruta. Hard. 

%. Occulta. Elzev. occultata , ma- 
nifesto operartira eirore. — OccuU 
ta ejus beneficia. Rudioribus homi- 
nibus incomperta, qui diu summi 
muneris loco habuerunt arbores 
et silvas, ex quibus ▼estes et ali- 
menta suppetebant. Vid. nott. 5 et 
6 infra. Eo. 

3. Alimenta. Sic Chiffl. cod. Lib. 
ante Hard. editi, alimentum. Eo. 

4. Mollior specus. Tum scilicet , 
uti Naso cecinit, Met. I, lai et 
1 a a : • Quum primum subiere dd- 
mos , domua antra fuerunt, Etdensi 
firutices, et junctse cortice virgs. » 
flii Dl _ Vetus liber apud Dalec. 
meiior. Ed. 

5. UBro <vestis. Et arborum li- 
J>ro, inquit, mollior hominum in 

v. 



his rerum primordiis vestis fuit. 
Hahd. — Nec nos Pliriio fidem 
ahrogamus : etenim insulas, quam 
vulgo Iedso vocant , incolis agresti- 
nus adhuc et semiferis , librum ti- 
liffi , sive interiorem arboris cujus- 
dam similis corticem, panni vice 
intertextam , pfo veste etiam nunc 
esse testatur Broughtoh, Voy. de 
dicouvertes dans VOcean pacijique 
horiai^ 1795 — 98. Ed. 

6. Etiamnum gentes. Ad rationem 
raaxime aediura hic gentium mos 
spectat. Eximius est Vitruvii lo- 
cus, lib. II, cap. 1, ubi multa ele- 
gantcr depriscorum hominura ▼ita, 
et de initiis bumonitatis atque te- 
ctorumet incrementis eorum. Nam 
ut aliqua ex iis delibemus : « Ad 
hunc diem , inquit , nationibus ex- 
teris ex his rebus asdiGcia consti- 
tuuntnr : ut iii Gallia , Hispania, 

1 



Digitized by 



Google 



% C. PLINII NAT. HIST. 

magis ac magis admirari subit , ab iis principiis 7 caedi mon- 
tes in marmora, vestes ad Seras 8 peti : unionem in Rubri 
maris profundo,, smaragdum in ima tellure quaeri. Ad 
hoc excogitata sunt aurium vulnera : nimirum quoniam 
parum erat collo crinibusque gestari, nisi infoderentur 
etiam corpori. Quamobrem sequi par est ordinem vitae, 
et arbores ante alia dicere, ac moribus 9 primordia in- 
gerere. 

II. ( i. ) Heec fuere numinum templa , priscoque ritu 
simplicia rura etiam nunc Deo prsecellentem arborem di- 
cant 1 . Nec magis auro fulgentia atque ebore simulacra, 
quam lucos, et in iis silentia ipsa adoramus. Arboruin 
genera numinibus suis dicata perpetuo servantur : ut Jovi 
esculus 1 , Apollini laurus, Minervae olea, Yeneri mjrrtus, 



Lusitania, Aquitania, acandolis ro* 
busteis, aut stramentis, etc. » Hard. 
— Antris pro ssdibus etiamnum 
utuntur nonnullse Arabum gentesj 
et in insulis, quas Oceanim vutgo 
dicimus , tecta sibi plerumque pa- 
rant incolse ex ramis arborum. En. 

7. Ah iis prineipiis. A cultu cor- 
poris tam simplice, ad tam luxu- 
riosam in yestitu sedibusque lau- 
titiam delapsos esse mores. Hard. 

8. AdSeras petL Vet. apud Da- 
lec. a SeriBiu, quod quidem videtur 
magis congruere cum seq. in maris 
profundo; nihil tamen mutamus, 
nam simili prorsus locutione No- 
ster usus est inf. cap. 38 : « Pere- 
grinos ipsa ( Arabia ) mire odores 
et ad exteros petit, » boc est, ab 
exteris. De Sericis vestibus vide 
quss jam dicta sunt lib. VI, cap. ao, 
etlib. XI, cap. 16. Ed. 

9. Ac moribus. Atque inculcare 
animis legentium, qui prisci ho-. 
minura mores fuerint, quibus ini- 



tiis morea nostri ad banc luxuriem 
Tenerint. Hard. — Libri quidam 
apud Dalec. ac orbis 9 ve\ ac morbis 9 
non satis liquido sensu. Ed. 

II. 1. Arbonm dtcant. Hunc ho* 
dieque morem, ruri prs*sertim y 
obtinere , jamdudum Dalecampius 
animadvertit ; procerissimas nem- 
pe arbores in vestibulis sacrarum 
sedium , sepulcretisque vicinis po- 
sitas videmus. Ed. 

2. UtJovi escutus , Apollini taurus f 
etc. Lepide in eam rem Phaedrus , 
Fabul. III, 17 : « Olim, quas vel- 
lent esse in tutela sua , Divi lege- 
runt arbores. Quercus Jovi, Et 
myrtusVeneriplacuit, Pboebolau- 
rea, Pinus Cybebae , populus celsa 
Herculi. Minerva admirans , quare 
steriles sumerent , Interrogavit ; 
causam dixit Jupiter : Honorem 
fructu ne videamur vendere. At 
me Hercules narrabit, quod quis 
voluerit, Oliva nobis propter fru- 
ctuui est gratior. Tunc sic Deorum 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 3 

Herculi populus. Quin et Silvanos, Faunosque, et Dearum 
genera silvis, ac sua numma 3 ,tanquam et caelo, attributa 
eredimus. Arbores posteahlandioribusfruge succis 4 hotni- a 
nem mitigavere. Ex iis recreans membra olei liquor, viresque 
potus vini : tot denique sapores annui sponte venientes : 
et mensae (depugnetur licet earum causa cum feris, et 
pasti naufragorum corporibus pisces expetantur ) etiam- 
mim tamett secundee 6 . Mille prseterta sunt usus earum, 
sine quis vita degi non possit. Arbore sulcamus tnaria, 
terrasque admovemus : arbore exeedificamus tecta. Ex ar- 
bore et simulacra 7 numinum fuere, nondum pretio ex- 
cogitato belluarum cadaveri 8 : antequam , ut a Diis nato 



feaitor atuue bominum aator : O 
Kata , merito eapiens dicere omni- 
bnt ! If ifi ntile est , quod facimus , 
Moka cat gloria. ■ Habd. — Conf. 
Phod. tom. II» pag. oa aqq. noat. 
edit. et ibi nott. Ed. 

3. Quin «I Silvanos Faunosque et 
Dearum genera sUri$ % ac sua numinm, 
etc. Locam eaae anapicor non ao- 
lom eorruptnm 9 aed verbia etiam 
aliqoot demintitnm. Utcnmqoe me- 
lior erit lectio : • Qnin et Silvank 
Faumsque et Nvmpharum generi- 
bus , e aflvia aua nomina tanqnam 
e ccJo attribnte credimna. » Nam 
et cod. Tolet. mmtina prasfert, non 
awwM.PtaT.— Ne mireriain docC 
nro emendandi pruriginem; aed 
niai eoerceatur in tempore, qnid 
iatcgri demnm vetuatioribus in li- 
brit tanU audacia reliqnerit? E». 
— EtDearum. Dryadae, Hamadrya- 
daaqne intelligit, qoaa Semideas 
appeUatOvid.Heroid.ep.lv, 4g : 
• Ant qnaa Semideai Dryades, Fau- 
niqnebicornca 9 ete. • Hajld. 

4. BUndwrUnu fiuge succis. Po- 
, inqoit, scculis , homi* 



nes a ferls moribua ad mitioreui 
vitam tradoxere arbornra succi 
( oleum et vinnm ) blandiores hor- 
deo , tritico , etc. qnibos principlo 
vescebantnr, testeOvidio, Metam. 
I, n3 seq. « Semina tum primnm 
longis Cerealia sulcis Obruta sunt, 
pressiqne jugo gemuere jnvenci. » 
Cf. Cic. deNat. Deor. II , 63. Ed. 

5. AnnuL Cod\ Cbifflet. anni. Ed. 

6. Seounda. Arbores, inqnit» 
mensas etiammmc secnndas sub- 
ministrant : poma nimirum , quas 
mensis, ut vocat Horat. Od. IV, 5, 
aherisponebantur. Hinc illud ejus- 
dem vatis,Serm. I,sat. 3, 7,ab ovo, 
quod erat comas inkium , usque ad 
mala, qni ccenae finis. Haad. — 
Conf. et Vitruv. II, 1. Ed. 

7 . E* arbore et simulacra . E codd . 
Reg. Lang. et edit. principe, ar- 
hore et simutacra edidit Broterius , 
qui mox atque ut, pro antequam , ut t 
ex Ambros. codd. Reg. et edit. 
princ.legerejubet.Nos, prsBmonito 
lectore, volgat. retmuimus. Ed. 

8. BeUuarum caauveri. Elephan* 
torum eborj. Hasd. 



Digitized by 



Google 



4 C PLINII NAT. HIST. 

jure luxuriae, eodem ebore numinum 9 ora spectarentur, et 
mensarum pedes. Produnt Alpibus coercitas , et tum in- 
exsuperabili munimento Gallias, hanc primum habuisse 
causam superfundendi seltali», quodHelico ,0 exHelvetiis 
civis earum, fabrilem ob artem Romae commoratus, ficum 
siccam el uvam , oieique ac vini praemissa" remeans secum 
tulisset Quapropter haec vel bello quaesisse venia sit. 

III. Sed quis non jure miretur , arborem umbrae gra- 
tia 1 tantum ex aiieno petitam orbe? Platanus' haec est, 



9. Numinum. Proponebat Dale- 
camp. hominum , mera et inani con- 
jectura. £d. 

10. Helico. Edit. ante Hardnin. 
Elico. Ed. • — Earum.HeUetiarum 
scilicet. Hajld. 

11. Prmmissa. Ita libri omnes. 
Diligentem exquisiu* olei ac vini 
delectnm ea vox significare mihi 
videtur, etsi aliter forte Rbodigino 
vjsum, lib. VI, cap. 6. Livius V, 
33 , Gallorum gentem ex vulgi fa- 
ma tradit, dulcedine frugum, maxi- 
roeque vini novv tum voluptate 
captara, Alpes transisse, agrosque 
ab Etruscis ante cultos possedisse. 
Habd. — Conf. et ad hunc locum 
Plutardi. in Camillo, pag. i35, 
qui invectum in Galliam vinum, 
illiciendaB gentis causa , ab Arunte, 
claro in Etruria viro, memori» 
prodit. Ejus rei fortassis exemplo , 
imperatores Valentinianus et Gra- 
tianusinCodice prohibent, ad bar- 
baros vinum, oleum et liquamen 
trausferre, ne gustus quidem causa 
aut coramercii. Magius apud Dalec. 
lib. III, cap. 11. Ed. 

III. 1 . Umbrce gratia. Exqua fru- 
ctus alius, prseterquam umbra, 
percipi nullus possit. Hard. 

a. Ptatanus kmc est, mare, etc. Ita 



codd. Hard. Vetus apud Dalec. ea 
est. Hatc per mare. Dalec. EUzev. et 
ai. ante Hard. hcec est 9 per mare. 
— Ptatanus f etc. H»c est Platanus 
orientalis Lin. (Monasc. poljrand. gen. 
aio8, Pers. Amentac. Juss.), ma- 
gna et procera arbor, multis vali- 
disque radicibus nixa , ramos prse- 
longos, patulos et frondibus luxu- 
riantes late spargens ; et inde nomen 
illi a gra*co irX«TOc, latitudo , sive 
a irXaruvtt , dilato , in latum didu- 
co. Antiquos inter scriptores vix. 
reperias ullura 9 qui ejus non me- 
minerit.Nullam enim ex peregrinis 
arborem tantopere in deliciis Ro- 
mani proceres habuere, qui pla- 
tanos in villis, hortis , ambulacris 
sumraa cura consitas» diligentia 
incredibili colebant, umbrse dum- 
taxat gratia. Quippe nec arbori 
fructus edulis , quare sterilis ^ Virgi- 
lio dicitur Georg. II, 70 j nec illius 
ad sustentandas vites , ulmi instar, 
utilitas; unde calibem eam elegan- 
ter Horatius appellat Carm. II, 
1 5 , 4. Unica ejus commendatio , 
unicum decus , et id quidem bre- 
*vissimum,scil. opaca? frondisamce- 
nitas, qua per sestatem potantes ge- 
nioque suo indulgentes recreabat , 
genialis inde nuncupata Ovid. Met. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 5 

mare Ioniuin in Diomedis insulam ejusdem tumuli gratia 
primum invecta, inde in Siciliam transgressa, atque inter 
primas donata Italiae, et jam ad Morinos usque pervecta, 
ac tributarium etiam detinens solum 4 , ut gentes vectigal 
et pro umbra pendant 5 . Dionysius prior 6 ,Siciliae tyrannus, 
regiam in urbem 7 transtulit eas , domus suae 8 miraculum , 



lib. X, v. g5.P)atanus footes amat ac 
flnvios : sponte nascitor iii Oriente ; 
colitar in Europss meridianis, ubi 
in magnam et excelsam arborem 
frequenter excrescit; etenim ex cras- 
sis ejus truncis naviculas integras 
confici a Grsecis , qui Atbo montem 
incolunt, anctor est Bellonius. Quod 
si Bodsso credamus , biemem non 
adeo pertimescit ; in regionibus 
tamen, ubi asperior cali temperies, 
ita est Crigoris impatiens , ut paene 
frutioosa maneat, foliaque emittat 
tantum triloba, quorum laciniss 
minus sinuatss sunt , quod jampri- 
dem observavit Cl. Willdenowius. 
Cf. Duhuixx , Traitedes Arbres^ etc. 
tom. II, pag. 170. De malis platano 
inscrendis vide quae dicturi sumus 
lib. XV, cap. 17. Ed. 

3. Marelonium, Ionium appellat, 
ut lib. III, cap. 14, quod Italiam 
ab Apulia usque in Pachynum , Si- 
cflist promontorium, circumcingit. 
De hoc mari Ionio Virg. Georgic. 
II, 108 : «Nosse quot Ionii ve- 
niant ad littora fluctus, » Non ab 
Ionibus tamen nomen babet, quip- 
pe qui binc procul absunt , et sui 
nominis penultimam producunt, 
Im$e. Haad. — Diomedis insuiam. 
Ve Diomedea insula ( tle Tremiti ) 
?id. qu» dicta sunt lib. III, cap. 3o. 
Cf. et/am Plin. Hb. X, cap. 6 1 . Ed. 

i j4£ tributariam detinens solum. 
Harmenopulu* »"° s*culo non tan- 



tum pro solo , sed etiam pro caslo 
et aere, vectigal exactum fuisse 
tradit a Micbaele Paphlagone am* 
peratore. Daxec. — Detinens solum. 
Ita MSS. non pertinens. Inter silvas 
suas Morini platanonas babebant, 
pro quibus vectigal populo roma- 
no pendebant. Solarium id vectiga- 
lis genus Pandecta vocant , quod 
pro solo penditur. Habd. 

5. Et pro umbra. Pro arboribus 
alioqui infrugiferis , ac solius um- 
hra? beneficio commendandis, pro 
qua etiam vectigal pendere gentes 
cogerentur. Hunc locum Cujacius 
in Observatt prepostera interpre* 
tatione corrumpit. Habd. 

6. Dionjsius prior. Hoc est , an- 
tiquior, 6 7Cpea6urtpo;. Haec totidem 
fere verbis Theophrastus , Histor. 
Plant. lib. IV, cap. 7. Hard. 

7. Regiam in urbem. Ita bene co- 
dex Reg. 2 et edit princeps. In co- 
dice Reg. 1 regium; inde, et ex prava 
Theophrasti IV, 7, interpretatione 
latina, raale emendatum Rhegium in 
urbem. Regia Dionysii domus fuit 
Syracusis. Brot. 

8. Domus tuce miraculum. Ita li- 
bri omnes. Nec cod. ullus favet, nec 
ratio ipsa, Pintiani conjectura , qui 
substituit, domui suce umbraculum. 
Hard. — Gjrmnasium. Sic Theo- 
pbrast. loc. cit. iv t» irapa£iia<*, at 
iiat vvv iv t» pfAvaaio. Successit 
igitur horlis gymnasium , sive pa- 

1» 



Digitized by 



Google 



6 C. PLIHII NAT.HIST. 

ubi postea factum gymnasiuro ; nec potuisse in amplitu- 
dinein adolescere; et alias fuisse 9 in Italia, ac nominatim 
Hispania, apudauctores invenitur. 

IV. Hoc actum circa capt&Urbis' aetatem : tantumque 
postea honpris increvit, ut mero infuso* enutriantur : com- 
pertum id maxime prodesse radicibus;docuimusque etiam 
arbores vina potare. 

V. Celebratae sunt primum in ambulatione Academiae* 



hestra, nbi dc more athlet» exer* 
cebantur. Haad. 

9. Et alias fuisse. Theophrast. 
Hbro IV, capite 7 : Iv jxiv yip tS 
A#st* irXaravov 06 aaelv tlvai, «XAv 
*ctsi rt Atopii^ooc {ipoV oirav(a* &k 
x*i Iv traXia iraeii. Alioi secutas 
auetores Plintus legit : iv 2ic*vt«£i 
x&l cv IraXia , aut certe recitantem 
ita libertum audiit. Atque adeo ge- 
nuina ridetur codicis Pliniani le» 
etio, quam et codicea omnes tuen- 
tur; qnum alioqui sic mutanda 
foret , ex *ero Theophraste» ora- 
tionis intellectu : « et raras fuisae in 
Italia, ac nominatim in Adria, apud 
auctores invenitur. » Hajid. — 
Codd. Regg. et Lang. ut aiias. Atias 
autem intettigo alius generis. Nem- 
pe platanus, gallice le phtane, non 
erat in Italia et Hispania, sed Acer 
platanoides, Verable plane. Nec ali- 
ter Cererem Atticam ab alia Cerere 
in Sieilia distinxit Plinius VII, 56. 
Bbot. — Hallucinari ridetur Bro- 
terius. Noster enim non alius gene* 
ris platanos, sed alias similiter esse 
in Italia, raras quidem Dionysti 
temporibus , significare voluit. £d. 
IV. 1. Captm Urbis. Romas a 
Gailis capte, anno U. C. 364. Dal. 
cod. circa Capuee urbis mtatem. Ma- 
le f adeone enim insignes hujus 



urbis ortus , et llomanis commen- 
dabiles visi sunt, utsignandos inde 
fastos, et denotanda tempora Pli- 
nius putarerit ? Habd. 

a. Ut mero infuso. Macrob. Sa- 
turn. II, 9 : « Hortensius platanoa 
suas vino irrigare consuerit : adeo 
ut in actione quadam , quam ha- 
buit cum Cfcerone susceptam , pre- 
cario a Tullio postulasset, ut locum 
dicendi permutaret secum : abire 
enim in yiilam necessario se velle, 
ut vinum platano , quam in Tuscu- 
lanoposuerat, ipse suffunderet. » 
Martial. Epig. IX, 6» : «Crevit et 
effuso Isstior umbra mero. » Ele- 
gans de eodem epigramma Philip- 
pi, in Anthol. Grssc. I, 59, quod . 
Grotius ita transtulit : « Frondife- 
ram platanum me de radice revul- 
sam Straverat insani vis trucu- 
leuta Nou*. Lota resurrexi bromio; 
mihi scilicet «stu Imber is, et bru- 
ma gratior imbre Jovis. Sic mihi 
▼ita reduz : aliorum corpora flectit 
Evius , at nostrum rectius esse de» 
dit. ■ Hahd. 

V. 1. Academia.yWXziuix. Athe- 
nis imposita littori, cum porticu et 
nemore, ut Plin. docetlib. XXXI, 
cap. 3. Cicero Qussstion. acade- 
micar. lib. I, cap. 17 : « Qui erant 
cum Aristotele Peripatetici dicti 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 7 

Atheois cubitorum' xxxih a radice 3 ramos antecedente. 
Nunc est clara in Lycia 4 gelidi fontia socia amoenitate, 
itineri apposita, domiciiii modo, cava uxi atque unius 
pedum specu, nemorosa vertice 5 , et se vastis protegens 
nmis , arborum instar, agros longis obtinet umbris : ac 
ne quid desit^peluncae imagini, saxeae intus crepidinis 
corona muscosos complexa pumices : tam digna~miraculo f 
ui Licinius Mucianus 6 ter consul, et nuper provinciae ejus 
legatus , prodendum etiam posteris putarit, epulatum intra 
eam se cum duodevicesimo comite : large ipsa toros prae- 
bente 7 fronde, ab omni afflatu securum, optantem im- 



mt qnia dispotabant inambulantes 
in Lyeeo. Illi antem qoi Platonis 
institatD, in Academia, qnod est 
aherum gymnasinm , etc. > Tamen 
et ipsom Lycenm , institntnmqoe 
Anstotelis Academiai nomine frue- 
Jbatnr; nnde et idem Tullins de 
Finib. V, 7 : « Aristoteles,iuquit, 
in Academia vetere numerator. » 
Horat. Ep. II, • : « Atqne inter sil- 
tsj Academi qussrere verum. > H. 

s. CMtomm XX XIII. Arbornm 
amptitodinem XXX III, non ot est 
nectenns editmu , XXX /7i ex Vax- 
rone et Theophrasto didicimns. 
Sic enim ille de Re rnstic. I, 3? : 
« Aliaienim , inquit, radices ango- 
stios dtfltradnntur, ot cnpressi; 
alis» latius, nt platani : nsqoe eo 
Tneophrastns scribit, Athenis, in 
Lyceo , qnnm etiamnnm platanos 
norella esset , radices trium et tri- 
giota cnbitornm egisse. » Theo- 
phrasti ▼erba sunt ista , Hist. Plant. 
I * * : ftyt o5v h t& AuKttc* ii irX«- 
•**•€» 4 xavri tw *x«Tta, Iti Wa o5- 
•«, «tpi TptTc xflu Totaxovra iebf*is 
«swuv, x. t. X. Hjjid. 

3. A rndice ramas antecedente. Ita 



codd. oranes Reg. Colb. Paris. etc. 
Sententia est , non tam patulis hanc 
platanum difFusam ramis, quam 
radicibus fnisse. Ha&d*. — Editi 
omnes ante Hard. unius radice. £d. 

4. In Lycia. Its libri omnes. 
Hahd. — Quidatn, teste Dalec. m 
Lydia. Frustra ; nam diversa hsse a 
Lydiaca platano, qoam aureo mo- 
nili a Xerxe donatam ob pnlchrito- 
dinem,cu8todi«que unius exlmmor- 
talibus mandatam Herodotus scri- 
bit. De hifl cf. et jElian. Var. Hwt. 
H,i4. Ed. 

5. Nemorosa vertice. Sic Hard. 
eodices ; mox obtinet...saxea; qunm 
antealegeretnr,o^/ifiew..^as«a. £d. 

6. Licinius Mucianus. Ex gente 
Licinia ; ex qua fuere Licinius Cras- 
sus , Licinios Nerva Augustus , Li- 
einii V alerianns et Gallienus, Lici- 
nianus Licinios Aogostos, com fi- 
lio Csssare, etc. Hard. 

7. Ipsa toros pretoente fronde. 
Marg. Var. ipsa toris preskente fron- 
des.En. — Optantem. Cave credas 
Pintiano legenti , captemtem. Capta- 
tor ille crepitus aoribos, siquidem 
adsit ; si non adsit, optatur. Hahu, 

i 4 



Digitized by 



Google 



8 C. PLINII NAT. HIST. 

brium per foliacrepitus, laetiorem ,quammarmorum nitore, 

picturae varietate, laquearium auro, cubuisse in eadem. 

i Aliud exemplum Caii 9 principis, in Yeliterno rure mirati 
unius tabulata 10 , laxeque ramorum trabibus scamna patu- 
la, et in ea epulati, quum ipse pars esset umbrae ,? ,xv con- 
vivarura ac ministerii capace triclinio, quam coenam ap- 
peliavit ille nidum". Est Gortynae in insula Creta juxta 
foutein platanus una, insignis utriusque linguae 13 raonu- 
mentis , numquam folia dimittens : statimque ei Graeciae 
fabulositas ,4 superfuit, Jovem sub ea* 5 cum Europa con- 
cubuisse : ceu vero non alia ejusdem 1 generis esset in 

3 Cypro' 7 . Sed ex ea l8 primum in ipsa Creta (ut est natura 



$• Lceliorem qmm 9 etc. Cbifflet. 
cod. latioremque. Ed. 

9. Caiiprincipis. Quem Caligu- 
lam yocant. Habd. 

10. Unius tabulata. Unius platani 
ramos late diftusos, tabulatorum 
instar, et scamnorum. Habd. — 
Mox Hardujnus e Chifflet. Uxeque 
reposuit ; Dalec. Elzeviy. Gronoy. 
taxisque. En. 

1 1 . Pars esset umbrce. Sic libri 
omnes; etsi Pintianus malit, quum 
imparis esset umbra. Sententia est» 
Caium principem obesitate corpo- 
ris maximam umbrse, quam plata- 
nus efficcret, partem occupasse : 
nibilominus xv convivas, cum mi- 
nistris ac servis , sub eadem umbra 
latuisse. Hjlbd. — Dalecamp. ni- 
mium codicibus derogando fidem, 
proponebat , circum sparsa ipsius «m- 
bra ; sed nihil mutare opus est. Ed. 

12. Nidum. Quam festiva trans- 
latione Virg. Georg. U , 309 , ar- 
liores appellat antiquas avium do- 
mos; tam lepide Caius hominum 
nidom istud , quod platanus prae- 
J>uit, triclinium vocat. Hard. 



i3. Utriusque lingua. Nam de ea 
grece Theopbrastus Histor. Plant. 
1 , 1 5 ; ex eoque latine Yarro de 
Re rust. 1, 7. Habd. 

14. Graecia fabulositas. Plinius 
ipse lib. IV initio, de tertio Euro- 
pa» sinu : « Omnis Grsaciss fabulo- 
sitas , sicut et litterarum claritas ex 
boc primum sinu effulsit. » Habd. 

i5. Jopem sub ea. Theophrast, 
loc. cit..iitl Tcturv) , ubi iiri «m tou 
6irb dictum : etsi arbori insidere 
ipsi Europa videtur in nummo 
roPTrviqir , apud Anton. August. 
dial. 3, pag. 85. Habd. 

16. Ejusdem. Sic Chiffletii cod. 
Antea, ejus. Ed. 

17. In Cypro. Varro et Theo- 
phrast. locis laudatis , siroilem ex- 
stitisse et in Cypro platanum pari- 
ter prodiderunt. Habd. — De pro- 
digiosa platano , quas in insula Co 
hodieque visitur, circuitu trunci 
xxxv pedes superante, multa le- 
genda sunt, quas in Ephemeride 
quadam, vulgo CHygie^ recens pro- 
dierunt, ai jan. 1817. Ed. 

j8. Scd ex ea. Ex Gortynensi 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. g 

hominum novitatis avida) platani sate regeneravere vi- 
tium : quandoquidem commendatio arboris ejus non alia 
major est, quam solem sestate arcere, hieme admittere. 
Inde in Italiam quoque ac suburbana sua , Ciaudio prin- 
cipe, Marcelii' 9 ^sernini libertus, sed qui se potentise 
causa Caesaris libertis adoptasset,spado ao Thessalicus prae- 
dives, ut merito dici posset is quoque Dionysius, transtulit 
id genus 3 '. Durantque etiam" in Italia portenta terrarum , 
praeter illa scilicet, quae ipsa excogitavit Italia. 

VI. (n.) Namque et chamaeplatani 1 vocantur coactae 



platano aliss deinceps satss, non 
eamdem retinnere dotem, utnum- 
qnam folia dimitterent ; quae laus 
illius propria et peculiaris fuit ; sed 
natmtm retulere arboris ejus seu 
fitium , seu ingenium : ut quemad- 
nodum opacitate frondium aestate 
aolem arcerent, sic bieme, foliorum 
aniissione, totum admitterent. H. 

19. Mareelti ALsernini. Is est 
Marc. jEserninus, quem Cn. Piso 
cssdis Germanlci accusatus, patro- 
num petiit , nt scribit Tacitus, An- 
nal. III, a. Tiberii principatu ▼!- 
lit : filius fuit Claudii Marcelli 
JEsernini, qui cum L. Arruntio 
consulatum gessit, anno U. C. 73*. 
Habd. — Male in omnibus libris 
editis , EserninL Bbotv 

ao. Sed qui... spado TkessaUeus 
prmdipes, etc. Hssc tam sollicita dis- 
quisitio fortunarum ac morum bo- 
minis libertinss conditionis nec 
prsssenti instituto congruit, et in- 
digna est Pliniana gravitate. Itaque 
▼erba baec non Plinii, sed aliena 
censemus. PnrriAirua. — Quis 
porro prsster doctiss. virum, inter- 
polationem boc in loco suspicari 
fas esse duxissct , omnibus libris , 
tum editis, tum manu exaratis, de" 



yulgata lectione consentientibus? 
Ed. — Et merito... Dionjrsms. Cu- 
jus factom imitatus esset* de quo 
supra dictum est, cap. 3. Forte sa- 
tius, ut merito. Hard. — Proposi- 
tam emendationem (sc. ut pro et) , 
quam firmant Reg. codices et edit. 
princeps , post Broterium recipere 
nulli dubitavimus. Ed. 

ai. Id genus. Platani scilicet 
Gortynensis. Habd. 

aa. Etiam in Italia. Cbiffl. co- 
dex , et in Italia. Ed. 

VI. 1. Chammplatani , etc' Non 
diversa a Platanis orientalibus spe- 
cies. Ex boc Nostri loco patet pla- 
tanos certo serendi ac recidendi 
genere, ad pumilionum {nains) bre- 
▼itatem redigi solitas ; quemadmo- 
dum apud nos superior. scacul. ri- 
diculus mos inraluit in bortis re- 
gum aut optimatum (pares) , taxos, 
buxos, carpinos, etc. ita tondendi, 
>ut mutilaB truncatsque arbores mu I- 
timodas rerum et animalium figuras 
reprawentare viderentur. Nec prius 
istorum ornamentorum teduit , 
quam reperto novo quodam borto- 
rum genere , quod anglicum vo- 
cant, ad naturaro quidem raagis 
accommodato, sed in quo multi 



Digitized by 



Google 



io C. PLINII NAT\ HIST. 

brevitatis : quoniam arborum etiam abortus * invenhnus. 
Hoc quoque ergo in genere, pumilionum infelicitas dicta 
erit Fit autem et serendi genere , et recidendi. Primus 
C. Matius 3 ex equestri ordine, Divi Augusti amicus, inve- 
nit nemora tonsilia intra hos lxu 4 annos. 

VII. (in.) Peregrinae 1 etcerasi, Persicaeque, et omnes 
quarum Gr&ca nomina aut aliena : sed quee ex his inco- 
larum numero esse ccepere , dicentur inter frugiferas. In 
praesentia externas persequemur, a salutari maxime orsi. 
Malus Assyria 3 , quam alii vocant Medicam , vene- 



non ininus insaniunt. Arbornm 
porro ooacta brevitatis ea cst pra- 
oipna utilitas , nt bortulornm flora* 
lium ambnlacra , agrorum timiles , 
foasarum proclrvia , perpetua et 
contexta Tirgultorum aerie (palis* 
sade) rallent ac mnniant. Ed. 

a. Arborum etiam abortus inpeni- 
mus. • Abortus dicitur, inquit Fe- 
stus, quod non sit tempestive or- 
tus. » Nunc Plinius abortum to- 
cat, quod infeliciter, nec justa 
mensura ortura est; sed pumilio* 
nnm brevitate. Habd. 

3. C. Matius. Augusto carum 
hunc fuisse Tacitus innuit, Annal. 
XII, 60. Libros tresedidisse,quos 
inscripsit nominibus Coci, Cetarii , 
etSalgamarii, anctor est Columella 
XII, 44. Alius Tidetur a C. Matio, 
quem inter Julii Catsaris dictatoris 
amicos refert Soetonius in ejus 
vita, cap. ui. Habd. — Lib. ante 
Hard. editi, Cn. Matius. £d. 

4. Intra kos LXXX annos. Circa 
annum U. C. ySo f qui ante Chri» 
stum natum fere quartus. Hajld. 

VII. X. Peregrinm etcerasi, etc. 
E peregrinis scil. terris primum ad- 
Tecta. lu codd. Reg. 1, a, cerasm; 
in Colb. a, cerasem, forte pro cera- 



sim } nam Gracis et 6 xipaaoc, et <n 
«ssoata arbos vocatur. De cerasis 
dicetur XV, 3o ; de Persicis eodem 
lib. c. z3. Nam et ea cseli jam sunt 
hujus incola, solique nostri. Hard. 
a. Malus Assyria, quajn alii vocant 
Medicam, etc. M5Xov Mn&xbv, Theo- 
phrastoIV, 4, et Dioscoridi 1, 166; 
Galeno de Fac. simp. med. pnXla 
Miidtafi. Ed. — Malus Assyria % quam 
aiii vocant, etc. Citrus medica Linn. 
(C. acida P. Pofyade/ph, icosand. gen. 
i3io, Pers. Aurant. Juss.) Plinii 
srvo nnsquam , nisi apud Medos et 
Persas,proveniebat. Pailadiusquem 
quinto saculo vixisse putant , pra- 
cipuam in ea colenda curamadhi- 
buit , ipso teste. Cf. not. 7 inf. Ve- 
terum testimonioconstatmalum me- 
dicum pro antidoto habitum esse, 
nec injuria ; saltem in certis vene- 
norum generibus, qua vapxuruia 
vocant. Item illud prodiderunt non 
parum febricitautibus prodesse , 
ventris lumbricos necare et expel- 
lere, bilem reprimere, adversut 
omnes morbos pestilentes ac vene- 
nosos valere, etc. Exstat qnoque 
apud Athenaum lib. III, facinoro- 
sorum quorumdam hominum hi»to- 
ria , qui ad serpentes damnati , esu 



Digitized by 



Google 



LIBER XII, n 

ntt 3 medetur. Folium ejus est unedonis 4 , intercurrentibus 
spinis. Pomum 5 ipsum alias non manditur: odore pracellit 
foliorum quoque, qui transit in vestes una conditus, arcet* 



citrii mali liberi ac salvi evaserunt. 
Qute m\ usu et experientia proba- 
rentur, nulli dabinm esset, qain 
ettnu inter optima naturc mnnera 
adnnmeranda foret. Habitat in O- 
riente ; meridionali in Enropa qua- 
si sponte erescit. De varietatibus 
cjns conf. Encjrcloped. Botan. tom. 
IV,pag. 579. Commentatores nou- 
Dnlli in locoVirgilii sup. cit.malum 
pro Citro aurantio (vulgo 
r) perperam babuerunt. Sed 
rei herharia* peritissimo- 
rmn jndicio Hesperidum mala , mala 
amrea apnd Virgilium nibil aliud 
esse constat, qnam Pjrum cydoniam 
linn. {Cjdoniam, cognassier^ Pers. 
Icosmnd. pemtag. gen. n3*. Rosae. 
Juss,). Ctirwm ?ero aurantium nonnisi 
sexto vel septimo post Virgilium 
ssscolo , ex India in Enropam Ara- 
bes advexere. Vid. Excurs. I ad 
calcem bnjns libri. Eo. 

3. Venenis. Vide que dicturi su- 
nmslib. XXIII, cap. 55. Har», 

4. Vnedonis. Id arboris genus 
est, qnod nostri Tocant arboasier; 
cni folia lauro simillima. Unde et 
ipsins AssyrisB mali foGa cum lau- 
rinis confert ex Tbeopbrasto Athe- 
nsms,lib. in,pag. 83 : f X tt H to 
£r*£pcv tcSto «foXov jtiv opoiov, xal 
«Xtlov loov r6 Tiic £ocvik, x. t. X. 
Virgilins quoque, Georg. II, i3i 
sqq. • Ipsa ingens arbor, faciemque 
sinuUima lanro : Et si non alium 
late jactaret odorem, Laums erat » 
Apod Theopbrast. IV, 4, non 
£oeva? , sed ££paxvn{ t Hbrariorum 
incuria legitnr. Solinus Plinium 



transcribit, cap. xlvi. Hard. — De 
unedone cf. lib. XV, cap. a8. Ed. 
5. Pomum ipsum. Quod xvrptov 
Grascis dicitur, teste Galeno loco 
cit. eiireum malum ipsi Plinio ; no~ 
stris, eitron. Hard. — Quod dicit 
Noster pomum aiias non mandi, id 
accepit a Tbeopbr. Hist. Plant. IV, 
4; accepit et Athenseus, Kb. HI, 
pag. 83 : Kat fuqoVtc fcfxdv Oau&a£tro> 
tt ©uot pth MitoQau. «6to. (Wrt yt 

Xttl (AtXpt TttV XttTtt TOOC TftlTROUC 

^fx&v xp°'vttv, o&<ht; "iSoStsv • o2X* w; ti 
f&lva xttfuioXtov dctrtTtQivTO lv rotc xt- 
€«atoT{ putT* t&v iu,ttTtuv. Phtarchus 
etiam tradit suis temporibu? parum 
adbuc id fuisse usu receptum , ad- 
ditque plerosque seniorun , inso- 
lentes ejns cibi, prorsus abftinuisse : 
iroXXayao,inquit, t&v AytioTojv xat 

£6pttT0IV irportoov, ^IOTO vuv «Yt- 

yovtv. Et affert exempli lcco, oeno* 
meli , sicyopeponem , piver et hoc 
ipsnm citrium malum. En. — Citrus 
bene describitur aTheoparasto ; sed 
optime provenisse in Grsscia baud 
yidetur , quum fructus non babe- 
rentur edules, sed ob solam spiritus 
t&oafuav in ore servarentur. Sere- 
batur in vasis fictilibus perforatis , 
nt radicem agere tutius posset. 
Sprbkgbl. — Noxia. Hoc est, ut 
recte Oppius apud Macr. Sat. II, 1 5, 
interjectum vesti tineas necat.Theo- 
phrastus et Athenasus Toc. sup. cit. 
IfA^Tia axowa JiaTuptl, «vestes ser- 
vat illtesas ;»Diosc. loc. cit. £6o«*Ta, 
• ab erosionis vitio vindicat. » Hinc 
apud Narrium poetam, teste Ma- 
crobioi « citrosa vestis. » Haru. 



Digitized by 



Google 



ia C. PLINII NAT. HIST. 

que animalium noxia. Arbor ipsa 6 omnibus horis 7 pomi- 
fera est,aliis cadentibus, aliis maturescentibus, aliis vero 
subnascentibus. Tentavere gentes transferre ad sese pro- 
pter remedii praestantiam fictiiihps in vasis, dato per ca- 
v<ernas 8 radicibus spiramento : qualiter omnia transitura 
longius seri arctissime transferrique meminisse conveniet, 
ut seinel quaeque dicantur. Sed nisi apud Medos 9 , et in 
Perside, nasci noluit. Haec est autem, cujus grana Par- 
thorum proceres incoquere diximus" esculentis, cominen- 
dandi halitus gratia. Nec alia arbor laudatur in Medis. 

VIII. Lanigeras Serum in mentione gentis ejus narra- 
vimus*. (rv.) ltem Indiae 1 arborum magnitudinem. Unam 



6. Arbor ipsa. Solinus, aliique 
modo citati. Hard. 

7. Omnibus horis. Hoc est , quo- 
cumaue anni tempore ; Theophra- 
stus : ircaocv upav. Dioscorides : &• 
oXou toustouc. Eleganter Palladius, 
lib. IV, in Martio, tit. 10, cap. de 
citreo : > Asserit Gargilius Martia- • 
lis, inqdt, apud Assyrios pomis 
hanc artorem non carere; quod 
ego in Sardinia , et in territorio 
Neapolitano in fundis meis cora- 
peri , quibus solum et csslum tepi- 
dum est , et humor exundans : per 
gradus quosdara sibi seraperpoma 
succedere,quummaturis seacerba 
substituant; acerborum vero aeta- 
tem florenda consequantur, orhem 
quemdam continuss fecunditatis 
sibi ministrante natura. » Plinius 
omnes Itoras more grssco dixit : 
« nam annaiia tempora , inquit Cssl. 
Aureliuslib. HI, cap. 8, hoc est, 
ver, ssstatem, autumnum atque 
hiemem , Groci horas appellant. • 
Plinius ipse Hb. IX, cap. 54* ge- 
nitalis anni itoram , pro verna tem- 
pestate dixit. H vrd. 

8. Per cavernas. Per vasorum fo- 



ramina. Breviter Theophrastus : 
ttc ovTpcuea ^iariTpDfieva , « in vasis 
perforatis.» Hard. 

9. Nisi apud Medos. Solinus, loc. 
ciL At Paliadii postmodum dili- 
gentia in ltalia arbos ea convaluit , 
atque alio inde propagata. Conf. 
sup. not» 7. Hard. 

to. Incoquere diximus. Hssc a 
Theopbrasto, Hb. IV, cap. 4» mu- 
tuatus est Noster, ct Athenssus libro 
III, cap. a6. Virg. quoqueGeorg. 
II, vss. i34 et i35: ■ animas et 
olentia Medi Ora fovent illo, et se- 
nibus medicantur anhelis. » H. — 
Cujus grana s etc. Margo Var. ex 
Dalecampio, corticem; consentiente 
Theophrast. loc. proxime laud. ubi 
vulgo legunt, to fgcdOtv , exterio- 
rem scil. fructus partem , sive cor- 
ticem : Plinius tamen de Parthis , 
lib. super. cap. 1 15 : «sedsibi pro- 
ceres medentur grano Assyrit mali , 
cujus est suavitasprecipua,etc. • En. 

VIH. 1. Lanigeras Serum.... nar* 
ravimus. Libro VI, cap. ao. Hard. 
— De lanigeris Seriira arboribus 
vide Exc. II ad finem huj. lib. Ed. 

2. Item Indiat arborum magnitudi* 



Digitized by 



Google 



LIBER XIL i» 

c peculiaribus Indias Yirgilius celebravit ebenum , nus- 
quam alibi nasci professus. Herodotus 4 eam iEthiopise in* 
telligi maluit, in tributi vicem regibus Persidis e materie 
ejus centenas 5 phalangas tertio quoque anno pensitasse 
JEthiopas, cum auro et ebore, prodendo. Non omitten- 
dum id quoque, vicenos dentes elephantorum grandes, 
quoniam ita significavit, iEthiopas eadem causa 7 peddere 
solitos. Tanta ebori auctoritas erat, urbis nostre trecen- * 
tesimo decimo anno : tunc enim auctor ille histdriam 



.VidelJb.VII, cap. i. Habd. 

- 3. Unam... Virgilius celebravit. 
Georg. II, 116 et 117: « Diris» 
•rboribus patrias 2 sola India nin 
grom Fert ebenom. > Adde Solin. 
cap. mi. Haad. — E peculiaribus. 
Dalec cod. unamquepeculiarius. Ed. 

— EbenumJVidc £xcarsam 111 ad 
Jinem hojns libri. Ed. 

4. Herodotus. Lib* III, s. Thalia, 
nom. 97. Sobscribit Dioscorides, 
lib. I , cap. 1 19, obi jEthioptcam 
nigramqne.ebenum in primis com- 
mendat : £€tvoc aoaritfm xou Ai- 
tiomxn xa\ p. jXotva. Lucanas qaoqoe 
lib. X, vss. 117 et 118 : «Ebenus 
Jkleroetica Tastos Non operit po- 
stes.» Ubi Mareotica in libris vul- 
gstis perperam legitor; nam idem 
poeta lib. X , vss. 3o3 et 3o4 £ 
• Ambitor nigris Meroe fecunda 
colonis, L«ta comis ebeni. » Sedab 
iis propterea Virgilios non disce- 
dit, qni omnem Jfthiopiss plagam 
lodim nomine complectitar. Hahd. 

5. Centenas. Herodotus loc. cit. 
ducentas ait, £ir<xoeia< eoXatYYac 
4£fwt>, id est, fasces ebeni ducen- 
tos. De hac Toce phalanga* egimas 
lib. VII, cap. 57. Habd. — Psulo 
ante Dalec. cod. tributivice. Eo. 

6. f 'icenas. Herodot. pariter. loc. 



cit. sXtaavroc o^ovtoc fuyaXouc ttxoet. 
7. Eadem causa. Harduinum stf- 
quimar , quanqaam Broter. e cod, 
Reg. et edit. princ. eade c. legit.Eo. 
* 8. Urbis nostree trecentesbna decimd 
anno. De tempore condita» ab He- 
rodoto histori» dissentit a Plinio 
Lucisnus in Herodoto; ab utro- 
que Saidas et Eusebius in Chronic. 
Habd. — Plinium hoc loco erroris 
arguit Yir dootrina) haud ignobilis, 
La VaybB , cojus haec fere verba 
sant : « Ionicam dialectum didick 
Herodotus in insula Samo, histori- 
cosque libros ibidem conscripsk* 
multo ante quam inltaliam migra- 
ret. Et ita certe Suidas; coi liben- 
tius assentior quam Plinio, asseve- 
ranti Tidelicet historieum nostcam 
tam demam operi manum admo- 
vissej quum in una ex civitatibus 
Magnas Gracia, Thorii in Italia 
sponteexsularet, utqui e nobiliam 
numero, cum pluribus de patria a 
servitute liberanda conjorasset^ Pli«* 
nium autem, dum alia aliorum scri* 
pta compilaret, cespitasse, hnma* 
num ot fert ingenium , et a vero. 
prorsus deflexisse facile deprehen- 
det, qoi meminerit jam multis 
ante annis historias suas publice 
ludis Olympicis Herodotum reci* 



Digitized by 



Google 



i4 C. PLINII NAT. HIST. 

eam oondidit Thuriis mltalia. Quo magis mirum est, 
quod eidem credimus 9 , qui Padum amnem vidiaset, nemi- 
nem ad id tempus Asiae Graeci»que , aut sibi cognitum. 
JEthiopiae forma'°, ut diximus 11 , nuper allata Neroni prin- 
cipi, raram arborem Meroen usque a Syene fine imperii, 
per dcccxcvi M. pas&uum", nullamque aliam nisi pal- 



marum 1 generis esse docuit Ideo fortassis in tributi 
auctoritate tertia res z4 fuerit ebenus. 

IX. Romas 1 eam Magnus Pompeius in triumpho Mithri- 



pass. nuUamque nisipalmarttm gtntris, 
ete. Et quod sequitur, iic emendo : 
fortassis in, tributis auotoritate terfia 
res fuerit ebenus t hoc est, in tributis 
qu» pensitabant iEthiopes regibus 
Persidis , tertios ebeno Jocns fuit. 
Sktu» pag. 387. 

19. Per DCCCXCVl M. pam 
Sic manuscripti Reg. Colb. et Pa- 
ris. Tamen lib. VI , cap. 35, spa- 
tinm id ex ipso Neronis explora- 
torum relatu dcoclixiii m. pass* 
esse pronuntiavit. Haud. 

t3. NuUamque aikon nki palma- 
rum, etc. Nec fuit Jgitur e palma- 
rnm genere ebenus, neque ex eo 
Terius quod apud nos pro ebeno 
▼enditur, sed gaiaei potius Indorum 
genus, quale Dalecampio describi- 
turHistor.Plant.Hb.il, capite ao« 
Habd. — Broterius ex edit. prin* 
dipe et cod. Chiffl. Salmasio pra*» 
ennte, aiiam delevit. Ed. 

.14* /a tributt . . . tertia res fuerit* 
Quoniam , nt dictum est , cum auro 
et ebore , Persicis regibos ebeuum 
<£thk>pes pensitarent. Hahd. — - 
Lib. ante Harduin. edit. im tributo» 
rum auetoritate. Ed. 

IX. i.Romat eamM. Pompeius... 
ostendit. Solin. cap. lii. Habd. — N 
Eam. Dalec. cod. etiam. Eft. 



5, quod vel tironibus notum e 
Veterum testimonio Eusebiique in 
primis in Chronic. » Ed. 

9. Eidem credimus. Lib. III, siv. 
ThaJia , num. 1 1 5 : ToJro uiv rop , 
t ftptfovo* afaro xarnYoelst to cSvofna , 
&i tVrt IXXvmaov , %a\ <A 0«p SuputoV 
4*0 «ouiTttt $i two« *0CT)6t> • tooto 
&h t ou£tvoc a&roim» Ytvouivou 06 
«NivcfMu Axoueai roOro jitXerwv , 6*«« 
MXaaod lori Ta Iit6ttiv« riSc Eopts- 
<«K. Hard. — Qui Padum amnem 
tddkset. Cod. apud Lsst. non vidis* 
set; et idem mox nemini 9 non nemi» 
nem legebat. Ed. 

10. yEthiopiof forma. Quam noS 
graco nomine geographicam , srre 
ehorographicam delineationem to* 
camus : et historicam narrationem 
reram in ea regione singularium. 
Hamd. — Ut nunc vernacuJa lin- 
gua dicimut, tableau geogfaphique 
et statistique. Ed. 

tt. Ut diximmt. Lib. VI, c. 35. 
Hard. — Baram arborem ebenum 
Meroen usque a Syene fine imperii t 
pernongenta xgti m. passuumnuUam- 
qm aiiam nui y etc. Sic editt. Teteres : 
ego autem scribo: raram arborem 
( expuncto rerbo ebenum , quod 
sBque ignorant Harduini codices ) 
« Syene fine imperii,per nongenta x. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



i5 



datico ostendit Accendi Fabianus negat J .* uritur tamen 
odore jucundo. Duo genera 3 ejus : rarum id, quodmelius, 
arboreum , trunco enodi 4 , materie nigri splendoris,ac vel 
sine arte protinus 5 jucundi : alterum 6 fruticosum cytisi 
modo, et tota India dispersum. 

X. (v.) Est ibi et spina similis 1 , sed deprehensa vel 
lucernis, igni protinus transiliente. Nunc eas exponam, 
quas mirata est Alexandri Magni victoria, orbe eo pate- 
facto. 

XI. Ficus ibi exilia poma ' habet. Ipsa se semper se- 



i. Accendi Fabianus negat. Affir* 
niat DicMoorid. 1,119: rtfttlea tV 
sMpojur» jur' tfo^iac xat oHfca xa- 
nvov isftun.tttfitVn* 'h &l itptfeeaTOc bSk 
rk» Xtvaptav dvairrtrat, mip i irpoaa- 
ydttea. Haid. — Accendi... negat; 
nritur iamen, etc. Planus ex Diosco- 
ridis loco temas : Scilicet veterem 
ebenom prunis impositam, ignero 
qnidem sentire,non vero aecendi, 
id est, citra flammim ambnri; 
quod in aliis quibusdam lignis fieri 
jampridem experientia nos docnit. 
Qnid autem discriminis esset duas 
iuter eaa voces, uri et accendt, si 
novisse* probePoivsnrsTDsSiVAT, 
ad bujtsa loci interpretationem gra* 
*iter non offendisset. Ex notis MSS. 
Cl. Gerardi. £d. 

3. Duo genera ejus. Hssc pariter 
Tbeopbrastns Histor. Plantarum, 
Hb. IV, cap. 5. Hard. 

4. Trunco enodi. Et qui sit vena- 
rum pectinumque expers, ac tcvore 
similis cornui elaborato : prij i%vw% 
xr*#evac, iu*f tptic xlpart slpyaeulv<» 
r$ Xtto'rart , ait Diosc. 1. cit. Habd. 

5. Vel sine arte. Theopbrast. sine 
mtate. Commendat eam in primis , 
quss quem habet colorem,enm non 
decursu temporis, oOftfleaupitouivD, 



sed statim sna natnra capessit t dXX* 
■0(K»c tj ofotu Hsad. 

6. Alteram fruticosum. Rectins id 
Plinius quam Tbeopbrastos , qui 
de utroque ebeni genere pronun* 
tiat, fct H re £i*v£oov ftapv«*S$, 
«oirtp b x6tkto;. Frnticosum autent 
dicitnr, qnod multos babet a radioe 
fruticantes ramos. Hard. 

X. I. Esi ibi et spina, ete. In 
India. Hujos libri ac loci tndex, 
Spina Indica. Hanc atmilem ebeno, 
atque ad lucernarum Inmen trans* 
lncentem Plinius facit. Habd. — 
To est quod omittit Gronov. nec 
disjungendnm a verbo saperiorv 
dispersum prononiiat Broterius, bio 
nos e Chifflet. Hardnino adstipan 
lante, reposuimtrs,— De Spina Indk a 
vid. Exc. III ad finem huj. lib. Eo. 

XI. 1 . Fieus ibi exilia poma het- 
bet. In cod. Cbifflet. eximia ; quam 
et pauca et exilia ficum eam fcrre 
constet, ex Theophrasto quem Pii« 
nius hoc loco transcribit. Sie entrn 
ilte lib. IV, eap. 5 : tikvftv <M ftoopo* 
Cdc ri* xop«ov, o&x ort xara to ro9 
£tfv£poo ptyfter et paulo post : xop- 
itov Ji ea o'Jjpa fttxpov, 4Mxov {ptftv 
toc, pomnra fert exignum vahle, 
ciceris magnitndme , epetev £4 «6* 



Digitized by 



Google 



i6 C. PLINII NAT. HIST. 

rens% vastis diffunditur ramis : quorum inri adeo in ter- 
ram curvantur > ut annuo spatio infigantur , novamque 
sibi propaginem faciant circa parentem in orbem , quo- 
dam opere topiario. Intra sepem eam aeslivant pastores , 
opacam pariter et munitam vallo arboris, decora specie 
* subter intuenti, proculve, fornicato ambitu. Superiores 
ejusdem rami in excelsum emicant, silvosa multitudine , 
vasto matris corpore 3 , ut lx passus 4 plerique orbe colli- 



x/j>, similitudine fici. Habd. — Fi- 
cus ibi, etc. Ficus religiosa Linn. 
(Dicec. triand. gen. a 1 93, Pers. Urtic. 
juss.) Totum hunc locnm Noster 
tttutuatus est a Theophrasto , qui 
omnium diligentissime arborem de- 
scripsit : his fere similia ap. Strab. 
Geograph. lih. V : « India multas 
qoidem admirabiles fert arbores, e 
quibus est , cujus rami ad terram 
propendent, foliis non minorfyus 
elypeo. Onesicritns curfosiuseaper- 
sequens, qu» sunt in Musicanaj 
terra Indice australissima , refert 
arbores quasdam ingentes esse qua- 
rum rami, quum ad duodenos cu- 
bitos.excreverint, reliquum incre- 
mentum pronum faciant, deflexi 
quouaque terram contingant ; dein- 
de terram subeant ac radices agant, 
veluti traduces ; mox rursus ex- 
eant in ,truncum, quo postquam 
aucti fuerint, eodem modo flectan- 
tur,.et aliam propaginem efficiant, 
rursusque aliam , ut ab una arbore 
longum umbraculum fiat, taber- 
naculo multis columnis innitenti 
simile. » Ficum indicam licet obs- 
curiori modo , item significasse vi- 
detur Curtius lib. IX , c. z : « Hinc 
Poro amneque (Hydaspe) superato, 
ad interiora Indiao processit. SiWas 
erant prope in immensum spatium 



diffusss , procerisque et in exi- 
miam altitudinera editis arboribus 
umbrosaB : plerique rami, instar 
ingenjjum stipitura, flexi in hu- 
mum,rursus, qua se curvaverant; 
erigebantur adeo (scil. ex nova ra- 
dice) , ut species esset non rami re- 
surgentis, sed arboris ex sua radice 
generatse. » Vid. Curt. IX , 1, t. II, 
pag. 277 et 378 edit. nostrs. Ed. 

a . Ipsa se semper serens , etc. Qua? 
hoc capite continentur, totidem 
verhis exstant apud Theophrast. I,' 
1 a ; maxime vero IV, 5. Hard. — 
Margo Varior. poma semper ferent 
vastis diffundit. ram. quorum ponderd 
Qdeo y etc. Ed. 

3. Matris corpore. Stirpis, trun- 
cive. SicVirg. Georg. II, a3 : «Hic 
plantas tenero abscidens de cor- 
pore matrum Deposuit sulcis ? hie 
stirpes obruit, etc. » Hird. 

4« Ut LX pass. plerique orbe coU 
ligant. Rami scilicet in orbem fusi. 
Ita MSS. ornnes Reg. Colb. etc. 
Credibilius id nimirum, quam quod 
Theophrast. ait loc. cit. vel unius 
caudicis .crassitudinem xx ssepe, 
xl crehrius passus aequaire : xal to 
waxc; too ?sXe'xou; evia irXttovav 4t 
I^xovtoc ftaparcdv, ra £• iroXXa tct- 
TapaxovTa. Quanquam non sum ne- 
scius et pcdem (JijtAa significare : 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 17 

gant , umbra vero bina stadia operiant. Foliorum Iatitudo 
peltae efBgiem Amazonicae habet : hac causa fructum 
integens, crescere prohibet Rarusque est, nec fabae ma- 
gnHudinem excedens 6 : sed per folia solibus coctus prae- 
dulci sapore, dignus miraculo arboris : gignitur circa 
Acesinem 7 maxime amnem. 

XII. ( vi.) Major alia 1 : pomo etsuavitate praecelientior, * 
quo sapientes 1 lndorum vivunt Folium alas avium 3 imi- 



nnde apud Hesych. ftap«Ti{ttv f to 
?6ic ircat (tsrpflv. Hard. 

5. Pelta effigiem. Et magnitndi- 
nem ; Theopbrastat loc. cit. to $( 
yt ftoXcn oflx IXbttov tyu vtkmc, 
addit Plinias, Apa£ovuafc. Peita 
porro Thracom propria fuit; ama- 
zonica peculiarem formam habuit, 
qualem diximus III, 6 ; scutum id 
erat , lunas sequa portione divisss , 
sive jam semiplenss, ut aiunt , ima- 
ginem referens. Pelta, proprie cly- 
peus , scutum ambone carens. He- 
sjcb. et Snidas : U£krn , «airtc (tuv 
oux tjzwaL. Habd. 

6. Nee faba magnitudinem exce- 
dems. Theophrast. loc. supra laud. 
Kad*ov Ji a«o'£ps puutpev, tfrixov Ip*'- 
&vfa; , fructum fert admodum exi- 
guum , magnitudine eieeris ; Plinius 
vero, fabee. S\ vulgarem faham in- 
telligit, digna sane transformatio , 
ut ait Pintianos, qu» inter Ovidia- 
nas reponatur. At grsecae fabas ma- 
gnitudtne esse vult, qu», ut cicer, 
rotunda est , nec magna. J. Bod. jl 
Stapil. 

7. Cirea Acesinem. Theophrastus 
mpt tov AxiotvTv, quo de amne di- 
ctura estVI, a3. Hahd. 

XII. 1. Major alia, etc. Quidam 
mtu&m esse putant. Tbevetns cap. 
xxxin, arborem vocari ait, pago~ 



vere , fructum, pacona ; Oviedua, 
platanos: utrumque nomen adpalam 
accedit. Aliam huic similem, et usua 
frequentissimi Thevetus ibid. scri- 
bit vocari Hoyriri ; Oviedus jajama. 
Dax.bc. — Hssc rursus totidem ver- 
bis Theophrast. Histor. PUtntar. 
lib. IV, cap. S. Hakd. — Major alia f 
etc. Significari hoc loco Musam Pa- 
radisiacam ( Hexand. monogyn. gen. 
761, Pers. Musac. Juss.) testatur 
Cl. Spbbvgex,, prseeuntibus CIu- 
•io, Dalecaropio, Bodax>, quorum 
virorum auctoritati minime refra- 
gamur ; negligentius hic Noster 
Theophrastum videturexscripsisse, 
duasque diversas arbores ab aucto- 
re graeco delineatas confudisse (vid. 
not. 3 infr.). Arbor taia, cujus men- 
tio fit ab Arriano de Reb. Ind. non 
eadem esse videtur atque Plinii pa~ 
la % et potius ad eam referenda qua 
lanifera ab aliis dicta, describitur 
Theophrast. IV, 9. Conf. Bod. a % 
Stapel in Theophrast. IV, 4. Ed. 

2. Sapientes Indorum. Gymnoso- 
phistss scilicet. Habd. 

3 . Alas avium imitatur. Theophra- 
stus hanc arborem, cujus folium 
alas avium imitatur, ab ea qua sa- 
pientes Indorum vivnnt , diversam 
facit. Verba scriptoris grssci sunt 
ista : Kat xp«vT«t Tpoevi vftv iv#6v 



Digitized by 



Google 



18 C. PLINII NAT. HIST. 

tatur, longitudine trium cubitorum 4 , latitudine duum. 
Fructum cortice mittit 5 , admirabilem succi dulcedine, ut 
uno quatemos satiet. Arbori nomen palae, pomo arienae. 
Plurima est in Sydracis 6 expeditionum Alexandri termino. 
Est et aiia 7 similis huic, dulcior pomo, sed interaneorum 
valetudini 8 infesta 9 . Edixerat Alexander, ne quis ,0 agnunis 
sui id pomum attingeret. 

XIII. Genera arborum Maoedones narravere 1 , majore 



et eoeol... Irieov &i ou ro ?uXXov rViv 
[xrv p.op?*iv «pojiiwc 9 toic t6v cpou- 
•wv «Ttpotc 6(fcotov & iropaTtOtvtat 
«apa TOt xpavi). Et Gnecis quideip 
Cpoudoc , avis quselibet dicitur : sed 
Attici riv cpouOov Struthiocamelum 
solent appellare, ut ex Hesychio 
Hquet. Et sic accepisse Theopbra- 
stum apposita nota demonstrat , 
quum ait hujus arboris folia galeis 
imponi. Habd. 

4. Trium eubitorum. Theophrast. 
duorum tantum , jiiixo; o*t «c £tmi- 
Xuotov. At videtur mutilus Theo- 
phrasti locus, ex loco Plinii inte- 
gro supplendus. Habd. 

5. Fructumcortice mittit. Ex ipso 
caulis cortice fructus enascitur. 
Habd. — Edit. ante Hard. cmiuit. 
Ed. — Arbori nomen paias, pomo 
arienas. Non habet hwc nomina 
Theophrast. Arbori nomen esse 
tala ait Arrianusin Indic. p. 5aa. 
Ha.ro. — An ariena? Gerte in In- 
dice hpjus libri ac loci, ariana le- 
gitur. £d. 

6. In Sydracis. Scribo w» Oxydra- 
cis, ex Strabon. lib. XVI, et Ste- 
phano, et reliquis. Pibt. — Sydra- 
cis. Ita lib. orones; hos Syndracos 
Noster appellat VI, »5. Habu. 

7. Est et alia. Ex Theophrasto 
iterara, Hist. Plant. lib. IV, c. 5. 



Hard. — Dulcior pomo, Fructu 
longo ; contorto, non recto ; in cibo 
suavi. Theophrast. loc. cit. Hanc 
Tamariuduro nostrum esse putant. 
Dalbc. — Tamarindus indica Linn. 
{Monadelpk triand.gen. i58i, Pers. 
Leguminos. Juss. ) Ed. 

8. Interaneorum valetudini , etc. 
Ventris et intestinorum : tv xf xot- 
Xi* ApyjA&v woteT, xai^uaevTtptav, in- 
quitTheopbrastus, « roorsus in alvo 
facit , et dysenteriam. » Haud fru- 
stra sunt qui tamarindorum arbo- 
rem hanc esse augurantur ; nam et 
hujus dactyli alvum cient, teste 
Affatthiolo, in Ub. I, Dioscorid. 
pag. 110. Habd. 

9. Intcraneorum valetudini in/esta. 
Censeo scripsistePliniumva/e/jufiae 
in/esto f hoc est, morbo , ut passim 
ea voce optimi quique utuntur. 
InfestQm est id pomum eo , quod 
interaneorum valetudinem , vel do- 
lores gignat. Gbobov. — Sic lib. 
omnes, non in/esto % ut vult Gron. 
Eodem pomo dulcis arbor, eodem 
infesta valetudini. Habd. 

10. AUxander edixerat me quis 
agminis , etc. Theophrastus paritcr 
loco citato. Habd. 

XIII. 1 . Genera arborum Macedo- 
ncs narravere , etc. Conf. Theophr. 
lib. IV, cap. 5. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 19 

ex parte sine nominibus.Est et terebintho similis 3 caetera, 
pomo amygdalis, ininore tantum magnitudine, praecipu» 
suavitatis. In Bactris utique hanc aliqui terebinthum esse 
proprii generis potius, quam similem ei 9 putaverunt. Sed 
unde 3 vestes lineas faciunt, foliis moro similis , calyce 4 



9. Est ei ierebintho similis, etc. 
Arboretn hanc pistaciam nostram 
esse volnnt. Daxko. — Pistacia tere- 
binihus Linn. (Diox. pentand. gen. 
3111, Pers. Tereointhac. Juss.) Ha- 
bitat in Eoropa aastrali, Barbaria, 
India.Eo. — Minore. Veteres apud 
Dalecamp. sed minor; mox magni- 
tudine in nno cod. deest. Ed. — 
/« Bactris utiaue. Haec verba , ni 
tallor, ad prescedentia pertinent. 
Theophrast. IV, 5 : « Ferunt et 
terehinthom haberi , ut alii simi- 
lem terebintho, cui folia et rami , ejt 
reliqua omnia terebintho similia» 
froctus autem diversus : similis 
enim amygdalis. Nam et in Bactris 
terebinthum hanc esse , ferreque 
nuces amygdalarum magnitudine : 
quoniam non magna» sint, sed visu 
similes, et snavitate amygdalis 
pnestantiores. • Ex quibus colligi- 
tur, verba quse statim ante praece- 
dunt, aliter legenda esse. Scriben- 
dnm estenim : Pomo amygdalat ma- 
gnitudine; ut snperfluant duas illae 
voces, minore tan/um: nisi quis ve- 
lit erroris uotam Plinio inurere, qui 
verba illa Theophr. quoniam magnat 
non sint 9 male verterit : minore tan- 
tmm magnitudine. Nam graecus scri- 
ptor non minora araygdala, sed 
pari cum amygdaU magnitudine , 
poma ferri ab ea arbore prodit. 

Purr. In Bactris utique , etc. Li- 

ber vet. exhibet uno tenore : sua* 
ntatis in Bactris utique. Dalec. 



3. Sed unde f etc. Genus hoc ar- 
boris alterum, unde vestes confi- 
ciunt, <5 d> toe \ikixii iroiouetv, in- 
quit Theophr. Lineas Plinius po- 
suit : sic enim libri omnes : unde 
hoc lini genus esse quoddam intel- 
ligas , quod ut subjnngit idem sta- 
tim, seritur in campis. H&rd. — 
Folus moro similis. Indos veste linea 
vestitos quondam fuisse Arrianusin 
lib. delndic. Reb.docet: EaHn cU 
h&oi Xtvep xpwvrat, xxOanep Xt*yei 
NfapxocXivou TOuairoToiv ^Bv^ofoy, 
{wrio fltov jioi ifa XiXtxrou- to ^t Xtvov 

TOUTO T\ XaUffOOTtOOV TIJV Xp°W fcl 

aXXou Xtvou itaivtoV 3 p.0.<vii; o&tgI 
tovTt;, Xattitotfrcoov to Xivov ^ouvtaOoi 
irottouei. Supra arborem descripsit 
quse lanara fert, etquaea Theophr. 
IV, 9, describttur. An igitur plan- 
ta ex qua linum et lana eadem? Ita 
certe ex Joco Arrianinonnulli colli- 
gunt. De utraque tamen Theo- 
phrastus tanquam diversa egit Cae- 
terum vereor Theophrastum(quem 
Plinius ibi fere ad verbum transcri- 
bit) deceptum, arboreraque morp 
similem morum ipsam es»e t nec 
esse linum , sed sericum * quod ex 
hac colligunt arbore. Sericom au- 
tem in moro generatur bombycum 
beneficio, qui foliis mori vescun- 
tur. Bod. k Stapbi» — De gossy* 
pio et serico vid. quas dicenda sunt 
Excurs. II ad calcem huju* Hb. Ed. 
4* Cul. pomi cjaorrhodo. Pubtica 
ante Hermol. lectio, ed. lib. erat : ca* 



Digitized by 



Google 



ao C. PLINII NAT. HIST. 

pomi, cynorrhodo. Serunt eam in campis, nec est gratior 
villarum prospectus . 

XIV. Oliva Indiae sterilis , praeterquam oleastri fructu. 
(vit.) Passim vero ' quae piper gignunt , juniperis nostris 
similes : quanquam in fronte Caucasi solibus opposita 
gigni tantum eas aliqui tradidere. Semina a junipero distant 
parvulis siliquis, quales in faseolis videmus. Hae, prius- 
quam* dehiscant, decerptae, tostaeque sole, faciunt quod 



fyet bombycinorrhodo. Pikt. — Calyx 
est folliculus, quo dehiscente, in 
sua folia primum se flores pahdunt, 
ut in rosis : mox pomum fructusve 
emergit. Theophrast. folium moro 
similepariter esse tradit, totain stir- 
pem cynorrhodo : Tb jxtv puXXov 

fjXOlGV T7J 9U»a(AtVtt' TO JMtt&OV fUTOV 

( rectius Pliniam legisse arbitror, 

to u,ii>.oo xutivov ) tcTc xuvopo^ot; 

IfAOlGV. HARD. 

5. ViUarum prospectus. Sic emen- 
davhuus ex Reg. i, a, et Paris. co- 
dicum auctoritate. Prius utlarum 
legebatur ; Pintianus' vinearum ma- 
lebat. Villam pro vinea diminnte 
dictum a Plinio suspicamur, quod 
ita exigere Theophrasti loCus vide- 
tur. Sic enim ille , Hist. Plant. IV, 
cap. 5 : 4>UTtuou9t £i iv toT; «rrt^totc 
«ot& x«t* o*pxou;. o\h xat iro'$u6ev 
Afop&atv dy.TzO.oi f atvovrai. «Serun- 
tur in campis ordinatim : quam- 
obrem eminus cernentibus vines 
esse existimantur. • Hajro. 

XIV. i. P. vero quas p, gigmtnt, 
etc. Plinium transcribit Solinus, 
c. iii. Hard. — Quanquam in fronte 
Caucasi, etc. Eorum porro opinio, 
qai tradidere piper in ea pftrte 
Caucasi quae solibus opposita est, 
tantum gigni, prorsus hodie falsa 
deprehenditur. Salk. — De pipe- 



ribus , zingiberi , et de planta ea , 
quae Plinio piper italicum fuit v 
Dalecampio autem Ison nigrum , de- 
scriptum ab eo in Hist. plantarum , 
vide Exc. IV ad calcem huj. lib. Ed. 
a . Hm , priiuquam dehiscant , etc. 
Siliqu» nimirum , quibas piper 
continetar. Fait hsec Veterum opi- 
nio, piper ante maturitatem col- 
lectum , candidum esse : idem ma- 
turitate nigrescere. Ita non Plinius 
modo, ejusque transcriptor Soli- 
nus , loc. cit. sed et Diosc. lib. II, 
cap. 189; auctor libri de SimpL 
medic. ad Patern. inter opera Ga- 
leni, tom. XIII, pag. 997;Galenus 
ipse, lib. VIH, Simpliciam medic. 
pag. 117, aliique. E recentioribus 
contra Clusius, Arom. lib. I, c. aa 9 
pag. 18» , et alii bene multi, qui- 
bus Salmasius favet, Nott. in Solin. 
pag. ioa6, ubi Clusium transcribit, 
diversas albi ac nigri piperis plan- 
tas esse censuerunt, uti vitis albae 
ac higra?. Utrique Saraccnus in 
notis ad Diosc. experientiaque ipsa 
adversatur : constat enim piper al- 
bum , quod ad nos convehitnr, 
ipsum piper nigrum esse, cortice 
suo nigro rugosoque spoliatum : 
quo cortice nudatur tum, qunm 
soli objectum torretur. .Longum 
vero piper a rotundo diversum in 



Digitized by 



Google 



LIRER Xli 2i 

>ocatur piper langum : paulatim vero dehiscentes ma- 
turitate 3 , ostendunt candidum piper : quod deindetostum 
solibus , colore rugisque mutatur. Veruin et iis sua in- a 
juria est 9 atque caeli intemperie carbunculantur : fiuntque 
semina cassa 4 et inanft, quod vocant brechma 5 , sic ln- 
dorum lingua significante abortum . Hoc ex omni genere 
asperrimum est, levissimupique, et pallidum. Gratius ni- 
grum 7 : lenius utroque candidqin . Non est hujus arboris 
radix 9 , ut aliqui" existimavere t quod vocant zimpiberi, 
alii vero zingiberi", quanquam sapore simile. Id enim in 
Axabia atque Troglodytica in villis nascitur", parvae 
berbae, radice candida. Celeriter ea cariem sentit, quam- 3 



Bengala nasci, auctor est idera 
CUasius loc. cit. a quo recte pingi- 
tur, quale nos yidinius. Habd. 

3. Maturitate. Vet. apud Dalec. 
ood. per maturitatem ; et paralo 
postt : carbunculant t fiuntque semine 
cassa, Ed. 

4. Fiuntque semina eussa. Diosc. 
loc. ctt. dtrpcaov xevbv , x*c xouoov , 
nntrimento defectum , cassum, seu 
inane ac leve. Haxd. 

5. Brechma. In Indice bujns li- 
hri, hrtcma. In MSS. brioma. Dio- 
scor. loc. cit. 8 xaXtitat BpoV[&a. 
Hsjld. — Vet. apud DaTec. brioma. 
Dalec. Elzer. Gronov; brechmasin. 
Mox sie , in nno ex Dalec. codd. 
decst£n. 

6. Sigmficante aborttun. ltfSS. 
Reg. Lang. et edit. princeps, signU 
fieante mortuum. Brot. 

7. Gratius ntgrum. Suavius, ori 
JBCundins, et inagis aromaticum : 
ttar tbctu,mrto<r*, xtt * J**** 6V «f *• 
ptti&v. Dioacor. loc. ch. Habd. 

S Leaitts utroque candidum. Sub- 
inteJIige* pip*r- Ita Re B- »• At _*" 



Reg. x, tevius. In Ckiffl. Untius.Vt 
nt est, hnbecillius ac minus efficax 
nolait dicere aa6tvi?8pov, ut Diosc. 
lib. II, pag. 189; sed minus acre, 
mitius, benignius; quale nos quo- 
que gustu experti sumus. Hs&n. 

9. hfon est* hujus arboris radix, 
etc? Sic Dioscor. lib. H, cap. i8<^ 
de pipere : ft £i ^tfc aurot» oux f^t 
(tYY&tp/, xaftairep fvtoi 6irt^a€ov. — 
UtaDqui existimavere. Quos inter 
Dioscortdes Alexandrinus fuit, alii- 
que* f quos errasse Galenus recte 
admonet , tom. H, in expKc. vocom 
Hippocr. pag. 93. Hard. 
' io. tytod. Cod. Dalec. qttam. £n. 

il. Zingiberi. Et Galeno, rtyyt- 
€tpt, lib. VI,' de Facultat. simp. 
med.c. 175. Nostris, gingembre. H. 
—Vid. Exc. IVad calcboj.lib.Eo. 

ia. Id enim... nascitur^ etC. Hssc 
pariter Dioscor. Kb. II , cap: rpo; 
Oribas. Rb. XI, p. 196, et auctor 
libri de simpl.- Medic. ad Patern. 
inter opera Galeni, tom. XIII, 
pag.- 999. Scimus et ex America- 
nisinsulisad nos advebi. Hah». 



Digitized by 



Google 



22 



C. PLINII NAT. HIST. 



vis in tanta amaritudine , \ Prctium ejus in libras' 4 , vi. 
Piper longunT 5 facillime adulteratur Alexandrino sinapi. 
Eitiiturin libras, x, xv t6 . Album, x,vir; nigrum,x, iv. 
Usum ejus adeo placuisse mirum est. In aliis quippe sua- 
vi»as cepit, in aliis species invitavit: huic nec pomi,nec 
baccae commendatio est aliqua : sola placere 17 amaritudine, 
et hanc in Indos peti. Quis illa primus experiri cibis vo- 
luit?aut cui in appetenda aviditate esurire 1 non fuitsatis? 
4 Utrumque 19 silvestre gentibussuisest, et tamen pondere 



i3. Amaritudine. Hoc est, acri- 
motiia. Sic todei illus , acre , aspt* 
rum, acerbum , amarum , Plinius sse- 
pe permutat. Hakd. — Recte Har- 
duinus; nec est quod Dalecampio 
assentiamur, qui paulo supra, de 
pipere pallido, acerrimum, non as- 
yerrimum, contra omnium codd. fi- 
dem , legebat, Jfn. . 

1 4. Pretutm ejus inlibras 9 VI. Hoc 
est , sex denariis librae singulss zin- 
giberis permutautur. Haed. — -Ita, 
MSS. et editi onines libri; sed cer- 
te vel excidit, vel corrupta denarii 
nota. Itaque lege, in, libras X. f'L 
Ni forte legendum , in iibras , X. L 
Zingiberi , ie gingembre , est et fuit 
semper pipere vilius. Mox piper 
nigrum aestimatur tantum x. iv, id 
est , denariis quatuor. Brot. — De- 
narius autem ratione temporis ha- 
bita quo Noster scribebat, efiGcit 
galticamonetaeasses quatuordecim» 
sive, ut punc dicimus, 70 centesi- 
mas. Denarii quatuor, sunt a fr. 
83 cent. Sex denarii, 4 fr. a4 c. E». 
1 5- Piper Umgum , etc. Auctor li- 
bri mox citati inter Galeni opera , 
pag. 997: « Adulteratur, inquit, 
longum piper,sinapi et gummi for- 
matis in speciem piperis longi, 



etc. » Et pag. 1001 : « Est autein 
efBcacissimum sinapi Alexandri- 
num, etc. > Vide etiam Galenum, 
lib. de Theriac. ad Pison. c. 1 2. H. 

16. In libras f X. XV. Hoc est , 
denariis xv, qui gallicae monetse * 
sunt 10 fr. 60 c. Sic album denarii 
vii, seu 4 f. 95 c. Nigrum denique 
denar. iv, seu a f. 83 c. Itaque , 
Harduinus ait,1ongum a1bo,album 
nigro, fere diroidio carius sestima- 
tum. Ed. 

17. Placcre. Tolet. cod. placuere. 
Mox Chiffl. et ex Daleq. unus ilie 
primus ; et paulo post explenda, pro 
appetenda. Er>. 

1 8. Esurire. Sic oranes lib. ante 
Harduinum, apud quem non ita 
bene legitur csurie^ uiera forsan 
operarum incuria , quum vir doct. 
nullam auctoritatem adducat. Nos 
codieum fidem secuti, pristinam 
lectionem revocare cum Broterio, 
nulli dubitavimus. — Satis. Lib. 
quid. apud Dalec. satius. Ed. 

19. Utrumque. Tria piperis gc- 
nera indicata sunt,non duo, lon- 
gum , album , nigrum : non est igi- 
tur iocus verbo illi utrumque, quare 
utcumque lego, non ulrumque. Dal. 
— Utrwnquc. Piper et zingiheri.H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



*3 



emitur, ut aurum , vel argentum. Piperis arborem ao jam 
et Italia habet, majorem myrto, nec absimilem. Amari- 
tndo grano eadem, quae piperi musteo" creditur esse. 
Deest tota illa maturitas , ideoque et rugarum colorisque 
similitudo. Adulteratur juniperi baccis mire vim trahenti- 
bus ". In pondere quidem multis modis. 

XV. Est etiamnum in India piperis grani simile, quod i 
vocatur garyophyllon*, grandius fragiliusque. Tradunt in 
lndico lucio id gigni. Advehitur odoris gratia. Fert et in 
spinis* piperis similitudinem , pracipua amaritudine, foliis 



so. Piperis arborem... Jtalia hahet. 
Credo Italici piperis arbusculam 
ease, quam adhuc ofBcins et olito- 
res piper Yocant , quidara Iaon ni- 
gram , descriptum in Historia no- 
atrsi plantarum. Diuo. — Italici 
piperis arbores nen unius tantum 
generis vidisse se Matthiolus testa- 
tvr inlib. II Dioscor. pag. 578. 
Hahd. — De pipere hoc Italico 
>-ide Excnrs. IV ad caicem hujus li- 
bri. En. 

ai. Piperi musteo. Recentissime 
leeto , decerptoqne efc arbore, vco- 
£si«r». Habd. 

aa. Vbm traheniBust Hoc est, ex» 
cipientibus, concipientibus. Sic in- 
fra Noster cap. 27: c celeriter situm 
trahens «, id ett, contrahens; et 
xit, 37 : « Vinom odorem trahtt. » 
Plnra reperies in Indice. Ed» 

XV. 1. Est etiamnum in India... 
feryophjllon. Hoc quidam esse pu- 
tant Comacum Theophrast. memo- 
raram lib. IX, cap. 7. Daxso. — 
Caryophy Hi nostri, quibus utimur 
«x Indicis Molnccarum commer- 
ciis ad conditaras , diversi omnino 
iant ab hdc aromate quod Plinins 
eo nomiu« egnoseit. Nam neque ii 



grauasunt,neque ulla inre piperi 
similes, prsster colorem. Fortasse 
potius cuhebe sithoc Plinii granum, 
ut recte conjici a Scaligero puto, 
Exerc. 147» in Cardan. pag. 496 1 
et Exerc. 148, pag. 499. Hard. — 
Garyophyllon , seu caryophyllum, 
nos dicimus le gircfiicr. At ejus fru- 
ctuS valde dissimilis est fructui pi- 
peris* Inde videtur caryophyllon 
Plinii esse cohebas, les cuhehes, quss 
in insul&Borbonia dicuntur lepoivre 
bqueue. Baov. -—Piper cubeha Linn. 
(Diand. trig. gen. 74 , Pers. Urtic. 
Juss. ) Conf, etiam de garyophyllo 
Bod. a Stapel not. in Theophr. IX f 
5, pag t 99» seqq. ubi fusius de eo 
disserit. Ed. 

1. Fert et in spinis piperis similitu- 
dihem, etc. Hallucinatur Plinius. 
Hasc est lycii descriptio in Cappa- 
docia, Lycia, et ut ait, in Pelio 
nascentis. Indica spina lycii , qnam 
lonchitln vocant , ramos rectos mit- 
tit, tricubitales majoresve, rubro 
crassiores, a radice multos: folia 
oless ; /ractus cortex rubet. Diosc. 
qui de Aromatibus Indicis scripsit , 
narrat lycium ab Indis vocari cate; 
fieri e ramis arboris haccluc, minu- 



Digitized by 



Google 



a4 C. PLINI1 V NAT. HIST. 

parvis densisque, cypri modo 3 , ramis trium cubitorum, 
cortice pallido, radice lata lignosaque, buxei coloris. Hac 
in aqua cum semine excepta in aereo vase medicamentum 
3 fit, quod vocatur Lycion. Ea spina et in Pelio raonle 
nascitur 5 , adulteratque medicamentum. Item asphodeli 
radix, aut fel bubulum 6 , aut absinthium, vel rhus 7 , vel 



tira concisis , elixis , contusis, cura 
farina , Nachani succo mixto, et in 
pastillos, tabellasve formato. Arbo- 
rem esse magnitudinefraxini,folio 
minuto, ericae , vel tamaricis , sem- 
pcrvirente, maltisspinishorridam: 
florere, sed fructum non ferre : li- 
gnum durura et densum ubivis in- 
corruptum manere. Dai.ec. — Fert 9 
etc — Plinius hic lycium Indicum 
describit, nec ab eo diversum quod 
a Discoride proponitur, lib. I, 
cap. i3a , ut Dalecampio visum: 
nam Lidicum quoqucillud est, etsi 
in Cappadocia Lyciaque pariter 
gignitur. Ait esse arborem spino- 
sam, fructu piperis instar nigro, 
amaro, denso, levi : foliis buxi si- 
milibus , densisque, ramis trium 
cubitoruro , aut paulo Jongioribus : 
cortice pallido : radicibus numero- 
sis, latis, lignosis. Qum omnino 
cum Pliniaua descriptione con- 
gruunt. Hahi>. — ln spinis. Sic 
Hard. e MSS. Dalec. et Efce?. et 
spina. Gronov. et in spina. — De 
lycio vid. Excursum V ad calcem 
hujus libri. Ed. 

3. Cjpri modo. De Cypro dice- 
mus cap. 5a. Haid. - — Dioscor. 
bttxi modo , non cypri : rk f uXXa 
irofjw ojteia. En. 

4. Hac in aqua cum semime exca- 
pta 9 etc. Radice nimirum expressa 
cum semine. Sic Oribasius, lib. XI , 
pag. ao5 : « Sucrus ex lycio expri- 



mitur tusis una cum frutice radi- 
cibus, etc » Unde apparet acri- 
psisse Diosooridem , lib. I, c. i3a, 
non uti hodie legitur, yjiXiltzax Ix 
T&v fuX).uv, sed ix t&v ^t£uv, quod 
Plinius ipsexonfirmat, lib. XXIV, 
cap. 77 : « Coquumur in aqua tusi 
rami, radicesque , etc. ■ Idem Ori- 
basius paulo post, ex semine quo- 
que expresso, et in sole siccato, 
confici succum tradit. Habd. — - 
Hac 9 etc. Libri omnes anteHardui- 
num editi hmc. Ed. 

5. Ea spina et in Pelio nascitur. 
Ejusdem quidem nominis , sed ge- 
neris omnino disparis, perinde ta- 
men ignoti : ex quo vilius medica- 
mentum fiebat, quod adulterinum 
vocabanf lyciuro. Hard. 

6. Fel bubulum. Inter coquen- 
dum lycium admixto felle bubulo, 
■vel absinthiisucco,vel amurca, in- 
quit Dioscor. loc. cit. Hard. 

7. Vel rhus. Prius in libris editis, 
vet thus , legebatur. At MSS. Reg. 
Colh. Chiffl. Paris. vet rtms : quod 
Plinianss meuti sane congruentius 
est: nam lib. XXIV, cap. 77, ubi 
hasc eadem fere de lycio repetun- 
tur: « Adulteratur, inquit, amaris 
succis , etiam amurca , ac felle bu- 
bulo. » At inter succos amaros ne- 
mo sane thus censuerit Ex rhoe 
vero succum elici , qui lyoii simili- 
tudinem ac vim referat, auctor est 
Diosc. lib. I, pag. 1 47- Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



a5 



amurca. Lycion aptissimum medicinae, quod est spumo- 
som . Indi in Utribus camelorum, aut rhinocerotum id 
mittunt. Spinam ipsam in Graecia quidam pyxacanthum 
Chironium 9 vocant. 

XVI • £t macir 1 ex India advehitur, cortex. rubens ; 
radicis magme, nomine arboris suae : qualis sit ea, in- 
oompertum habeo. Corticis' melle decocti usus in me- 
dicina ad dysentericos praecipuus habetur. 

XVII. Saccharon' et Arabia fert, sed laudatius India: 



8. Spumosum. Quod igni accen- 
i y dum restinguitur, rubentem 

fpoaam mittit, inquit Diosc. loc. 
cit. et post eum Oribasius» lib. XI , 
pag. ao5; Plinius ipse, lib. XXIV, 
77, de lycio : « Spuma ejus ac flos 
quidam oculorum medicamentis 
additnr. » Vide quss ibi dicturi su- 

DOS. HaRD. 

9. Pyxacantham Cltironium. Scribe 

feminina tenr\in*lionc f pfxacantham 

chircmiam. Dioscorides praeallegato 

loco : • Lycion quod pyxacantham 

aliqni Tocant, spinosa arbor est, » 

et Plinius XXIV, 77 : « Lycion 

pnestantius e sptna Oeri tradnnt, 

qoam et pyxacantham Chironiam 

vorant. » ( Nos pyxacanthon ibi 

scripsimus, ut in omnib. lib. legi- 

tur. ) Piht. — IIu?axav6cw Diosc. 

qnia spina est buxi foiio. Hard. 

— Cklronium. Chironiam Vet. apud 

Dalec. qui lianc vocem superva- 

cuam hoc loco arbitrabatur. Ed. 

XVI. 1. Et macir ex India , elc. 
Dioscor. lib. I, cap. lao ; Oribas.. 
loc. supra cit. Galen. lib. VIII de 
Fac. siropl. med. p. ao5 : Maxip 9X01 o'c 
IdTW ix txc Wixx; xo|ai£o>ivo; , 
etc. Sic et Aetius , tum in cod. no- 
fttro grmco , tnm in edit. lat. lib. I, 
de Re Medic. pag. a3. Hard.— 



Propon. Dalecamp. ex Arabia , au- 
ctoremque adducit Dioscoridem ; 
▼erumtamen in Diosc. legitur : ex . 
Ttic PxpSatpoo , quibus verbis unum 
id signifie.it, nempe to Motxip e pe- 
regrina terra advehi, quanquam 
hicinsulam Gangetis flimi, nomine 
Barbariam , Saracenus Strabonis an- 
ctoritate fretus, innui existimat. Ed. 

a. Cortieis melle. Hoc est cum 
melle ; ita Galen. et Aetius quoque 
loc. cit. Ab ea vi nomen arbori a 
Lusitanis inditum refert. Acosta, 
lib. Arom. cap. 1 a , arbore de las 
Camanis % hoc est, arbor dysente- 
rias : a Brachmanis medicis, macre. 
In provincia Malabarica et Cocini 
regno nasci , ibique visam a se idem 
testatur. Hard. — De macere vid. 
Excursum VI ad calcem hujusce 
libri. Ed. 

XVII. 1. Saccharon. Dioscoridis 
apud quem haec totidem verbis ex- 
stant, lib. II, 104, Pliniique <xax- 
Xapcv, ros ille matutinus fuit,quem 
aues mellis fingendi gratia colli- 
gunt ; quarejn arundinibus colle- 
ctum Plinio dicitnr : non, uti sac- 
charnm nostrum , ex iisdem ex- 
pressum, ac deinde coctum, eoa- 
ctumque in pyramidales fbrmas. 
Num ros casli ipse foret, num 



Digitized by 



Google 



26 C. PLINII NAT. HIST. 

est autem mel in arundinibus collectum \ gummium modo 
cJandidum , dentibus fragile , amplissinlum nucis aVellanae 
magnitudine, ad medicinae Untum usum. 



arundinis ipslus humor dulcis, Se- 
neca subdubitat, epist. 85. Ipsum 
rorem esse, quem sol iu aruudini- 
hus cogat, ad similitudinem salis, 
mellisque dulcedinem , aflirmant 
Galenus , de Fac. simp. med. lib. 
VII, pag, 307; Oribas. lib. XI, 
fol. ao5 , ubi Marcoron vocat; 
Alex. Aphrod. in Problem. et IsU 
dor. Orig. XX, a. Ex iisdera arnn- 
dinibus, quibus et nostrura excipi- 
tur, senio confectis, lacrymss seu 
gummi modo efHuere, ac concre- 
scere , unus credidit Saracenus in 
notis ad Diosc. Hard. — Saccha- 
ron et Arabta fert, etc. Diosc. lib." II, 
cap. 104 : KaXtiTou $i n xal aax- 
X«pov tt^oc 9v fjUXiToc iv Iv^ia we- 
mryoTOc, xat t^ eu^aC^ovi ApaCia, 
sbetexrff&tvov im t&v xaXa|&tt>v t$ eu* 
^aast iXau Nearchus apud Strabo* 
nera,' lib* XV : Efpvixs H xai irspt 
t&v xoXbjmav oti ftoteuot piiXt, p.iXta- 
a«v pi ouadv. Hisce e testimoniis 
ci. Spbbvgbl, Bodseo aliisque pra?» 
euntibus, nihil aiiud esse saccha- 
rum Veterum pronuntiavit quam 
Bambon arundinaeeam ( He$. monogk 
Pers. gen. 871. Bambusam arundiua* 
c*um f Willd. Gramin. Juss.) Sed 
ipsa ( viri verba exscribere satius 
fuerit : «. Liquet inde , quanto- 
pere differat saccharum Veteruni 
a nostro. Id sensit primus fere 
Manardus, contradiccntibus Mat- 
thiolo , Mundella aliisque. Bene il- 
lustravit hanc rera Salmasius, Ho- 
mon. hyl. iatr. pag. 109. Garcias 
autem, Hist. Arora. I, 12, primus 
fcre docuit bambusara revera meU 



lis concreti speciera per genicula 
trnnssudare , quss saccharum verum 
Veterum fuerit. Confer. Christ. a 
Costa , Histor. Arom. 6. Nostri sac- 
chari, e conquassatis sacchari cut- 
rois eipretsi, vestfgium printum 
invenisse mihi videor in Mosis 
Chorenensis geograph. Armenic. 
pag. 364 t <J u i & d Gondisaporam , 
Euphrati adjacentera , optimum 
coli saccharum affirmat. Quum is 
scriptor sssculo quinto medio vixe- 
rit , ante haec tempora solo melle 
illo bambusss concreto utebantur. 
Saraceni id ab Euphrate demum 
Cyprum et Graciam transporta- 
runt ( Bongars. gesta Dei per Fran- 
cos II, 270.) Conf. de raelle bam- 
busss Phii. Russel in Philos. Trans- 
act. LXXX, 373.» Conf. etiam 
Bod. a Stapel. not. in Theophr. IV, 
11, ubi de hac re fusissime disse- 
rit. Ed. 

1. Est autem mel arundinibus col- 
lectum. Non dixit, ex arundinibus. 
Aliud tamen sacchari genus fuit, 
apud Antiquos, ex ipsis arundinum 
radicibus expressura, ut ait SolU 
nus, lii; et Lucanus III, vs. «37: 
« Quique bibunt tenera dulces ab 
arundine succos. • Et Isidor. Orig. 
XVII, 7: «In Indicis, inquit, nasci 
arundines calamique dicuntur, ex 
quorum radicibus expressura sua- 
vissimum succum bibunt.» Unde 
et Varro ait : « Indica non magna 
nimis arbore crescit arundo : II- 
lius e lentis premitur radicibus 
humor, Dulcia cui nequeant succo 
concedere mella. ■ Sed et sacchari 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 217 

XVIII. CoDtermina Indis gens Ariana 1 appellatur, cu- 
jus spina lacrymarum pretiosa, myrrhse similis, accessu 
propter aculeos anxio 3 . Ibi et frlitex pestilens raphani 3 , 



genus istud a nostro dispar est ac 

diversum : arundlnes qooque ipsae 

forte dissimiles : quanquam et sac- 

chari nostri feraoes apud Indos sunt 

plurima? : aut si sont eaedem , di- 

Yersns humorii eliciendi modus. 

Exprimebatur olim afrlndis ipsis ad 

potnrn dumtaxat : a nostris hodie 

coquitur, densaturque in saccha- 

ram. Ac nihil est quidem unde 

plus jam voluptatis et deliciarum 

gulss accedat. Solvitur in embam- 

matis, cogitur in orbiculos, digeri- 

tnr in panes, pinsitur in placentas, 

tornatur in cnlstula, fingitor in 

castella , in aviculas et in omnium 

rerum simulacra, coquitur , asper- 

gitur, duratur, incrustatur. Haed. 

— Vid.noLi.ED. 

XVIII. 1. Gens Ariana.... cujus 
spina, etc. Simile quiddam de Aria- 
na spina recitat Theopbrast. Hist. 
Plant. IV, S. sed codice ibi valde 
mendoso. Hahd. — Spina lacryma- 
ram. Dalecamp. lacryma; moz apud 
eumdem Vet et Chiffl. myrrha si~ 
mili. Ed. — Spina lacrjmarum pre- 
tiosa. Theophrast. lib. IV, cap. 5 : 
4* Ji Tf Apta x»P* xaXoupivTp axavSa 
fctv, la* $* yUtr%i e^dxpuov oaotov rf 
iXXupta xat tJ 54»«, xai rg 05p.fi' tou- 
ts £f orav i-mkdu,fo 6 #.10$, xarafpit. 
Hsec corrupta ; qua sit III yrica spi- 
naignoro. Plinius ibt legit apupvi) , 
rayrrhse; an apud Tbeopbrastum 
scrihendum rij rafiipaia cp.6pv^, 
vel sine epitheto tvj <ruupv7i; donec 
plantam videro, haereo. Cseterum 
szpius dubitavi an hssc oxav6oc non 
sit qua «dulterari tradunt Veteres 



ebennm, sed certi quid in hacbre- 
vitate statuere nequeo. Haec Bo- 
daeus. Spinara illam Sprengeiius, 
Hist. reiherb. t. I, pag. 3o6,nihil 
aliud quam Mimosam latronum (Mo- 
nadelph. potyand. gen. i655 , Pers. 
Legumin. Jnss.) pronuntiat; et est 
tamen quod rem adhuc in ancipiti 
relictam putemns. Arianam enim 
spinam Plinii , qui Theophrastum 
hic tranacripsit,ad Acaciam catechu 
referendam judicat (ibid. p. 107); 
quod si verum esset , deberct sibi 
seraper constare vir eruditissimus, 
qui Acaciam catechu eamdera esse 
cum t& Xuxiw Dioscoridis affirmat 
(ibid. p. 191), quanquam to Xuxtov 
jam Lycium Europseum esse con- 
tendit (ibid. p. 161). Nos in tanta 
rerum pbscuritate coBcutire fas du- 
ciraus ; viderint peritiores. Ed. 

a. Accessu propter acuieos anxio* 
Infesto, molesto, diffrcili. Hard. 

3. Raphani. Subintellige, magni- 
tudine, ex Tbeophrast. loc. citato, 
ubi his similia : AxXo &t uXr,p.a, ud* 
ys6o$ piv ^Xtxov paf avog* to xal ^uX- 
Xov &(j.otov ^afvvj , xat tw fxeviOtt , xat 
rf f&cpfjj . Cur raphanum, non bras- 
sicain, $df avov verterit, alibi dicturi 
sumus, ubi debrassica etraphano 
agemus. Hard. — Plinius rapha- 
num et brassicam ssepius confudit, 
quippe quod ignoraret antiquis Grse- 
cis ^a^avov, brassicam significare, re- 
centioribus et medii aevi , raphanum. 
Bod. — Quod et in Gedrosis accidit. 
Theophrast. loco laud. £v £i t$ IV 
£ptt9ta x**P a «*9«xevai faatv, U plv 
tfpotov t$ £a? v*^ f uXXov lx ov » °^ ** 



Digitized by 



Google 



a8 C. PUNXI NAT. HIST. 

folio lauri, odore equos invitante, qui paene equitatu 
orbavit 4 Alexandrum primo introitu : quod et in Ge- 
drosis accidit. Item l^urino folio 5 et ibi spina tra- 
dita est, cujus liquor aspersus oculis, caecitatem inferret 
omnibus animalibus. Necnon et herba praecipui odoris 



^iroCuyta xat $tiouv et f av-oi, txixpov 
iitioycvTOL £te?6etpeT0, 7rapairXT}0tci>c 
£tan6i[j.eva xat awwjxiva 6p.oiw; toTc 
tiriXxirTotc. Hujus plantae meminit 
quoque Strabo, lib. XV : Hv &i ti 
ojjl6iov T-ij ^a^vvi jutov, ou t6 «yeuffa- 
uevgv Twv &iro£uyte>v arri6vr ( <rx8 per* 
iiriXt:^ia; xat Afpoo. De hoc frutice 
uihil certi comperimus.ED. — Ne 
id intelligas de raphano, le raifort; 
sed de hrassica , /e c/tou .* quae ple- 
rumque misere confudit Plinius. 
Bhot. — Vid. quod supra dictuin 
est. Ed. 

4* Equitatu orbavit. Quod pra?- 
sentis noxae venenum id foret : tgu- 
to £e ef Tt; ^ayot, lva7ro6vr,axet.Theo- 
phrast. ibid. Hvrd. 

5. Laurino folio. In antiquissimis 
MSS. et probata? fidei, Reg. 1.3; 
Paris. etc. item lario folio. Si Theo- 
phrastum audimus, item nullo folio 
scribeiidum fuit : sic eniin illeHist. 
Plant. IV, 5 : ferfpav xat axav6av 
Ttva etvar Taurnv q>6XXov \iXh Mh 
ffcetv ire^uxevat H ix jxta; ptfof.... 
otcov ixpetv woXuv , 8? diroruf XgT Ta 
aXXa £<ba ffavra. «Aliam autem es- 
se spinam , folio nullo, radice sin- 
gulari... succum ex ea multum ef- 
fluere, qui csecitatem reliquis ani- 
inalibus inferat , etc. • Hard. — 
Hanc paulo aliter describit Strabo, 
loc. sup. laud. Axav6a £i tou« xap- 
•stou; eVt T*fc y*i; earptflfxevTQ (al. xe- 
XU t u.e'vr< ), xi6aitep 01 aixuot , irXT,p*ic 
^v fow* toutou £i ^avio^e; i; 6^p6aXp.bv 



ifiiteaouaat, «av aireTUfXouv £caov. 
Fructum humi jacere, etcucumeri 
similem esse, tacet Theophrast. Hic 
vero duas plantas confudisse Pli- 
nium recte Bodaeus animadvertit; 
unam foliolauri, quara epilepticum 
morbum facere tradit Theophra- 
stus; et spinam sine foliis, cn- 
jus ex nodis aculeatis, fractis tri- 
tisque, lacteus emanat liquor qui 
cascitatem infert. Ed. — Emen- 
dari , nullo foiio , jubet quoque 
Broterius, nec tamen in contextu 
emendationem recipere audet ; nec 
nos inhac rerum obscuritate, tanti 
esse credimus a vulgata lectione 
discedere. Mox pro inferret % tx codd. 
Reg. et edit. principe, infert 9 ChiflL 
repugnante Broterius edidit.Eo. — 
Cujus liquor. Lacteus, e nodisacu- 
leatis, fractis tritisve expressus: 
Theoph. Idem refert Strabo lib. 
XV ; sed spina? 9 cujus liquor ex- 
caecat, fructum humi jacere, et 
cucumerisimilem esse tradit, quod 
tacet Theophrastus. Dalec. 

6. Necnon et fulrba pracipui odo- 
ris , etc. In maritimis arenae tumu- 
lis Gedrosiae nascens. Strabo. Dal. 
— Hcrba prafcipui pdoris referta, 
etc. Theophrastus , lib. IV, cap. 5 : 
£v $t To'irot( ti«i ire©uxevat rtva (sora- 
vkjv £9 ' $ auveaireipafiivGu; (leg. Sca- 
lig. 9u9i7etpopLivou()o9et;eiva'. p.txpouc 
aps'£pa • toutgi; £i et ti; e*p€ac *rXu- 
yetTj, SvTQdxetv. Harum serpentum 
item meminit Strabo , loco proxime 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. a <> 

referta minutis serpentibus, quarum ictu "protinus tno- 
riendum esset. Onesicritus tradit in Hyrcanise conValli- 
bus ficis similes esse arbores , quae vocentur occhi ex 
quibus defluat mel 7 horis matutinis duabus. 

XIX. (ix.) Vicina est Bactriana, in qua bdellium*nomi- t 
natissimum. Arbor nigra est, magnitudine oleae, folio 
roboris, fructu caprifici naturaque. Gummi a alii brochon 



citato : Hv £i »v£wo{ xxl diro t»v 
Bfimv • h vop TCt$ Otalv iittf uxtt (So- 
TflWH * T0tUT1}V £• biro&JtaoTec , iXov- 
ftacvev, tou? Jt irXuyivTaf i^exravov. 
De prfecipuo herba? odore nihil 
Theophrastus, nihi! Straho. £n. 

7. Defluat mel horis matutinis, 
etc. Hedysarum aOiagi (Diadelp. de- 
cand. gen. 1740, Pers. Legumin. 
Jnss.) frutex est in Khorasan, et 
regione transoxana (Oxum inter et 
Iaxarten) frequens, in quo mel- 
lea sahstantia invenitur, quara Ara- 
bes terendsehabin vocant. Forte Oc- 
ehi illud Onesicriti est , e quo mel 
defluat; sed apud Plinium ficis si- 
miiis frutex appellatur. Sprkitgbl. 

XIX. 1 . BdeUium. Grsecis fi&OloL 
et P^£XXicv. — Borassus flabelliformis 
(Diac. Hexand. gen. 2141 1 Pers. 
Lontarus, Palm. Juss.) Ex hac palma 
paratur,testibus Kampfer. (Amcen. 
668) et Rnmphio (Amboin. I, 5o) 
bdellium , quod makal Avicenna 
dicit ; distinguit autem in Mechen- 
se, et Judaicum. Rumphius puna- 
tamdicitid suflumigium, et totam 
parandi rationem indicat. Accedit 
qood prohabilitatem auget, Abul- 
fedam makal palmam appellare hu» 
milem Tuoeti frequentem : quo 
sine duhio Cluxmmrops humilis intel- 
Ijgitar, cnm Borasso flabelliformi 
facillime confundenda. Ipse Mat- 
thiolus, pag. 9», testatur se Nea- 



poli palmam hanc humilem bdelli- 

feram vidisse. Sprkwgel Conf. 

not. sequent. fin. Ed. 

a. Gummi. Quod ex arbore bdel-- 
lio manat , et ipsum quoque bdel- 
lium noininatum. Sed quod sub eo 
nomine prostat in officinis, adul- 
teratum est; sincerum est , quod 
vocant Lusitani anime , quale a Mo- 
nardo describitur de Simpl. Med. 
cap. 1. Bactrianum tamen Indicum- 
que bdellium, Benjuinum officina- 
rum est, benjoin f sive benzoin. Hakd. 
— Sunt autem viri herbaria rei 
peritissimi , qui benjuinum censeant 
a Terminaiia benzoe (Decand. monog. 
gen. iio3, Pers. Elceagn. Juss.) 
defluere. Quum vero arboris ejus 
cum Borasso flabelliformi ,- quae 
P^fcXa arbor Sprengelio, nulla sit 
affinitas , sequitur inde to (J^&Xtov 
Veternm non idem esse cum ben- 
juino officinarum, ut ait Harduinus. 
Item accedit quod Hymencea cour- 
baril (Dec. monog. gen. 101 1, Pers. 
Legum. Juss.), quas resinam anime 
largitur, non in Bactriana , sed 
in America meridionali nascatur. 
Cf. Sprengel. Ant. bot. sp. I , p. 85. 
Perperam credidisse videtur Adan- 
sonius, benjuinum a quadam spe- 
cie lauri provenire; Laurum enim 
benzoin sbllare quemdam benzoico 
odore snccum , sed resinam ipsain 
minime proferre constat.Eo. 



Digitized by 



Google 



3o C. PLINH NAT. HIST. 

appellant, alii malacham 3 , alii roaldacon. Nigrum 4 vero 
et in offhs convolutum, hadrobolon. Esse autem debet 
translucidum ,simile cerse, odoratum, et quum fricatur% 
pingue, gustu amarum citra acorem. In sacris vino per~ 
fusuin , odoratius. Nascitur et in Arabia 7 , Indiaque , et 
Media , ac Babylone. AUqui peraticum vocant ex Media 
advectum. Facilius 9 hoc et cruatosius, amariusque : at 
a Indicum humidius et gumminosum 10 . Adulteratur amy- 
gdala" nuce. Caetera" ejus genera cortice et scordasti l3 . 
Ita vpcatur arbor aemulo gummi. Sed deprehenduntur (quod 

irtporuv fifc , quod ab extremo ter- 
rarum fine petitur. Hard. — Pera- 
ticum. Hoc est, Euphraticum ; nam 
Perath , bebraicum est Euphratis 
flu vii nomen. Poifsiitrt db Si vry. 

9. Facilius. Tractahilius, nec 
seque tactu adhaerescens, atque il- 
lud quod humidius est. Hard. — - 
Dalec. in margine fragilius. £d. 

10. Gumminasum. Ita hic etalibi 
passim codd. Sine auctoritate in li- 
bris editis gummosum. Brot. — Ch. 
cumminosum. Editt. ante hrolsgum- 
mosum. Ed. 

11« Amygdala. Hoc Benjuinum 
illud est, quod amygdaloides vo- 
cant , propterea quod ungues , seu 
maculas candidas admiztas babet , 
amygdalarum instar, ut recte ob- 
servat Ciusius , Aromat. 1,5. H. 

ia. Cmtera. Sive Benjuini, sive 
Anime geaera reliqua , etiam scor- 
dasti cortice admixto , vel gummi 
ejus arboris, adulterantur; o*oXou- 
roti ©*l p.iyv6{X8vov xoppti , inquit 
Dioscorides. Hard. 

i3. ScordastL In Indice hujus 
libri scordacti MSS. Reg. 1, a , «t 
Colb. 1 , ac Chiffl. hoc loco, scorti, 
Simile bdellio guromi fundere ac 
pssne par «omulumque , dicitur. H. 



3. Maldacon. In Indice, maloda» 

COn. H.4RD. 

4. Nigrum. Alterum hoc bdellii 
genus est : alterum enim subalbi- 
dum , quod praestantissimum. Dio- 
scor.loc. cit.£ort H xai frtpov ^uira- 
pov xai fitXav , a£po'€a>Xov , iraXa6a>£tc 
xopttopivov airo Tvi; iv^ixife. Hird. 

5. Translucidum. Gummi videli- 
cet. Isidor. Orig. XVII , 8 : « Bdel- 
la India et Arabiss arbor, cujus 
lacryma melior arabica. Est enim 
lucida , subalbida , levis, pinguis, 
sequaliter cerea , et qu» facile mol- 
liatur, neque ligno , vel terre com- 
mixta, amara, odoris boni. Nam 
ex India sordida est, et nigra, et 
majori gleba. > Hard. 

6. Fricatur. Ita lib. omnes. Alii 
friatur, male. Hard. 

7. Nascitur et in Arabia, Quare 
et Saracenica arbor a Dioscor. ap- 
pellatur. Hard. 

B.Peraticum. Qusedam exempla- 
ria pjraticitm; vetus lectio Parthi» 
cum , quod magis probo ; nam , ut 
supra ostendit Plinius VI," a5, 
duodeviginti erant Parthorum re- 
gna ; ut mirum non sit si ex Media 
advectum Partbicum appellaretur. 
Piht.— -Sic lib. omnes. n&paTixbv t*x 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 3i 

aemel dixisse et in caeteros odores satis sit) odore, colore, 
pondere, gustu, igne. Bactriano nitor siccus 14 , multique 



eandidi ungues 1 , Praterea suum pondua, quod gravius 
esse, aut levius non debeat Pretium sincere in libras x 
terni l *. 

XX. Gentes 1 supra dictas Persis attingit, Rubro mari, i 
quod ibi Persicum vocavimus', longe in terra 3 aestus 
agente, mira arborum natura. Namque erosae sale 4 , in- 



i4* Baetriamo nitor siccus. Ita 
MSS. omnes , non ct editi , nidor. 
Et forte rectins, nitor suus t cum 
PuHiano scripseris, hoc est, peca- 
liaris ac proprius, ut statim sequi* 
tur, prastarea suum pondus. Sed sic- 
rom, gisp&v, Dioscorides commendat 
in primia, lib. I, cap. 80* HiXD. 

iS. Ungues. Lucentes ac Issves, 
instar unguium , maculss ; quales in 
Benjuino amygdalina deprehen- 
duntnr. Dioscoridi bdellium , quod 
et a Bactriano dWersum , et anime 
a Lositanis appellsri superius dixi- 
mus, Issvorem coloremque ungnis 

ssqualiter presfert in tota gleba, 

&n%i totaoc; qus9 verba Serapion 

male accepit. Habp. 

16. X terni. Denarii terni; mo- 

nets3 gallicss, a fr. ia c. Eo. 

XX. 1. Gentes % etc. Qu* hoc 

capite coniinentur, ea totidem ver- 

bis habet Theophrastus Hist Plant. 

IV, 8. Hmn. 

a. Quod ibi Persieum vocavimus. 

LibroVI, cap. *8. Haid. 

3. In terra. Dalec. codd. terram , 
veJ terrat. £o. 

4. Namque erosat sale % etc. Theo- 
phrastus arborum harum tria ge- 
■era memorat. Primum in insulis 
quassKtna operit, magnitudine iii- 
geotis pUtani populive, folio lauri, 



perpetuo : flore viol», odore , et 
colore : fructu suaviter olente, 
magnitudine olivas. Secundum in 
eo mari , semper foliosum , fruetu 
lupjni. Tertium in maritimis Car- 
maniae, andrachne simile, nuda 
radice polypi modo adhaeren* , fru- 
ctu extroreum amygdala , intus in 
cohssrentes veluti flexuosas spiras 
convoluto. H»5C Plinius suo more 
confundit. Dalec. — Mira arborum 
natura. Namque erosas sale , etc. 
Theophrastus lib. IV, cap. 8 : nspl 
H r w ntpet£a rwv xara Kap fiaviav, 
xa6' t\v "h irXflppupic yivtTat , £tv£pa 
fo tiv tuu.tYt , 6n , o^sta rj av Jpaxvii , 
xal T-p uopy-ji, xat toi; f-uXXotc. Kapnbv 
$k 1^« iroXuv, 6*(j.qiov tw xpwjjbaTt TaT$ 
apuv^aXat; t*£«»6tv* tq £i tvTOf auvi- 
XtrrsTat xa6airtp auvr.piifj.tvov iraatv. 
1fao€t'€p<i>Tat &k raura ra £t'v^pa 
travTa xara fieacv uiro TJfcdaXoCTTTic * 
xat tVnrjxtv uno. t»v pi(a>v» toarctp 
iroXuirouc* 5rav yap •#) ajxwwTtc ytV»- 
Tat, Otuptiv iavi. Hic, ait Sprengc- 
lius, Rhizophora mangle {Dodecand. 
monog. gen. 1 156, Pers. Caprifoliac. 
Juss.), sed Ode peregrinatorum de- 
scribi videtur. De ea narrat item 
Onesicritus apud Strabonem libro 
XV. « Rhizophoras (Juss. Gener. pl. 
pag. 3i 3) arbusculas sunt raariti- 
mss, ramis multoties radicantibus 



Digitized by 



Google 



3a 



C. PLINII NAT. HIST. 



vectis derelictisque similes, sicco Htore radicibus nudis 
polyporum modo amplexae steriles arenas spectantur. Eae- 
dem mari adveniente fluctibus pulsatae, resistunt immo- 
biles. Quin et pleno aestu operiuntur totae : apparetque 
rerum argumentis asperitate aquarum iilas ali. Magnitudo 
miranda est, species similis unedoni 6 , pomum amygdalis 
extra, intus contortis nuclets. 

XXI. (x.) Tylos* insula in eodem sinu est, repleta silvis, 
qua spectat Orientem,quaque et ipsa aestu maris perfun- 
ditur\ Magnitudo singulis arboribus fici, flos suavitate 
inenarrabili , pomum lupino 3 simile, propter asperitatem 
intactum omnibus animalibus. Ejusdem insulae excelsiore 
suggestu lanigerae arbores 4 alio modo, quam Serum. His 
foliainfecunda 5 : quee, ni minora essent, vitium 6 poterant 
videri. Ferunt cotonei mali amplitudine cucurbitas 7 , quae 



late protenss : rami sepe oppositi ; 
folia in plurimis opposita , integra 
et coriacea, juniora revoluta et 
more ficus bracteata, bracteis ca- 
ducis ; pedunculi axulares aut ter- 
minales , s»pe dichotomi et biflori ; 
in dichotomis articulatt et a-bra- 
cteati; fructus cernni. Quas descri- 
ptio nescio an satis Theophrasteas 
descriptioni conveniat ; nec est ta- 
men quod in re parum certa Cl. 
Sprengelio denegemus fidem. Ed. 

5.' Asperitate. Salsiiudine. Hahd. 

6. Unedoni. Uarbousier. Theoph. 
5(aoi4 rf Av£p«x v 7 dixit v hoc est, 
portulacas, quam folio similem nne- 
doni esse dicemus XIII , 40. Hard. 

XXI. 1 . Tylos insula. Et haec rur- 
sum expressa fidelissime ex Theo- 
phrast. Hist. Plant. IV, 9 ; £v TuX» 
ii rp viio* « (xairat o*' auTii iv t» Apa- . 

6lX& XoXlT») Tol fllv ITpO? ^tt TO0GUTOV 

irXvftoc elvat ?aat o*tvo*pttv, 6Vlx6ai- 
vti % irXr,p|AUpic , &9T* air»xuptto0at 



(Scalig. airox«>vvuaOat). IlavTa oH 
Taura (xtyidi) jiiv fyttv , i&Xixa auxiS • 
to 0*1 avBoc uirtp6aXXov rf fUo>o*ta • 
xapirbv o*i a&pwTov , 8p.otov rf tyet t«* 
e^ppt». De Tylo Plinius libro VI * t 
cap. 3a. Ed. 

a. Perfunditur. Clliffl. profunditur; 
mox idem magnitudo similis. Ed. 

3. Lupino. De quo lib. XVIII , 
cap. 36. Habd. 

4. Lanigera arbores. Quas gos- 
sympinos, sive gossypinos mox ap- 
pellabit. Haed. 

5. Infecunda. Hoc est, lanas mi- 
nime feracia , qualia Serum ease 
diximus, VI, 20. Hard. 

6. Vitium Vitis foliis sirailia , 
TOUTa o*i juXXov ptiv fy« v 5ptoiov rg 
ap.irfto> , irX^v jAtxpov , inquit Theo- 
phrast. loc. sup. cit. Hahd. 

7. Ferunt cotonei mali amplitndine 
cucurbitas. Fructus cucurbita» simi- 
les, id quod lanam continet, vere 
compressnm, maturitate te reclu- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIL 33 

maturitate ruptae ostendunt lanuginis pilas 8 , ex ^uibus 
vestes pretioso linteo faciunt. (xi.) Arbores 9 vocant gos- 
sympinos" : fertiliore etiam Tylo minore, qu» distat x 
m. pass. 



dens » nnde lanas trahunt : ex qui- 
bas telas nnnc pretiosas texunt, 
nnnc viliores, inquit Theophrastus. 
Dai.bc — Eadem refert Herod. 
Thalia, III 9 106. Fructum descri- 
hit eleganter Julius Pollux VII, 
17. Haad. — Pollux loc. cit. T» 
£t'v£p«i xapvroc tirtf utTOt , xopua jioS- 
liats xpoetotxoc, rpifrX» tt|v o\aau* 
otv, i$ oSaerraartc fatt^av i?tirav6rj 
to xapuov, tvo^odtv 2£atptTat ti Sairtp 
fpiov 9 a^ 1 c5 Xfoxn yiyvtTttt , tov oH 
OTapevaof i0Taaiv out& Xtvouv.Recte, 
quoad interpretationem Bodauis, 
qui TptirXcuc Joti tvjv o\af uotv , ver- 
tit 9 « quse trifariam divisa , habet 
trifariam putaminis carinam ; » sed 
re vera gossypii capsula, vel ut 
alii perperam volunt, bombacis, 
quinquelocularis est 9 teste Jussiteo, 
Gener. plantar. pag. 374 et 375 ; 
quanquam Willdenowius capsulam 
hanc quadrilocularem dicit, Geu. 
plant. 1196. Ed. 

8. Lanuginis pilas. Vetus apud 
Dalec pilos ; male. Haad. 

9. Arboros. Quas proxime atti- 
git 9 et lanigeras vocavit. Haec enim 
a superiaribus hactenns perperam 
dhrnlsa. In Indice libri hujus , gos- 
sjmpimm. In MSS. hoc loco gossym* 
pinos. Theophrastus et Herodotus 
loc. cit. o*tv0*pa iptocopa , arbores pa- 
riter lanigeras vocant : arbores, 
inquam, nt intelligas ab ea planta, 
sen frutice difterre, nnde legitur 
gossypium nostrum, U coton, de 
quo XIX , a ; etsi nihil discrepare 
vitum esf Dalecampio, Hist. Pl. 



II, aai; sed errore falso. Hard. 
10. Gossympinos. Theophrast.lib. 
IV, cap. 9 : «tfptiv £t rriv vtjoov (Tu- 
Xov) xot tcc o*t*vo*pa xat ra iptofopa 
iroXXa. Taura &k yuXXov. plv «x« v 
fytoiov ttJ xp.ir&*> , irXw jxtxpov. Kap- 
irov £l ofohva f {petv • t*v & o*t t6 ipiev, 
vftixov jmjXov lapivov ou|ifi.t|i.uxo{.OTav 
b*l &patov tJ , ixirtTavvoo6ai xai igai- 
pttv to fptov , U; oS ra; otvoVva? ueat- 
vouot , rac (tiv tUTtXtt« , to« Ji wo- 
XuTtXtOTara;. Gossypii hsec (tria) 
genera referunt recentiores : Gos- 
syp. frutescens, semine albo (Bauh. 
Pin. 4 3o. G. herbaceum Willd.); Gos- 
syp. arboreum , caule lam ( Bauh. 
ibid. G. arboreum Willd.);Gossyp. 
arboreum , caule spinoso ( Bauh. 
ibid. Bombax ceiba Willd.); in Bra- 
sitia hoc genus reperitur... Vulgare 
gossypium pro soli cauique ratione 
arborescit , vel bumile manet (nec 
ab hac sententia videtur discedere 
Cl. Fontanesius; vid. ad fin. hujusce 
not»). In jEgypto arboreus frutex 
est, ut scribit Alpinus, pluribus an- 
nis vivens, dissimilis ab herbaceo 
tantum proceritate caudicis , ramo- 
rum atque foliorura figura. Crescit 
autem ad decem cubitorum altitu- 
dinem, stipite, ramisque duris, li- 
gnosis. Contra in Syria et Creta 

herbacea est planta, et annna 

Lanigerss ergo arboresTheophrasti 
(quem Plinius hoc loco fere ad ver- 
bum transcripsit) , nihil aliud sunt 
quam gossypium, quod in Arabia et 
iEgypto arborescit, et multos an- 
nos durat , sed in Creta hieme pe* 

3 



Digitized by 



Google 



34 C. PLINII NAT. HIST. 

XXII. Juba circa fruticem lanugines esse tradit, lin- 
teaque 1 ea Indicis praestantiora. Arabiae autem arbores, 
ex quibus vestes faciant, cynas ' vocari , folio palnra si- 
mili. Sic Indos suae arbores vestiunt In Tylis autem et 
alia arbor floret albae violae specie, sed magnitudine 
quadruplici, sine odore, quod miremur in eo 4 tractu. 



rit , etc. BoDBtJg s. Stapxx not. in 
Theoph. pag. 4*7 «I- — Bombax 
gossypinum et Gossypium arboreum 
(Momad. polyand. gen. 1 186 et 1 5 3g, 
Pers. MoUhu. Juss.) ex antiquis 
inde temporibus in J5gypto culta , 
lanam sylinam (nempe agrssco ?uX«, 
qnod idem atque gossypiom) lar- 
giuntnr , e qua pretiosan» byssum 
iEgyptii texuerunt (conf. Forster. 
de bysso Veterum viii, Lond. 1776). 
Herodotus lib. III , cap. 106 , eas- 
dem arbores describit. Male rabu- 
losus Philostratus, Vit. Apollon. 
II, so, foiia salicis siroilia facit. 
Spaexgkl. — Gossypii meminit 
«eque Virgilius , Georgic. II, iao : 
« Quid nemora jEthiopum molli 
canentia lana?» Conf. Flor. Virgil. 
in tom. VIII , edit. nost. pag. xviii. 
Clar. nostras Dbspovtaihbs xylon , 
sivegossypion Plinii , lib. XIX , c. 1, 
ad Gossyp. herbaeeum Linn. referen- 
dum judicat. Ipse enim in bis de- 
sertis Barbarim regionibus, quas 
vnlgo Bidutgerid vocant, plantam 
eam vidit ad senos et ultra pedes 
altitudinis excrescentem , brachii 
crassitudine ; item in .£gypto Gos» 
syp. herbaceum lignosum Cl. Dklil- 
jm 9 qui aliam Gossypii speciem ibi 
reperit , G. vitifolium Cavanill. Non 
est igitur quod dubitemus, quin 
gossympinse arbores Plinii essdem 
sint cum nostris gossypiis, ut cext* 
set Sprengelins. Conf. etiam quss 



dScturi snmus de bombace et gos- 
sypio ad Excursum II ad calcem 
bujns Hbri. Ed. 

XXII. 1. Linteaque ea. Vet. apud 
Dalec. i&jicit fieri. Ed. 

3. Cynas. In Indice hnjus libri, 
Ckynas. Hard. — Arabiat autem ar~ 
bores... eynas f etc. Tbeophrast.Ioco 
sup. citato : rwtrai Ji touto xal *V 
tv£ot(, oo"irip &iyfin , xal sv Aoa&a, 
« apud Indos et Arabes etiam prove- 
nit hssc arbor ; » quod recentiorum 
observatione verissimum repertum 
est, et ipse Plinius fatetur lib.XIX, 
cap. i : « Superior pars JEgypti in 
Arabiam vergens gignit fruticem. » 
Cyprus et Syria gossypii plantis 
scatent ; sed ab Arabico differt (uXot, 
quod Arabicum arboreus frutex, 
herbaceum vero Cyprium et Syria- 
cum. Arbores cynas jampridem ad 
Bombaeem eeibam male retulit Ad ah- 
sov , FamilL desplant. tom» II, pag. 
534. Vid. super. cap. not. 10. Ed. 

3. In Tytis autem et alia arbor 9 etc. 
Theoph. lib. IV, cap. 9 : Etvat ft 
x&t «XXa Jrv£p«T& «vOoc fxovTflt Sp.oibv 
tS Xeuxotu, icXfo fio<fyiov , t» fAtyt*- 
Ott, TtrpeMrXdoriOv t»v To>v. Quse qua- 
lisque sit arbor ista florens viola 
albse specie , sed msgnitudine qua- 
druplici, qunm mancam nimium 
descriptionem auctor nobis exhi- 
beat , dieere non habemus. Ed. 

4. Traetu. In quo sunt fere om- 
nia, quso ibi gignuntur, odorata. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



35 



XXJILEst et alia similis', foliosior tamen, roseique i 
floris : quem noctu coinprknens , aperire incipit Solis 
exortu , meridie expandit. Incolae dormire eum a dicunt. 



XXIII. I . Est et alia similis , etc. 
Tbeopbraet. loc. cit. Contrarue in- 
dolis esl Pmrizataco, Malabarieat 
Goammque regioniearhos, quaflo- 
res aperire incipit solis occasu, 
amittit exortu : idcirco arborem tri- 
stem vocant. HaBD. — Paritataco 
arfaor, de qna loqnitnr Hardninua , 
est Nrctamthes arbor tristis (Didad. 
momog. gen. 3a, Pera. Jasmut.Jus*.). 
Ptinii plantam ignoramus. Non dW 
cit Tneopbraetue faanc roaei eaae 
ioria , aed aimilem arbori , qu» ro- 
sam fert , fblio acilicet et frutioe ; 
ts dbeac «xaw ffpitoy £o£» • to po'o*ov 
firatex eat, non flos. Fallitur Con- 
stantinoa, qnnm roaam Hierocbuo- 
ezietiniat a Theopfaraato 
, Nec «otfcuXXoc roaa hajc, 
id eat, mulne foiiis prndita; nee 
folia fert roaae aimilia , nec noctu 
dananm faabet florem, qni mane 
aperitur, meridie expansus est 9 
vesperi cfaraditnr. Conf. Bod. not. 
in Tneophr.iib. IV, cap. 9. £d. 

a. Imeaiat dormire emn dicumt. £ci- 
licet florem. Certia diei horis flores 
aperiri , expandi , claudi yunnc om- 
nifana notnm et pervulgatum. Hinc 
i^riluaplantarmn meuphoriceLin- 
nno dictas, qni eas sagaoiaaiina in* 
dagationeoluervavitita, ot Uorolo* 
gimm, qnod Florai appelknt, ad 
lamperiem Upeahn urbia apprime 
tfffftWTTMMlftt* > * 111 cofnpoanent, quam 
in rem mnlti poat illum ingenium 
asum exercnere. Flores, quatenua 
de expKcationia tempore, a botani- 
cnPlrjsioseep* dicuntur ; f Bph» 
qni certa diei hore 



aperiuntur , certa clauduntur, aut 
decidunt ; inter quos distinguuntnr, 
diumi, ut eisti; nocturni, nt CEno- 
thera grandiflora (amothera snave- 
olens Pkrsooh. ?); lucinactes, inter» 
diu aperti , noctu clausi , ut pleri- 
que ; noctiluces , interdiu clausi , 
noctu aperti , ut convolrulua pur- 
purens, cactus peruvianus, ny- 
etanthes arbor tristis. a° jEqui- 
noctiales $ qui.certa diei hora ape~ 
rinntnr, certa clauduntur, ruraom 
et multotiea item sese expanauri 
elausurique, eadem servata lege/ 
ut ornithogalum umbeliatnm , etc. 
ASquinoctialea autem , ut Epheme- 
ri, in varietatea quatuor dividi sub- 
inde poasnnt. Tropicos apeciali no- 
mine Linnawts appeliavit, qui per 
aliquot dies continuos, mane qoi- 
deni expanduntur, ante vesperam 
vero clauduntur; hi snnt JEqutno* 
ctiales diorni. 3° Metoorieos dixit, 
qui minns accurate sese explicandi 
horam observant $ sed prius serius* 
ve aperiuntur pro ratione umbraf 
aut lucis, aeris humidi vel sicci, 
atmospham majori aot minori 
preeeione, qualea suat oichoraoea- 
rnm plereqne, calendfda plnria- 
hs , etc. Dormire item folia dicun- 
tur; ia antem somnus nihil aliud 
significa/e vult, quam certam ac 
pecoiiarem , pro diversia plantarum 
generibns, foUorumdisposinonem, 
qaa> nimirum noctu nntant, Aec- 
ceecunt, connivent, rcflectuntur , 
dependent, invertvntur, imbrican- 
tur, oonduplicantur, etc. De his 
pfaxra Lnrar. Philos. botan. Dsoaw- 

y 



Digitized by 



Google 



36 C. PLINII NAT. IIIST. 

Fert eadem 3 insula et palrnas, oleasque ac vites, et cum 
reliquo pomorum genere ficos. Nulli arborum folia ibi 
decidunt; rigaturque gelidis fontibus, et lmbres accipit. 

XXIV. "Vicina his Arabia flagitat quamdam generum 
distinctionem* : quoniam fructus iis constat 3 radice, frutice, 
cortice,succo, lacryma, ligno, surculo, flore, folio, pomo. 

XXV. (xii.) Radix et folium * Indis est maximo pretio. 
Radix costi * gustu fervens , odore eximio , frutice alias 



dollb , Theorie eUmentaire de Dotan. 
psg. 408 seqq. Ed. 

3. Fert eadem, etc. Theophr. loc. 
cit. et Aug. de Civit. libro XXI , 
cap. 5. Hajld. — Grcci auctoris 
mentem non satis bene retulisse 
Noster videtur. Theophrastus ficu» 
tantum in ea insula folia non de- 
mittere dix.it, xal ouxac , at u& euX- 
Xo^oouai. Sed ibi codicem mendo- 
sum docti suspicantur. Ed. 

XXIV. 1. Generum distinctionem. 
Aromatum qu» gigntt Arabia. Odo- 
rum genera his fere versibus com- 
plexus est PlauL in Curcul.I, a, 5 : 
• Nam omnium odor unguentnm 
pr» tuo 9 nantea est. Tu mihi stacte , 
tu cinnamomnm , tn rosa , Tn cro- 
cinum et casia es , tu bdellium , 
etc. > Dalbc. 

9. Corutat. Salmas. conttant. — 
Fructus, sive ntilitas iis sc. generi- 
bus aromatum constat, i° radice, 
ut costo, cypero; a° frutice, ut 
cinnamomo , casia; 3° cortice, ut 
maciri; 4° succo, ut styraci, syl- 
phio; 5° surculo, ut carvophyllo; 
6° ligno , ut agallocho ; 7 lacryma, 
ut myrrhss , balsamo; 8° flore 9 nt 
nardo , ross, etc. 9 folio, ut ma- 
lobathro ; io° pomo, ut malo Me- 
dfc» , etc. Et illa fere cuncta quss 
Veteribns maximo pretio fnere; 



yernm enimvero quot , quam va- 
ria, quam multo magis- exquisita 
odorum , et aromatum , et unguen- 
torum genera luxus apnd nos in- 
venerit, quis non stupeat ? Ed. 

XXV. 1. Rad.etfolium. Radix ea 
costi eat : folium, nardi. Hssc xar' 
iZoyrfo , et radix , et folinm, appel- 
lantur. A malobathro , quod folium 
Indicum pariter yocant, et in pa- 
ludibus Indicis gignitur, longe ia- 
tud diversum, ut recte admonet 
Dioscor. 1, 1 1 ; qnanquam id nardo 
similem vim habet , nt docet Ga- 
len. de Fac simp. med. lib. VII , 
pag. ao5. HsftD. 

2. Radix costi. Haec quoque Dio- 
scorid. I, i5- Nomen etiamnum re- 
tinet in officinii, costus. Hajld. — 
Costus. Est ille Costus speciosus 
Smith. (Monand. monogyn. gen. 7 , 
Scitamin. Pers. Amomum hirsuium? 
Lamarck. Encyc. pag. i34» t. III. 
Cann. Juss.). Diosc. 1 , 1 5 , tres 
facit species , quarum una Araoica, 
est, Issvis, alba, odorata ; Indica 
altera , crassa , lssvis , nigra , feru- 
lacea; Syriaca tertia buxea, nigra, 
graveolens. Primns animadvertit 
Anton. Mnsa Brasavolus, Exam. 
simp. s 38, nnllam costi speciem re- 
centioribuscognitam esse. Sperabat 
Alphonsum, Ferrari» ducem, ve- 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 3 7 

imitili. Primo statim introitu amnis Indi in Patale insula , 
duo sunt ejus genera ; nigrum , et quod melius 3 , candi- 
cans. Pretium in librasx. vi. 4 

XXVI. De folio nardi 1 plura dici par est, ut princi- i 
pali in unguentis. Frutex est a gravi et crassa radice, sed 
brevi acnigra, fragilique, -quamvis pingui, situm redo- 
lente, ut cyperi , aspero sapore, folio parvo densoque. 
Cacuminain aristas se spargunt 4 : ideo geminadote nardi 



nnn costnm apportari jussurum ; 
at spes eum adeo fefellit, ut et 
: etiamnam officinae nullum 
• verum costum possideant; 
costum dulcem enim , quem ven- 
dhant, enmdem esse cum caneUa 
alba jamdin comperi. Indicua costus 
forte est radix Amomi silvestris, 
qna? etsi atra non sit, tamen obscuri 
et fbsci est coloris, et nodosa (Rum- 
ph. Amb. 6,t. 63). Qu» Syriaca sit 
species, plane ignoro, Cf. Lamarck. 
Encyc. I f i36. Zedoari» radicem 
eamdem esse cum costo perhibet 
Anguillara, pag. 34* Sprejtgxi» 

3. Quod melius. Dioscor. loc. cit. 
et Oribas. lib. XI, p. 202. Hahd. 

4. Pretium in libras, X. VI. Ita 
esse scribendum pronuntiat Har- 
duinus , non XVI; hoc est, denarii 
sez , qui monetas nostrae efficiunt 
4 f. 94 c. £d. 

XXVI. 1 . De jolio nardi. De In- 
dica nardo ha?c sunt accipienda. 
— Malobatbrum , sive 90U0V , nardi 
folium esse, deceptus Plinius judi- 
carit, 9110 errore lapsos quoque 
multos alios fuisse Dioscorides tra- 
dit Dai.bc. — De Nardo indico 
(qui nobis est Andropogon nar- 
du$), malobathro, et nardi specie- 
Jras apnd Veteres, vide Excursum 
yil ad fiaein hujus libri. £n. 



a. Frutex cst. Diversi igitur ge- 
neris a Syriaca nardo, Celtica, 
Creticaque : quss genera omnia, 
non frutices, sed herba? sunt, ut 
mox dicetur. Haad. 

3. Ut cyperi. Sic Dioscor. 1,6: 
Kai \k%xk rou xuireipi£itv iv x% fap$, 
et odore cyperum imitatur. De cypero 
cui odor est qui nardum imitetur, 
dicemus XXI , 70. At in MSS. Reg. 
Golb. Chiffl et Paris. Hoc loco aut 
cupressum legitur. Haed. 

4. Cacumina in aristas sespargunt. 
Auctor libri de Simp. Med. ad Pa- 
ternian. inter Galeni opera, tom. 
XIII , pag. 999 : « Spica nardi , 
inquit , ad similitudinem cognomi- 
nata est : similis est enim spica) 
frumenti, et plurimas habet velut 
aristas, etc. » Statius, Siiv. V, 3 , 
43:« odoratas nec Arabs decer- 
psit aristas. » Spica, seu aristae , 
folio parvo densoqueconstant. Nar- 
dus idcirco Indica gemino nomine 
commendatur, spicse , et foliorum. 
Quanquam nardi spica a Galeno de 
Antid. 1 , 1 4 » pro radice accipitur, 
quoniam quae pars spicss nomen 
habet, radici est proxima. Hoc nar- 
dum est pisticum (Joan. XII, 3), 
fidele , probum , non adulteratura ; 
sed (ut mox Plinius dicet ) , since- 
rum. In Batavia, Indiw agro, na- 

3 J 



Digitized by 



Google 



38 C. PLINII NAT. HIST. 

spicas ac folia celebrant. Alterum ejus genus apud Gan- 
gem nascens, damnatur in totum, ozsenitidis nomine, 
a virus redolens. Adulteratur et pseudonardo 7 herba , qu® 
ubique nascitur crassiore atque laxiore folio, et colore 
languido in candidum vergente. Item sua radice 8 per- 
mixta ponderis causa, et gummi, spumaque argenti, aut 
stibio, ac cypero 9 , cyperive cortice. Sincerum 10 quidem 
levitate deprehenditur, et colore rufo, odorisque suavi- 
tate, et gustu maxime siccante os , sapore jucundo. Pre- 
tium spicee in libras x. c." Folii" divisere' 3 annonam : 



scitur. Hard. — Salmasius aaten- 
dat : cacumine aristm se spargunt : 
Dalec. legit ; in spicas. Ed. 

5. Allerum ejusgenm, Hssc pariter 
Dtoacor. 1,6. Hahd. 

6. Ozamitidis. Legendum vide- 
tur Gangitidis t non ozatnitidis. Dio» 
sooridea 1,6, unde hoc mutuatus 
videtnr Plinius : « Ex Indicis, in- 
quit , nardum quoddam Gangitis 
vocatur, a fluvio Gange apud quem 
enascitur. » Nec me fugit Hermo- 
laum in Corollario aliter sensisse ; 

- sed ille conjectura ducebatur ; nos 
Dioaoor. auctoritate nitimur. Piht. 
— Osuenitidis, ab ofctv«,quod nempe 
odore fosdo nares feriat Hakd. — 
d^ftivet ulcus est sordidum , in na- 
ribus latens. Bbot. 

7. Aduiteratur et pseudonardo. 
Item luto siccss radici permiito , ez 
Dioscoride. Dalbo. — Lectam a 
se pseudonardum in Genebra mon- 
te Delphinatus, testatur Charasius, 
in Pharmacop. Galen. cap. xx , pag. 
aoa. Quamobrem hallucinantur ii 
qui putant esse lavandulam. Hard. 

8. Item sua radice, etc. Radiculis , 
seu fibris temiibus. Hard. 

9. Ac cypero. Haa vocea ex MSS. 
Reg. et Golb. addidimus. De cype- 



ro, cui candor odorque yicinua 
aardo, dicerous XXI, 69 : de sti- 
bio, XXXIII, 33. Habet his paria 
Diosc. lib. I, cap. 6. Haad. — Cy~ 
pero ex libris manuscriptis f pro cj- 
piro , post Broter. restitoimus. Ed. 

10. Sincerum. Diosc. loc. cit. H. 
I x . Pretium spicce in iioras , X. C m 

Denarii centum. Nunc vilius emi- 
tur, multo expeditiore commercio 
apud Indos, quam olim fuit. Habd. 
— Denarii centum sunt nostras mo- 
neta», 63 f. 70 c. De monetis, men- 
suris, cf. Glar. Lethohice, tn tabulia 
tom. XII Tit. Liv. p. 1 1 », edit. nost. 
annexis. Kd. 

11. Folii, prasmoncnteSahnasio, 
cum Harduino rescripsimus : edit 
veVLfotia. Ed. 

i3. Folii dimere annonam. Hoc 
est, pretium atiud alii nardi folio 
mercatorea fecere : majori minus ; 
minimo, maximum. Quod porro 
de foliis nardi PHnius, hoc de ma- 
lobathro quoque, quod Indicum 
folium mt* l5ox^ v ▼ocant, prodtdit 
auctor Peripli marisErythnei : qui 
tria matobathri genera facit : pri- 
mum quod majore folio, hadro- 
sphasrum ; forte quod in sphasras , 
seu pilulasfolia ea convolverentur : 



Digitized by 



Google 



LIBER III. 3 9 

ab mpKtudine hadrosphaerum Yocatur.majoribus' 4 foliis, 
r. l. 1 Quod mmorefelioest,mesosphaerum appellatur : emi- 
tnrx.UL.Laudatissimuni microsphaerum e minimisfolium: 
pretuim ejus x. mv. Odoris gratia omnibus : major re- 
centibus, Nardo color' 6 qui inveteraverit, nigriott melior. 
In noatro orbe 17 proxime 18 laudatur Syriacum 19 , mox 
GaUicum, tertio Ioco Cretictom a % quod aliqui agriura vo- 
cant, alii phu", folio olusatri", caule cubitali, genicu- 



;, mesosphssrum : 
quod ez minimo denique, micro- 
sphaeruni~rivrrda Ji fifm Tpto/ ixfttv 
tei fu££ovo< f6Mko« , to d£p6ee oup ov 
pwlofftttpov Xiyofuvov ix £1 rou friro- 

£sS?tp*9,T0 |UOO*fffAl00V* SX £J TOU 

jtfafertfoo, to puxpoaeoioov. MoU 
locntio, imeemdere annooam , vel ut 
?mo loqokur, exeandefacere an» 
memmm : Gelli dieunt, emckerir. H. 

14. Majerikts fatus. Sic Aoctor 
Feripli moz laudatus. At in MSS. 
Eeg. et CoU>. /^p«M> legitnr , f orte 
pro filmtis ( ut jam placebat Sal- 
masio ) , sen sphaerulis. Hibd. 

i5. X. L, Ita HSS. omnes. H. 
— Oenarii quinquaginta, sunt mo- 
netai galUca 35 fr. 58 c. Denarii 
u, 4« fr. 46 e. Denique xjocv, 
53 fr. 9 c. Ed. 

16. Nardocolor. Rufus. H. — Qui 
imemt. God. Dal. si inaeteraverit. Ei>. 

17. Im mostro orbe. In romano 
imperio. Kam qnare Syriaca nardus 
d ic cratn r, quam tam en India mit- 
fteret, perridiculam rationem Diosc. 
I, 6» excogitavit, Yel ab aliis pro- 
ditam probavit $ quod nempe montis 
Udiei, in qno nardus nasceretur, 
pm ona Syriam , altera Indos spe- 
etsret ; quod smte nos risit Dale- 
camnras, Hietor. Plant.VIII, 11. 
Srriaca dicitnx, qu» in Syria ori- 



tur , ut gallica et cretica , qust in 
Galliis Cretaque provenit. Haad. 

18. Proxlme. Post Indicum. H. 

19. Syriacunu Spicam nardi Sy- 
riacfs ad torminosos commendat 
Scribonius Largus, Compos. oxin ; 
gallicam , xsXrtx^v v«p£ov, Dioscor. 
I f 7. In officinis spica celtica dici- 
tor ; recte pingitur a Clusio , Hist. 
pl. IV, 39, et a Matthiolo in Diosc. 
I, 7; in Pyrenasis montibus fre- 
quens. Habd. 

90. Creticum. Et ereticss nardi 
meminit Galen. de Antid. I, 14. 
Habd. — Si Dioscoridi credas, in 
Ponto nascitur. Ed. 

* 1 . AUqui agrium vocant 9 alii Pku. 
Hoc est, silyestre. Dioscor. lib. I, 
cap. 10 : f ou , ci &k xavi ToOto aypiav 
vap^ov xaXouet. Ex. bac porro Dio- 
scoridis ac Pliniidescriptione, sunt 
enim ambss geminseac plane pares, 
nardum creticam liquet esse eam , 
quam et herbarii, et ofncinae vocant 
Valerianammajorem, qua) in GalUa 
frequens, locis montuosis. Haad. 
— Valeriana major ofBcinarum ea- 
dem est atque Valcriana Phu Linn. 
{Triand. monogyn. gen. 77, Pers. 
Dipsac. Juss.). Vid. Excurs. VII ad 
calcem hujus libri. Ed. 

%%. Folio oiutatri. iircootXCvou, 
de quo XIX , 48. Habd. 

3« 



Digitized by 



Google 



4o C. PLIIUI NAT. HIST. 

lato, in purpura albicante' 3 , radice obliqua villosaque' 4 9 
et imitante avium pedes. Baccbaris vocatur nardum rusti- 
cum , de quo dicemus' 5 inter flores. Sunt autem ea omnia 
4 herbae praeter Indicum. Ex iis Gallicum a6 et cum radice 
vellitur, abluiturque vino. Siccatur in umbra, alligatur 
fasciculis in charta, non multum ab Indico differens, Sy- 
riaco tamen levius. Pretium' 7 , x. iii. In his probatio una, 
ne sint fragilia et arida potius , quam sicca , folia. Cum 
Gallico nardo semper nascitur * 8 herba, quae hirculus vo- 
catur , a gravitate odoris et similitudine , qua maxime 
adulteratur. Distat, quod sine cauliculo est, et quod mi- 
noribus foliis , quodque radicis neque amara , neque 
odoratae. 



a3. Inpurpura alblcante. Caulis, 
inquit, in pnrpura albicat. Diosc. 
ait caulem purpnrascere , flores in 
purpura albicare : KouXov ifMctfpfti- 
pov, ovOi) iv t& Xiuxm £taito'oa »pa. H. 

a4. VWosaque. Fibrosa. Hibd. 
— Et imitante avium pedes. Id est, 
veratrum , nigrum , seu melampo- 
dium, ex Dioscoride. Ex ista voce 
melampodiwn vetustorum exempla- 
rium corruptores efFecerunt tc»c 
t6v bfviOwv wo'#oc. Daijbo. 

a5. De quo dicemus inter flores. 
Iib. XXI, cap. 16. Habd. 

a6. Ex iis gallicum. Dioscorid. 
I , 7 : fi £l KtXrtxn vdp^oc Ytvvarai 
piv iv toTc xara Atyupiav AXiriatv , 
iirtx«>pi«>c mou.aau.iim AXiooYYta* *ytv- 
vaVat £i iv T*jj tcpia* fci Ji Oapvtaxoc 
(xixpoc9 auv TOtc pigatc iCc ^fafAOc 
avaXapgavopsvoc x* l poirXu0ttc* lx tl ^* 
* uXXa uiro{Avjxi) (alii, iirt|*tixvj) f (wro- 
?av6a , olvOoc |AV)Xtvov. Movmv £i twv 
xauXuv iet t xal t»v pt£&v 4 XP^* 1 * • 
xal 4 tOtt^ta , x. t. X. Idem paulo 
post adjicit de herba hirculo : 
« Adulteratur autem herba persi- 



mili, qu» una cnm ea vellitur, 
quamque propter virosum odorem, 
hircuium nominant. Facile vero eat 
hanc ab illa internoacere : quando- 
quidem herba est sine cauliculo, et 
candidior, minusque oblonga habet 
foliaj quin neque radicem amaram 9 
aut aromaticam , quemadmodum 
legitima nardus. » De his vide not. 
a8 fin. Ed. 

27. Pretium X. III. Ita scriben- 
dum, non conjunctim, xni. Habd. 
— Hoc est, denarii tres , moneta* 
nostrss, a fr. 1 1 c* Ed. 

28. Cum gallieo semper naseitur % 
etc. De sno id Plinius. Dioscoridea 
ea tantum herba nardum adulterari 
scribit. Daxeg. — Inter nardi 
celticss fasciculosherbatneam,qus9 
hirculns dicitur, deprehendisse se 
testatur Clusius Arom. I, 33, nbi 
ejus iconem reprsssentat. Habd.— 
Semper nascitur f etc. Nec semper, 
immo raro cnm nardo gallico nasci- 
tnr. Bbot. — Et simiiitudine. Cum 
nardo celtica , ut testis est Clusius, 
qui contulit Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 4i 

XXVII. (xm.) Nardi vim habet et asarura 1 : quod et t 
ipsum aliqui silvestre nardum a appellant. Est autem ederae 
foliis, rotundioribus tantum mollioribusque, flore purpu- 
reo 9 radice Gallici nardi : semen acinosum , saporis ca- 

XXVIL i. Asarum, etc. Asarum 

europccssm L. ifiodec, monogyn. gen. 

1 1 56 , Pers. AristoiocL Juss.) Vul- 

go cahartt, nard saueage. Hamillima 

est, et perpetao virens planta, ra- 

dice tenui , repente , angulosa, no- 

dosa, fihrosa, spadicea, vel cine- 

rea , acri , amaricante, nauseabon- 

<k , aromatica, Valerianam horten- 

sesn redolente ; foliis rotundis, 

anritis, rigidis, nitidis, obscure 

virentibus , longis pediculis innixis. 

Flores prope radicem inter folia 

reconditi , tenui ac brevi pedicolo 

insident, staminei, purpurei et vix 

conspicui , si calycem excipias, qui 

crassior est, et in triasegmenta di- 

visus, acuta et atropurpurascentia. 

Hnjua autem posterior pars, qu» 

hexagona est, abit in fructum in 

capsulaa sex divisum, in quihus 

semina continentur snbrotunda, 

exigua, acinis uvarum quoad for- 

mam externam similia, fusca tuni- 

cula involnta, qu*9 medullam albam 

contfnent acriusculam. Delectatur 

silvosis, et frequens occurrit in 

Gallia. Radices et folia in officinis 

usitata sunt. Conf. Tract. de Mat. 

med. auct. GxorrBor , tom. m , 

pag. i3o, ex quo lnculentam de- 

scriptionem exprompsimus. Snnt 

viri et qnidem doctissimi , quibus 

asarum et baccharis, de qua No- 

ster egit cap. 36 , easdein videantur 

pkntm ita , ut quam Veteres P«x- 

xopiv dixerint, eam nos vernacula 

lingua per jxSTCtOeetv cabaret appel- 

Jarerimas. Nec nos fugit varias 



fuisse de bacchare opiniones, dum 
eam alii Valerianam celticam, Di- 
gitalem alii purpuream , nonnulli 
Asarum europoum esse dictitent; 
qua» fusius ad lib. XXI cap. 16 
exponemus. Non tamen abs re fue- 
rit Plinii locum hic exscribere , ubi 
baccbarin ab asaro diversam judi- 
care ipse videtur , loco supra cit. 
« Bacchar quoque radicis tantum 
odorats eat, a quibusdam nardum 
rusticum appellatum... sed eorum 
corrigendus error est qui bacchar 
rusticum nardum appellavere. Est 
enim alia herba sic cognominata , 
quam Grssci asaron vocant, cujus 
speciem _figuramque diximus in 
nardi generibus. Quin immo asaron 
invenio vocitari, quoniam in coro- 
nis non addatur. » Scilicet quasi 
oeitpov , quod vinctum in sertis et 
corollis non adhiberetur : tic eitpoc 
(coronarum nexus) o&x &0ov. Bac- 
charin antem coronariam fuisse 
plantam testatur Dioscor.III, 5i : 
Boxxaptc.. . Oaftvtt^nc, tfrsAnct xoi 
eTt^ttjtaTixn. Nempe ex bacchare 
plectebantur corollse , quibus capi- 
ta vates redimerent , tanquam Awo- 
Tpoirattf» fascini ex nimia laude. 
Inde Virgil. Ecl. VII, vss. »7, a8: 
« Aut, si uitra placitum laudarit, 
bacchare frontem Cingite, ne vati 
noceat mala lingua futuro. » Ed. 

a. Silvcstre nardum. Aeop ov , oi 
$1 vap£ov av/ptav xaXovet, Diosc. I, 
9 , a quo iisdem fere verbis descri- 
bitur.In officinis retinet nomen. H. 

3. Semen acinosum. Florem habet 



• Digiti^ed by 



Google 



4a C. PLINII NAT. HIST. 

iidi ac vinosi. Montibus 4 in umbrosis bis anno floret. 
Optimum in Ponto,proximum in Phrygia, tertium in Illy- 
rico. Foditur quum folia mittere incipit, et in Sole siccatur, 
celeriter situm trahens , ac senescens. Inventa nuper et in 
Thracia herba est , cujus folia nihil ab Indico nardo distant 
XXVIII. Amomi uva T in usu a est , Indica vite la- 



purpureum, inquit Oribasius, lib. 
XI, p. 191, in quo semen est acino 
simile. Hard. — In HSS. Reg. 
Cblb. et ChifiL radice galiici nardi 
simiU adnosum ; unde infeliciter 
nescio magis an audacter tentabat 
refingere Salmisius : flore purpureo 
radict altigato alterci simiH,acino*o y 
etc. • AUcrcus ait, Latinis 6oexvapo< , 
quod mentem alteret et alienet. De 
aaliunca minime dubium, quin 
Latint nardnm montanum, ita ap- 
pellarint. » Eo. 

4. Montikts.Bmc Diosc. 1. e. H. 

XXVIII. 1. Amomi «<*. Diosc. 
lib. I, oap. 14 : AjM»f*o* ici •«p.vi- 
exoc oiovtl fMrpuc > I* £&w AvvtjMrt- 
«XtYfifroc iavr&. Varia qu« hnie 
loco aocommodari potest interpre- 
tatio, effecit baud dubie ut hactenus 
de amomo vix quisquam recentio- 
rum certi quidquam prodiderit... 
Equidem in re dubia et ancipiti 
non assus Plinii , gravissimi aueto* 
ris, auctoritati fidem derogare, ita 
converti (in ucos modum snoptc ligno 
m seipswn conpoiutus ), ut tamen hoc 
loco poVpw, qui proprie racemus 
est, et Latinorum uvam , pro ipsa 
vite acciperem , quemadmodum 
etiam usurpavit Virgil. Georg. II : 
« Et turpes avflras prssdam fert 
uva racemos. » Quasi volueritDio- 
scorides , Yraemadmodum vitis sar- 
mento suo, ita et amomum suis 
virgultis ligneis in se ipsum con- 



▼olvi , aut etiam vitis instar, ligno 
sen arbori, cui adnascitur, sese 
circumplicare, atque, ut ne a Plinii 
dictionediscedam, conyotverc. Ss- 
hacxhus. — Aliter sentit Bodauis 
a Stapel , not. inTheophr. p. 101 5 : 
« Sensum verborum Dioscoridk, 
inquit , salvo meliori judicio, hunc 
puto : nempe amomum esse fruti- 
culum cujus lignum ita in se ipsum 
eonvolutum est et invicem imple- 
xum, ut uy» ef&giemreprsssentet. 
Alia tamen videturPlinii sententia: 
« Amomi uva in usu est, Indica 
vite labrusca; utalii existimavere, 
frutice myrtuoso. » Duas quidem 
refert de amomo opiniones, quo- 
rum altera uvam esseex Indica vite 
labrusca statuit, altera fruticem 
myrtuosum : ipse ▼ero priorem 
pauloinfira opinionem amplectiiur, 
quum dicit : « pretium uv» in 
libras, etc. » Ed. — In codicib. 
amomijuba, lectione haud asper- 
nanda. Hard. — Amomi, etc. Nul- 
lam fere in exoticb plantam repe- 
rias, de qua virorum, et doctissi- 
morum quidem , opiniones discre- 
pare magis videantur. Nempe sup. 
saculit , amomum aliis fuit Ribes 
nigrum, aliis Geranium colum- 
binum; Scaligero et Cordo, rosa 
Hierochunli&( Anastalica hierochun- 
tinalAnn.), quos multis argumentis 
refellit Matthiol. ad Diosc. 1 , 1 4 » 
Gesnero, Piper hortense ( SoUnum 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 43 

brtuca : ut alii eiistimavere , fruttce myrtuoso 3 , palmi 



lacciferuM Tourn.); Csssalpino, Pi- 

per caodatum (JPipar cubcba L.); Har- 

>, ot sup. vidimus, Amomum 

Dsam , qua in opinione non- 

nulli reoentiorom fuere. Sprenge» 

lioe deniqoe, pnseonte Pluknetio , 

iraoeinm Veterom nihil aliud etie 

eootendit, quam Ciuum vUigineam 

( Tetmmd. monogyn. gen.ag4» Pers. 

Fkic Jiiss»),Af*bibusautein hamama 

dictsjn. Q. viri verba hio tianscri- 

bore noo piget : «In amomoVir- 

guii,Eciog. IV, »5, qood msnifeste 

oMjrimm yocat, exponendo deso- 

daroot tot tantique viri, ot dissna- 

deator fere quivis noYos conatus. 

£t plarimas quidem difficultates 

gignit Dioscoridis descriptio, qui 

frotioem esse bryonie» foliis et leu- 

eoii floribos, crescere autem tom 

io Armeoia, tnm in Media tradit* 

Qood Pltnius fere lib, XII, c. »8, 

repetit. Possemos quidem cam 

Ssiomsio (Exercitt. Plinian. 284) 

aotomare Ipopov esse sopins aro- 

ma ooodvis sincernm et incorru* 

ptom. HocTero casocerta qussdam 

ac determinata planta intelligi vi- 

detor. Longissime certe abfuit a 

yeritate Enrie» Cordus, qai amo- 

ntn idem cum Anastatica credil 

uierochmitina, defensus a filio Va- 

lerio ( inDioscor. I, 14 )»quod 

rotta conspici in siccata planta ne- 

sueant. Refotamnt banc opinio- 

nem jare «00 Amatas Lasitanus 

(m Dioscor. lib. I, cap. 14) , item 

Aat M osa Brasavoras (Exam. Sim- 

plic pag. 1 $6). Ad Teritatem verq 

proxime accedere Andr. Cosalpi- 

nes pJueibos videtur, qui Piper 

qood Garcias ab Orto 



(Aromat. Histor. I, a3) primus 
descripserit , pro amomo Veterom 
habet (Cosalpin. de Plant. II , s3). 
At ea species piperis nec in Arme- 
nia , nec in Media crescit , nec fa- 
ciem eam babet,quam amomo Dio- 
scorides tribuit, Ad primum respon- 
detJ.Bauhin.(Hist.U, 197)» plures 
fructus et plantas indicas a Veteri- 
bns nominatas fuisse ab emporiis, 
e quibos proxime eas habuerint« 
Siquidem multis aliis eiemplia 
constat» Armeniam et Pontnm de- 
lata fuisse aromata indica, unde 
denique Romam transTecta foerint. 
Nec a Busbequii (Legat. Tarc. 
I, peg. 34) inde temporibus quis- 
qnam in Armenia similem amomo 
plantam invenire potait. Quod 
faciem Piperis cubeb» a descri- 
ptione Dioscoridis plane alienam 
attinet ( nam illud folia cordata 
integra et flores onmino nullos 
habet), Joh, fiauhinus sentit, Dio- 
scoridem hanc numqnam vidissa 
plantam 9 sed peregrtnatorum fi- 
de mancam dedisse descripaonem. 
Adjungam verba Aloysii Anguil- 
lara, e rarissiroo libello * Simplici 
( Vineg. i56i, 8), pag. 34 : «Oggi 
nel regno di Benin ed a Manicongo 
si trova una sorte di Pepe , la quale 
i Portughesi chiamano Pimenta del 
Rabo... ristesso st trova anco in 
Soria ed e chiamato Pepe salratico. 
E questo on sottofrutice con foglie 
di vite et fiori in graspi di color 
bianco , che dopo il loro disfiorire 
lasciano aicuni grani grandi coroe 
un granello di vescia di sapo- 
re acutissimo. » Castor Dursntes 
( Herbar. pag. 94) pingit quidem 



Digitized by 



Google 



44 C. PLINII NAT. HIST. 

altitudine : carpiturque cum radice, manipulatim 4 leniter 



amomum, sed forte ex imagina- 
tione , quae atriplicis potius species 
est. Tandem Pluknetius (Mantiss. 
plant. 27) arbusculam bacciferam 
circumplicatilem. huc trahit, quse 
Cissus est yitiginea. Eam autem 
verum sistere amomum, Arabes 
secuturus deinde evincam.— >Supra 
jam probabiii conjectura assequutus 
sum, amomnm Veterum huc ( ad 
Cissum vitigineam ) pertinere. Id 
▼ero nunc ad certitudinis speciem 
quamdam evehendum est, quum 
Arabes uberius suum hamama de- 
scribant, quam Grseci dlfi.ttfi.ov. In- 
cipiam autem ab Avicenna qui pag. 
173, fruticem nominat, vitis modo 
arboribus circumplicatum , foliis 
bryonise, floribus cheiranthi 00- 
lore, ligno odorato, hyacinthino. 
Optimam speciem esse , quss fiilvo 
colore sit, e montibus Armenise 
veniat, atque odore suavi polleat : 
pejorem viridem, odore rutaceo, 
e locis humidis provenientem. His 
addit Honainus apud Serap. cap. 
ccucxix, ingredi et lignum, et baccas 
medicamenta odorifera, atque adeo 
inebriare. Rubellum autem florem 
indicat Davides Antioch. ap. Hyd. 
ad Periz. p. io3, aliique, quos idem 
citat , acrem , aromaticum sapo- 
rem baccarum prsedicant. Summa 
confusio orta fiiit medio ssvo ex 
incuria ejus, qui Serapionem inter- 
pretatus erat. Vertit enim hamama 
pedem columbinum, unde seplasia- 
rii fere omnes Gcraniumcolumbi- 
num,aut molle, pro eo habuerunt. 
Fere primus refutavit eum errorem 
Ruellius, Nat. Stirp. I, i3a. His 
omnibus rite perpensis, Anguillarse- 
que supra loco cit. assumpto , non 



possum quin huic speciei adjudicem 
quidquid Arabes de suo kamama 
perhibuerunt. Folia enim cordato- 
subrotunda , lobata , utrinque vil- 
losa , semper fulva , flores pallidi , 
baccse acri aromate prsegnantes, 
cserulescentes , lignum odoratum , 
subrubens, in hac planta conve- 
niunt. Rauwolfius, pag. 128, ipae 
ex Armenia acceperat. Primns de- 
lineavit Pluknetius, Mantiss. t. 3 37, 
fig. 4 > uberius descripserunt La- 
markius, Encyc. I, io ; et Walhina, 
Symb. III, 18. Spexvg. — Amamis 
aut eadem videtur cum amomo 
species, qua nondum maturuerat, 
aut certe ei affinior, ut ex verbis 
Plinii patet. Ed. 

a. In usu. In compositione the- 
riacse. Galen. Pharm. cap. xx. 
Huld. — Vitelabrusca. Postremam 
vocem glossema esse censebat era- 
ditus Petavius. Brot. 

3. Frutice myrtuoso. Scaliger leglt 
frutice mjrteolo : nempe coloris 
myrtei, id est, inter nigrum ef 
flavummedii, ut hac appellatione 
id nos intelligamus, quod Diosco- 
rides dixit bnoiu$o*. Datbc. — 
Myrtuoso. Simili myrto. Sincera 
hssc lectio est librorum omnium, 
tum MSS. tum etiam editorum : 
quam dum convellere Saimasius 
nititur, in Solin. pag. 1069, ut 
frutice botruoso legat, et ab exem- 
plarium fide temere discedit, et 
vocem invehit in latinitatem, non 
modoPlinii stilo alienam, sed cae- 
teris, quos quidem legi, scriptori- 
bus incognitam, praeter unum 
Apuleium , hominem Africanum, 
cap. 66 , in descriptione bryonise. 
Denique rauToXoytav Plinio perri- 



Dfgitiz 



Google 



LIBER XII. 
protinus fragile. Laudatur 5 



45 



compoBitur y protmus tragile. JLaudatur quam maxime 
Ponici inali foliis simile, nec rugosis, colore rufo 6 . Se- 
cunda bonitas pallido. Herbaceum pejus , pessimumque 
candidum , quod et vetustate evenit. Pretium uvae in libras 7 
x. lx. friato * vero amomo x. xlvih. Nascitur 9 et in Ar- 
raeniae parte, quae vocatur Otene, et in Media, et in 
Ponto. Adulteratur foliis Funicis, et gummiliquido,utco- 
haereat convolvatque se in uvae modum. Est et quae vocatur 
amomis 10 , minus venosa atque durior, ac minus odorata : 
quo apparet, aut aliud esse, aut colligi immaturum. 
XXIX. Similehis z et nomine et frutice cardamomum', 



diculam affingit, si sit h«c hujus 
lod sententia : alios ex Indica vite, 
•Kos ex Porov«l#tt frutice, quod 
plane idem est , amomi uvam nasci 
dizisse. Ha*d. 

4- Carpiturque eum radice, manU 
mdatim , etc. God. Dalec eapitur e. 
r. manu paulatim et Uaiter. ChifH. 
leviier. Ed. 

5. Laudatur, etc. Dioscor. 1. c. 
Virgil. Ecl. III, 89 : « Mella fluant 
illi, ferat et robus asper amomum. » 

6. Colorerufo. Dioscorid. recens 
etcandidum, vel subrubrum praj- 
fert. Armeniacum, optimum, / s pu- 
*i£si : Ponticum, secundum, sub- 
rofum est : Medicum, deterrimum, 
virdxXcipev, subviride. Dalbc. 

7. I* libras , X. LX. Denarii 
srsaginta, hoc est, nostns moneta?, 
4* fr. 46 c Ed. 

8. Friato... X. XLFIIL Hoc est, 
33 fr. 97 c. Friatum dicitur amo- 
num , cujus acini a pediculo di- 
vnki. £d. 

9. Nascitur t etc Non ih India 
soham , inqnit , sed et in Armenia. 
Ad Pontom vero quod attinet, 
Busbequius 9 qui eas lustravit oras > 



sic retulit, ep. x , p . 3 4 : « Amomum, 
quod Dioscorides etiam in Ponto 
nasci scribit, nequicquam magno 
studio requisivimus : ut nesciam 
stirpsne ea interierit, an solum 
verterit. » Hard. 

xo. Amomis. A|uudptc Dioscorid. 
loc. cit. qua amomum ipsum adul- 
terari scribit, ut et Oriba*. lib. XI, 
pag. 189 Hard. 

XXIX. 1. Simitehis, etc. Amomo, 
et amomidi. Habd. 

a. Cardamomum.lLtiQ$&\ki*\kv* f &e 
quo Diosc. I, 5. In officinis retinet 
nomen. Hard. — Quatuor species 
in hoc capite Nostrum enumerare 
bene vidit Bodaeus ; quibus vero ab 
auctoribus eas acceperit, se plane 
ignorare fatetur,quum uniustantum 
Grssci meminerint , nec non diversae 
multum ab iis quas Arabes descri- 
psere. Sprengelius , Hist. rei Herb. 
pag. 37 , in Hippocrat. de Morb. 
mul. I, 6o3, cardamomum ante 
Alexandri Ava€owtv GrcBcis prorsus 
ignotum f uisse animadvertit; libros 
etiam , in quibus memoratur, Pto- 
lemasorum ssvum sapere. Hippo- 
crateam tamen speciem Amomi 



Digitized by 



Google 



46 C. PLINII NAT. HIST. 

semine oblongo. Metitur eodem modo et in Arabia 3 . Qua- 
tuor ejus genera : viridi&simum ac pingue, acutis angu* 
lis, contumax fricanti 4 , quod maxime laudatur : proximum 
e rufo candicans : tertium brevius atque nigrius. Pejus 
tamenvarium et facile tritu, odorisque parvi : oui verus\ 
costo vicmus esse debet. Hoc et apud Medos nascitur. 
Pretium optimi in libras x. duodecim 7 . 

XXX. Cinnamomo proxima gentilitas ' erat , ni prius 
Arabiae divitias indicari conveniret, causasque, qua co- 
gnomen illi felicis ac beatae dedere. Principalia ergo in 
illa thus , et myrrha : haec et cum Troglodytis communis : 
(xiv.) thura \ praeter Arabiam, nullis, ac ne Arabiae qui- 
dem universae. In medioejus fere sunt Atramitae 3 , pagus* 
Sabaeorum , in monte excelso , a quo octo mansionibus 



cardamomini nomine insignirit j 
Dioscoridea rero , ibid. pag. l&y, 
aii sit eadem cum Amomo zedoaria 
recentiornm , non ausus e*t pro- 
nnntiare. (Amomi spec. Monand. 
monog. gen. 4. Scitamin. Pera. Cann. 
Jom.). Eo. 

3. Et in Arabia. Et in India, 
inqnit , et in Arabia metitur eodem 
modo : hoc est , carpitur cum ra- 
dice, manipulatimque componitur. 
Diosc. loc. cit. Hard. % 

4. Contumax fricanti. Frangenti. 
Dioscorid. £6<r6pauaTOv. Oribas. lib. 
XI , fol. 900 ; qnod difficulter 
frangitur. Hard. — Habent quidem 
codd. fricanti ; sed haec s*pe con- 
fnndunt. Sic in MS. Reg. 1, infra 
XIII, 7 , fricatur pro friatur; nos 
frianti edidimus. Bbot. — Mox 
Chiffl. hoc maxime. Ed. 

5. Qui verus. Subintellig. odor. 
Gonfidenter nimis emendat Dale* 
camp. quod veritu, costo vicinius 
esse debet. Hard. 



6. Et apud Medos. Hoc eat, non 
in India solum, et Arabia. Diosc. 1. c. 

7. In librcuy X. duodecim. Denarii 
notam, qu« exciderat adjechnus. 
Hard. — Efficiunt duodeni , mo* 
net» gallicse 8 fir. 48 c. Ed. 

XXX. 1. Gentilitas. Nbminis af- 
finitas , propter qnam proxime post 
amomum et cardamomum , dici de 
cinnamomo opportunum videba- 
tur. H&rd. 

a . Thttra. TranscribithicPlinhim 
Solinus , c. xxxiii 5 Plinius Theo- 
phrastum Hist. Pl. IX, 4. Hard. 

3. AtramUce. Dalec. Adramyta^ 
ex Theophrast. loc. cit. Idem mox 
caput; et paulo post ChiffleL cod. 
Saribus appellatur, hoc. Ed. 

4« Pagus. Non x4pnv ea tox, 
▼ieumve: sed regionem,pra)fectu- 
ram , toparchiamque signifieat. 
GlosssB : Pagus , roirapxva , X**P* # 
voja^C. De his egimus VI, 3a. H. 

5. Mansionibus. Mansiones came- 
lorum sunt unius diei iter ; earum 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 4 7 

distat regioeorum thurifera, Saba appellata*,quod rigmfi- 
csure Graeci mysterium dicunt : spectatortus Solis sestivi, 
uodique rupibus invia, et a dextra mari scopulis inaccesso. 
Id solum 7 e rubro lacteum traditur. Silvarum longitudo * 
est, schceni 8 zx: latitudo dimidium ejus. Schoenus patet 
Eratosthenb ratione, stadia xl, hoc est, passuum quinque 
millibus : aliqui xxxil stadia singulis schcenis dedere. 
AttoUuntur colles alti 9 , decurruntque et in plana arbores 
sponte natac. Terram argillosam 10 esse convenit, raris 
fontibus ac nitrosis. Attingunt et Minaei , pagus alius , per 
quos evehitur uno tramite angusto. Hi primi commer- 
cium thuris fecere, maximeque exercent : a quibus et Mi- 
naeum dictum est Nec praeterea Arabum alii thuris ar- 
borem vident , ac ne horum quidem omnes : feruntque 3 
vmm." non amplius esse familiarum, quaejus per succes» 
siones id sibi vindicent. Sacros vocari ob id , nec ullo 



magnitudo intelligitur ex sequenti 
capite 33. Boor. 

6. Saoa appcltata, quoa\ etc. Lege : 
Saka appetlatur, auad, etc Sauc. — 
Saia , etc. Paucioribos verbi* dao 
exemplaria : « Sabaappellatnr, hoc 
sig. myst. Graeci dicunt : speciat 
ortus solis «stm , undique maris 
scopulis inaccessa. » Porr, — An 
a«o tcu e&ttv , qnod in cultu Deo- 
rnm prsscipous tburis nsus est ? 
Z«6ci>c appellatos esse, qui Deo 
Sabasio, boc est, Baccbo, initiati 
forent, scribit*Harpocration , pag. 
a65. Bamsk — Quod tigntfcar*. 
MSS. Reg. Lang. et edit. princeps 
koc skgmficarc. fiaor. — la accetto. 
Sle e MSS. reatituit Hard. £o. 

y. Idsolum. Terra , bnmus. H. 

B. Scfurai XX. De schomis egi- 
mns VI, 3o. Ha&d. — Dalec. 
EJxer. Gronor. et fett. edd. teka> 



norum. £d. — Schamus patet , Era-> 
tosthonit rationc, ttadiaXL. Herodoti 
ratione, sezaginta; aborum, tri. 
ginta stadia. Vid. supra lib. V, 
cap. it. Daumj. 

9« Collst alH. Iidemque operti 
nive , inquit Tbeopbrast. IX , 4. H. 

10. Ttrrum argUlommu Tbeopb. 
loc. dt. Vet. apnd Dalec. aramo* 
tam. £d. 

1 1. FcruHtam MMM. etc Deest 
in libris numerus familiarum, et 
sane tot familis nrbem yel popu- 
losam facere queant ; scriptnm , ut 
opinor, fuerat : ferunt cw non am- 
pliut , etc. Saxk. — Deest in Reg. 
et Colb. * , fkmiliarum nnmerus. 
At in Golb. 3 : « Pernntqne non 
amptius esse familiarnm qninqoe , 
quaj jus , etc. • Habet ha» qnoqne 
Solin. taoito nmiUarmn numoro , 
cap. xxiii. Habj». 



Digitized by 



Google 



48 C. PLINII NAT. HIST. 

congressu feminarum, funerumque, quum incidant 12 eas 
arbores,aut metant, pollui : atque ita religione merces 
augeri. Quidam promiscuum jus iis populis esse tradunt 
in silvis : alii per vices annorum dividi. 

XXXI. Nec arboris ipsius quae sit facies 1 , constat. Res 
in Arabia gessimus, et romana arma in magnam par- 
tem ejus penetravere. Caius etiam Caesar * Augusti filius 
inde gloriam petiit , nec tamen ab ullo ( quod equidem 
sciam) Latino arborum earum 3 tradita est facies. Graeco- 
rum exempla variant. Alii folio piri 4 , minore dumtaxat 
etherbidi coloris prodidere 5 . Alii lentisco similem 6 subru- 
tilo. Quidam terebinthum 7 esse, et hoc visum Antigono 
regi allato frutice. Juba 8 rexiis voluminibus, quaescripsit 
ad C. Caesarem Augusti filium ardentem fama Arabiae , 
tradit contortiesse caudicis 9 , ramisacerismaxime Pontici, 
succum amygdalae modo emittere : talesque in Carmania 
apparere , et in JEgypto satas studio Ptolemaeorum regnan- 



i a. Incidant. . . metdnt. Dalec. w- 
cidunt . . . metunt. Idem mox , religio- 
nem mercis. Ed. 

XXXI. i. Nec arboris ipsius qum 
sitfacies 9 etc. Commerciorum fa- 
cflitate et peregrinationibus nunc 
nobis notissima thuris facies. Thus 
autem non uni concessum est 
Arabi». Pars maxima et melior 
advehitur e regno Siam t insulisque 
Sumatra , Java, etc. Yid. Cl. Nis- 
Buam 9 DescriptiondeVArabUi pag. 
ia6. Bhot. 

s. Caius etiam Cauar. Vid. qua 
diximus lib. VI , cap. 3a. Habb. 

3. Earum. Sic Elzev. et Hard. 
sufiragante Chiffletio; Dalec. et 
GronoT. etiam; male; et mox idem 
Daiec. exempiaria. Ed. 

4. Aliifoiiopiri. Theophrastum 
aignat loc. sup. cit. Hard. 



5. Prodidtre. Vulgg. ante Hard. 
prodire. Eo. 

6. Alii Untisco simitem. Et arboris 
specte , et ipso fructu , sed folio 
subrutilo. Theophr. ibid. quod et 
Garcias probat, Arom. I, 6. H. 

7. Quidam terebinthum esse. Sic 
Theophr. loc. cit. Fuit Antigonus , 
de quo hic sermo, Macedoni» rex , 
Demetrii Poliorcetss filius. H. — De 
arbore thurifera (Boswellia thurifera) 
▼id.Exc.VIH ad calc. huj. libri. 

8. Juba rexj etc. Plinius, lib. 
VI , cap. 3 1 ; et nos in Auctorum 
Indice. Hahd. 

9. Contorti esse caudicis. Solinus : 
« intorto ▼imine : » male. Nam aliud 
vimen, aliud caudex est. Vimina 
sunt virg» tburis, quas minime 
intortas e$ae , sed teretes , ex Plinio 
mox liquebit. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 4 9 

tiuin. Cortice lauri" esse constat : quidam et folium" si- 
mile dixere* Talis certe fuit arbor Sardibus". Nam et 
Asiae reges serendi curam habuerunt. Qui mea aetate legati 
ex Arabia venerunt , omnia incertiora fecerunt, quod jure 
miremur , virgis etiam thuris ad nos commeantibus ; qui- 
bos credi potest , matrem quoque terete et enodi fruticare 
trunco. 

XXXII. Meti semel anno solebat, minore occasione , 
vendendi. Jam quaestus alteram vindemiam K affert. Prior 
atque naturalis vindemia circa Canis' ortum flagrantis- 
simo aestu , incidentibus qiia maxime videatur esse prae- 
gnans, tenuissimusque tendi cortex. Laxatur hic plaga, 
non adimitur . Inde prosilit 4 spuma pinguis. Haec con- 
creta densatur, ubi loci natura poscat, tegete 5 palmea 
excipiente , aliubi area circumpavita. Purius illo modo , 
sed hoc ponderosius. Quod in arbore hscsk, ferro depe- 
ctitur, ideo corticosum 6 . Silva divisa certis portionibus 



10. Coriice lauri. Lsari ex ouini 
partecortice, lauri ritu. Theophr. 
loc. cit. XitOfXotov &i irav «eirsp rfo 
&*ftwf* Habd. 

i i. Quidam et foUum simile dixere. 
Hsec pariter habet Theophr. loco 
cit. £ofvect£i< xot XtiofuXXov. Nec 
certemultum abladit a similitndine 
cum lanri foliis ramus ille, quem 
in Trajani nummo mulier dextra 
tenet, cum epigraphe, ahab. adq. 
hoc est y Arabia adquUUa. Habd. 

i %.Sardibus. Plinius iterum XVI, 
$9 : « Vixit et in Lydia thuris ar- 
bor. » Ex Theophr. loc. cit. Habd. 

XXXII. t* Alieram vindemiam. 
IftSS. Reg. Golb. et Chiffl. alteram 
«m v haud poanitenda lectione : 
subinteJlig. meiendL BUao. — V\*~ 
demiam , etc. Aiteram tnm propone- 
bet Salmasius, qoem vide hac de 

r. 



re latius disserentem pag. 6ox et 
6oa. Ed. 

a. Grca Canis. Theoph. Hist. Pl. 
IX, i. Habd. 

3. Non adimitur. Sic arbos inci- 
ditur, ut nihil de cortice detraha- 
tur. Habd. 

4. Indeprosilit, etc. Qua sequun- 
tur deinceps ad eum usque locum , 
« at hercules Alexandriss, • ea toti- 
dem verbis Theophr. habet lib. IX, 
cap. 4« Habd. 

5. Tegete . palmea excipiente. Ita 
ex codd. emendavit Hard. quein 
secuti sumus. Gronov. et edd. vett. 
poseat tegere , palmea , etc. Ed. 

6. Quod in arbore hatsit , ferro 
depeclitur, ideo corticosum. Admix- 
tnm corticem habet : £tb xod fXotbv 
iviotc irpoestvou. Confer*. Theophr. 
loc. cit. Habd. 



Digit-ized by 



Google 



5o 



C. PLINII NAT. HIST. 



rautua innocentia tuta est : neque ullus saucias 7 arbores 
custodit: nemo furatur alteri. At hercules Alexandriae, ubi 
thura interpolantur, nulla satis custodit diligentia offici* 
nas. Subligaria 8 signantur opifici : persona adjicitur ca- 
piti, densusve reticulus: nudi emittuntur. Tanto minus 
fidei apud nos 9 pcena, quamapud illos silvae habent. Au- 
tumno legitur" ab sestivo partu. Hoc purissimum, can- 
didum. Secunda vindemia est vere, ad eam hieme corti- 
cibus incisis. Rufum hoc exit, nec comparandum priori. 
Illud caipheotum", hoc dathiatum vocant. Creditur" et 
novellae arboris candidius, sed veteris odoratius. Quidam 
et in insulis melius putant gigni. Juba in insulis negat nasci. 



7. Neque ullus saucias. Incisas ac 
thas emittentes custodit. Ha&d. — 
Dalecamp. cod. nemo saucias. Mox 
idem , densumve reticulum. En. 

8. Subligaria. Vox Martiali etiam 
usurpata, Epig. III, lxxxvii, 4; 
et Juvenal. Satir. VI, 7*. Gicero 
subligaculum dixit, tegumentum 
quo obscena velantur. Signabantur 
ea porro opifici , ab hero, impresso 
annulo» ne partem thuris aiiquam 
opifex in ea conjiceret. Eam ob 
rem persona vultui obducebatur, 
aut reticulus , un mouchoir, ne vi- 
deret opifex quo thus deferret , 
aut ubi reconderetur. Habj>. — Fal- 
litur Harduinus, qui reticulum, 
mouciioir interpretatur,qui obduce- 
batur opificis capiti' ne videret quo 
thus deferret. Nos credimus bic 
unice de reticulo agi, rtseau, cui 
plage (mailles) erant quam densissi- 
mae, ne quam thuris particulam in 
os conjectam furari quis posset. 

POIKSIKBT DE SlVEY. 

9. Apud nos. In orbe romano , 
atque in primis Alexandri». H. 

1 o. Autumno iegitur. Nempequod 
incisis astate arboribus manavit; 



vere , quod incisis bieme corticibus 
fiuxit. Harb. 

1 1 . IUud carpheoium , hoc datkia- 
tum. Legend. lllud carphioton , hoc 
dadioton , dbto tou ^ao^icu , quod 
simrle esset t& £ao*io> sive resinae 
qusexarboribusiriowfopoic manat : 
resina quidem picea candidior est , 
ideo tbus ea adulterabant, to xap- 
tytoyrov , olwo t&v xoffim , ita voca- 
bant thus quod autumno colligeba- 
tur candidissimnm et purissimum. 
Saxx. — Carpheotum. A festucacea 
levitate, xaoeoc enim Greeci fes tu- 
cam dicunt. Dathiatum. A«6 iHq 
o K *$bs xai tou dttou : quod incensum 
tssdam autsulphur oleat : aut quod 
fv t» Outtv, in sacrificiis odorem 
taedae imitetur : quo etymo scriben- 
dum fuerit dathyaton. Dai.bc — 
Ulud, quod autumno thus legitur. 
In MSS. Reg. Colb. aliisque , car- 
fiathum , et dathiaium : quffl barbara 
potius , quam greca vocabula ease 
reor : etsi aliter Salmasio visum » 
in Solin. pag. 5o5 , ubi carphioton 
et dadioton legi jubet Habd. 

1 a. Creditur. .. etin insulis, etc. 
Arabia; vicinis. Theophr. I. c. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 5i 

Qo6d €x eo rotunditate guttae pependit, mascnlum 3 
vocamus, quum alias non fere mas vocetur , ubi non sit 
fetnina. Beligioni tributum , ne sexus alter tisurparetur. 
Masculum' 3 aiiqui putant a specie testium dictum. Praeci- 
pua autem gratia est mammoso, quum haerente lacryma 
priore consecuta alia miscuit se. Singula* 4 haec manum 
implere solita invenio, quum minore 15 diripiendi aviditate 
lentius nasci Mceret. Graeci stagoniam 16 et atomum tali 
modo appellant : minorem autem orobiam. Micas concussu 4 
elisas mannam vocamus' 7 . Etiamnum tamen inveniuntur 
guttae, quae tertiam partem minae ,8 , hoc est, xxviii de- 



i5. Maseutum, etc. Metato Arabe» 
bodieTocant. Masculum thusab iis, 
qui Mcris operando eblandiri favo- 
rem Deorum omni iodustria et cura 
cnpiebant, et ab iis, qui magico 
aacro et aaaatorikcarminibus men- 
tem alicojus mutare, aut Deos 
placare, propensioresque reddere 
oonabantur, potissimum adoleba- 
tnr. Virg. eciog. VIII, 65 : « Ver- 
benasque adole pingues , et mascula 
tbnra. » Mascuia thura Virgiiins 
adoleri prsscipit tanqnam eicellea- 
tia , qnooiam ea primam bonitatis 
giorUm obtinent. Dajjk. — Etiam- 
nnm in officinis, 1'encens male 9 ou 



14. Singuia, etcTbeopbr. loc. 
cit. • Singula, inquit, gleb», sen 
gntta, mole sun manom impient , 
ct pondere tertiam partem minss 
aqnant. ■ Hsjld. 

i5. Quum minare. MSS. Reg. 
CbJb. Chiffl. Paris. auum inope. H. 
16. Grmei stagoniam, . . appeUant. 
Irwronae Diosc. lib. I, cap. 81, a 
a stiUandbn, dbiro xeu <rra(*tv. Et 
aVsfMfe siro db|«iTe« , bidmsus, in- 
teger, qui aectionein 



fuerit. ATfiflTOW Xttfavwrou meminit 
Hesychius : Polemon item apud 
Atben. lib. XI, pag. 4a6. — Oro- 
biam. Sic Dioscorides loc. citato, 
AsuTtptusi &i i 6po€ia;, secundas tenet 
orobias appeUatus. Nam ab 6*po6oc, 
boc est , ab ervi magnitudine : qno 
sensu 6po€iav. ipl&vdov , cicer ervi 
male appeilat Galenus, lib. VI de 
Fac. simp. med. Habd. 

17. Micas concussu elisas mannam 
vocamus. Ita Sextus Platon. cap. 11 
de lepore, num. 6, thuris mannam 
Tocat quod alii tburis micas, et 
pollinem. Glossss : Thuris poilen, 
Mavvo. Hard. 

18. Tertiam partem minat, Ito* 
est 9 XXVIII denariorum. Minser no- 
men boc primum loco Plinius ad 
romanss libra poildus accommo- 
dat: quam ucxxit denariorum esse 
disertis rerbis admonet, 1. XXXin, 
cap. 46. Nam tertia pars lxxxit 
denarium, denarii sunt xxvni. — 
Tertiam f etc. Sic restituimus ope 
codicnm Reg. Colb. Chiffl. Paris. 
et Rjgalt. quem Salmasins Tidit , 
ipsoprodentein Sol.p. 5o8; quan- 
qnam in libris Tulgatis, XXXIX. 

4' 



Digitized by 



Google 



5a 



C. PLINII NAT. HIST. 



nariorum pondus aequent Alexandro Magno * 9 in pueritia 
sine parcimonia thura ingerenti aris , padagogus Leonides 
dixerat, ut illo modo,quum devicisset thuriferas gentes, 
supplicaret. At ille Arabia potitus , thure onustam navem 
misit ei, exhortatus utlarge Deos adoraret 

Thus collectum Sabota" camelis conyehitur, porta 
adid una patente. Degredi" via capitale leges fecere. lbi 
decimas Deo", quem vocant Sabin, mensura, non pon- 
dere sacerdotes capiunt. Nec ante mercari licet : inde im- 
pensae publicae tolerantur. Nam etbenignecerto itinerum* 3 
numero Deus hospites pascit. Evehi non potest, nisi per 
Gebanitas' 4 : itaque et horum regi penditur vectigal. Ca- 
put eorum Thomna abest a Gaza nostri littoris in Judaea 
oppido xliv xxxvi nullia passuum* 5 , quod dividitur in 
mansiones camelorum lxv. Sunt et quae sacerdotibus dan- 



Ciaconius lib. de Ponder. p. 4* ; 
Agrieola, lib. IV de Pond. p. 104 , 
et Mariana lib. de Pond. p. 66, 
XXIX ; Hotomannas , Hb. de Re 
Nummar. pag. 1 1 4 , et Pintianua 
XXXIII reponere nituntnr. Sed 
mine voce , hoc loco Plinius, ut in 
prioribus notis indicarimus, pro 
Bbra romana abutitur : nec Atticam 
intelligit, qu» centum drachmarum 
fuit : cujus tertia pars proinde 
drachmao xxzm fuere. Sic idem 
lib. XIV, cap. ai, quas meUisdecem 
libras , ad oxymeli concinnandum 
postulat, has ipse lib. XXJtl, cap. 
39, mellis minas deeem appellat. H. 

19. AUxandro Magno. Hoc toti- 
dem verbis Plutarchus in Apophth. 
pag. 179.H4HD. 

ao. Sabota, Ta Za6ora, vel, ut 
auctor Peripli,Toc2*€€ada, numero 
multitudinis. Vid. VI, 3i. Hard. 

11, Degredi via. Bene MS. Reg. 
1 , et hec est vetns scriptura» non 



digredi f ut feruntHard. editt. Bbot. 

aa, Deo. Solem ait esse Theo- 
phrast. Hist. PI. IX, 4. Jovem U- 
men hunc intelligunt aliqui , et As- 
sabinum vocant, Plinio teste, oap. 
43. Hard. — Non decimas, sed 
tertiam partem Deo sacerdotes ca- 
pere auctor est Theophr. ibid. Ed. 

a 3. Itinenim. MSS. omnes, *te- 
rum. Sententia est certo diernm 
numero mercatores, qui thus ve- 
hunt, pro hospitio uti ssdibus ei 
Deo sacris , ejusdemque sumptibus 
ibi ali. Hard. 

a4» Gebanitas. Gebanitae porro 
sunt, qui aliis Gebalit» dicuntur, 
ab oppido Gebala. Vid. Sllm. pag. 
494* Eo. — De his et de Thomna 
oppido egimus VI, 3a. Hard. 

a5. Abest a Gaza... XLIV 
XXXVI millia passwsm. Ita MSS. 
omnes. Hoc est, quadragies et 
quater centena, ac triginu sex mil- 
lia passuum. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 53 

tur portiones, scribisque regum certae. Sed praeter' 6 hos 6 
et custodes, satellitesque, et ostiarii, et ministri popu- 
lantur. Jam quacumque iter est, aliubi pro aqua, aliubi 
pro pabulo, aut pro mansionibus, variisque portoriis 
pendunt , ut sumptus in singulos camelos denarium 3? 
Dcuxxvin ad nostrum littus colligat : iterumque impe- 
riinostri publicanis penditur. Itaque optimi thuris 38 libra 
x. ti pretium habet : secunda x. v; tertia x. m. Apud 
nos adulteratur 19 resinae candidae gemma perquam simili : 
sed deprehenditur, quibus dictum est 3o , modis. Probatur 
candore ', amplitudine, fragilitate, carbone, ut statim ar- 
deat. Item ne dentem recipiat potius, quam in 3 ' micas 
frietur. 

XXXIII. (xv.) Myrrham in iisdem silvis permixta l 
arbore 1 nasci tradidere aliqui, plures separatim : quippe 
multis in locis Arabiae gignitur, ut apparebit in generi- 
bus*. Convehitur et ex insulis 3 laudata, petuntque eam 
etiam ad Troglodytas Sabaei transitu maris. Sativa quoque 



i6. Sed pratter hos f ctc. Tfaco- 
phrast. loc cit, Hard. — Ostiarii. 
Ghiffl. hostearii; Groo. kostiarii, Ed. 

a 7 . Denarwm DCLXXXVUL 
HoneUe nostrst 44* fr. s3 c £d. 

*8. Optimi thuris libra X. VI ', 
ctc. Denarii sex , moneta nostra 
MBt 4 fr« *4 «• Dcnarii quinque, 
3 fr. 55 c. Deniqnc tres, a fr. 1 % c. 
De iit pretiis hoc loco variis codi- 
ctbos noo conTcnit; nos ab Har- 
dnino non diseessimus. Ed. 

99. AduUemtur, ctc. Dioscorid. 
lib. I, cap. 8i : AoXoStai Jtiri* Xi- 
CflEvoc Tjf «tratiqi pDTtv^ u.tfto£toop.i- 
vo*, xoi jcsppt. «Adulteratnr porro 
omne tbns praea resina , et gummi 
artificiosc tractattnn. » — Gemma. 
Gcmmam pro mica,snreguttadixit. 

3o. Qrnbrns dictum est f modis. 



Nempe odore, colore, pondere, 
gustu,igne, utdictumcst cap. 19. 
Ita Diosc. 1,81. Haed. 

3 1 . Probatur 9 ttc. Dioscorid. loco 
citato. Haed. 

3a. In micas. « In miculas mi- 
nntas , ct ut sabulum dissipetur, » 
inquit auctor libri de simpl. Med. 
ad Patern. inter opera Galeni, tom. 
XIII, pag. 1003. Haad. 

XXXIII. 1. Permista arbore. Ez 
MS. Reg. 1, et edit. princ. permix- - 
tam arborem recepit Broterius. Ed. 

a. In generibus. Quum myrrha 
genera plnra dicentnr, cap. 35. H. 

3. Et ex insuUs. Uti de thure 
dictum est cap. sup. De his insulis 
odoriferis egimus lib.YI,cap 3a. 
HaeD. — Chifflet. aliique codd. 
apud Dalec. es siivis. Ed. 

4 3 



Digitized by 



Google 



54 C. PLINII NAT. HIST. 

provenit, multum silvestri praelata. Gaudet rastris 4 atque 
ablaqueationibus , melior radice refrigerata. 

XXXIV. Arbori' altitudo ad quinque cubita, nec sine 
spina, caudice duro et intorto, crassiore', quam thuris, 
et ab radice etiam, quam reliqua sui parte. Corticem 
laevem, similemque unedoni 3 : scabrum alii, spinosum- 
que 4 dixere. Folium olivse 5 , verum crispius , et aculeatum : 
Juba olusatri. Aliqui similem junipero , scabriorem tan- 
tum spinisque horridam, folio rotundiore, sed sapore 
juniperi. Nec non fuere, qui e thuris arbore utrumque 
nasci 7 mentirentur. 

XXXV. Inciduntur bis et ipsae ', iisdemque tempori- 
bus 1 , sed a radice usque 3 ad ramos qui valent. Sudant 
autem sponte prius, quam incidantur, stacten 4 dictam, 



4. Gaudet rastris 9 etc. Solinus, 
cap. xxxin ; Diod. quoque, lib. V 
Bibl.pag. 317 : 6irtCttai Ji irtpi- 
exae iiffuc rvic pfe *wb t&v fatm. 
« Eflbssa circum radices terra, 
quod quidem ablaqueare dicunt , 
succus emanat. » Habd. 

5. Melior. Solini paraphrasis : 
« Radices sudata, pinguiore flunnt 
lacryma. » Habd. 

XXXIV. 1. Arbori. Solin. loc 
cit ex Plinio; Plinius ez Theophr. 
IX, 4. Haed. 

a. Crassiore quam tkuris. Sic li- 
bri omnes, etiam MSS. Haud inanis 
taroen Dalecampii coDJectura, le- 
gentis, crassiore 9 quam cruris. Sic 
enim Xheophr. loc. sup. laudato : 
ircxuTtp ov &' $ xvDf&roaxuc, crassiore 
quam sit sura hominis. Habd. 

3. Unedoni. L'arbousier.Theofhr. 
loo. cit Tf dwfyax^T» noc *b portu- 
lacae, cujus folia unedoni simiUima: 
quam ob causam quoties fere ea 
yox ifydyrn apud Theophraetum 



occurrit , unedonem Plinius habet. 
De unedone dicemus ad lib. XV, 
cap. 27. Haiid. 

4. Spinosumque. Spinss ssgyptiacst 
similem facit myrrh» arborem Dio- 
scorides I, 77. Haed, 

5. Folium otieos. Solinus 9 et 
Theophr. loc. cit. Habd. 

6. Junipero. Theophr. terebintho: 
reliqua in utroque scriptore paria 
ac gemina sunt. Haad. 

7. Utrumque nasci. Thus scilicet 
ac myrrham. Theophr. ibid. Hajbld. 

XXXV. x. Biset ipses iisdemqise. 
Dalee. eod. binis et ipsa denique. JEo. 

a. lisdemque temporibus. Quibua 
thuris arbor, hoc est, SBstate et 
hieme, ut dictum est capite 33. 
Vere et ssstate dixit Diodor. Sie. 
Bibl. lib. V, pag. 317. Habd. 

3. Usque, etc. Usque ad ramoa 
qui possuDt incidi. Hamd. 

4. Stacten dictam. Duplex est vaa 
hujus vocis coxrri. Nam et myr- 
rham sonat, qne sponte manet ex 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



55 



cui nulla prafertur. Ab hac sariva, et in silvestri quoque 
melior aestiva . Non dant ex myrrha portiones Deo , quo* 
niam et apud alios nascitur. Regi tamen Gebanitarum 
quartas partes ejus pendunt. Caeteropassim a vulgo coem- 
ptam in folles conferciunt, nostrique unguentarii digerunt 
haud difficulter odoris atque pinguedinis argumentis. 

(xvi.) Genera complura 7 : Troglodytka silvestrium 
prima 8 . Sequens Minaea, in qua et Atramitica est, etAusa- 
ritis Gebanitarum regno. Tertia Dianitis 9 . Quarta "colla- 



arbore; etrecentis myrrhe pingue- 

dinem, qu» per se unguentum 

faeiat aine oleo. Priore significatu 

a Plinio modoaccipitur; posteriore, 

13». XIII, c. a ; et a Diosc. lih. I, 

c. 73 et 77. Ab Athenaso quoque, 

lib. XV, pag. 688. Denique a 

Theophr.loc. cit. ubi coxt^v myr- 

rham omnem Tocat, qu& fluit ex 

arbore, ut distinguatnr a irXacfit 

qnss in pastillos conformatur. Plinii 

sententiam de stacte quss ex arbo- 

rihns sponte manet, secuti sunt 

Mercurialis» Antiquit. lect. lib. V 

c »4» aliique quoscitat et sequitur 

P.Serrius, lib. de Odoribus, p. $7, 

uhi eam sententiam egregie tuetur. 

£ vetustioribus subscrihit Solinus, 

csp. xxxiii : « Sponte manans, 

inquit , pretiosior ex ea sudor est : 

elicitus corticis vulnere vilior ju- 

dicatnr. » Ac si poetas licet in partes 

advocare, Orid. Met. X, 5oo et 

seqq. ubi Myrrha? puell» in arbo- 

rem describit transformationem : 

• tepida manant ex arbore guttss. 

Est honor et lacrymis : stillataque 

cortice myrrha Nomen herile te- 

nct, nuiloque tacebitur aevo. » H. 

— Chifii. stacte dicta. £d. 

5. MeUor cesliva. Qu» aestate in- 
cipit, legitnrqne autumno. Hajud. 



6. Nostrique. Sic DaleC. cod. et 
Chiffl. Al. ante Hard. ipsique. Eo. 
— Unguentarii digerunt. Odore et 
pinguitudine genera myrrhas di- 
versa discriminant. Rlrd. 

7. Genera complura. A regioni- 
bus v in quibus nascuntur, pleraque 
nomen sortita. De his regionibus 
lib. VI, qui de geographicis agit, 
dictum est abunde , cap. 3a. Tro- 
glodyticss primas attribuunt , et 
Diosc. lib. I, cap. 77, et Galenus , 
de Antid. I, 14. Ha&d. 

8. Prima sequens % etc. Vet. apud 
Dalec. prima : Erytlwata sequens et 
Minata f in qua stactcea et Atramitica. 
Mox al. cod. et Chifflet. Atramitica 
est et Gebanitica. Ed. 

Q.Tertia Dianitis. Ita libri omnes. 
Forsan ab insula Dia , cujus memi- 
nit Strabo, lib. XVI, p. 777. H. 

10. Collatitia. Ita libri omnes, 
etiam manu exarati. Collatitia est 
nempe,qu» non uno genere consta- 
bat, sed ex permixtis earum generi- 
bus, quarum portiones a mercatori- 
bus diversarum regionum, sacerdo- 
tibus, scribis, eustodibus, satelliti- 
busque conferebantur, ut dictum 
estcap. 33. At quum nullum hic 
myrrha? genus enumeretur , qnod 
non a patria , in qua nascitur , no- 

4< 



Digitized by 



Google 



56 



C. PLINII NAT. HIST. 



titia . Quinta Sembracena " , a civitate regni Sabseorum 
mari proxima. Sexta, quam Dusaritin" vocant. Est et 
candida uno tantum loco,quaeinMessalum oppidum con- 
fertur. Probatur Troglodytica l3 pinguitudine , et quod 
aspectu aridior est, sordidaque ac barbara, sed acrior cae* 
teris. Sembracena praetfictis caret vitiis , antea alias hilaris, 
3 sed viribus tenuis. In plegum ,4 autem probatio est minutis 
glebis, nec rotundis, in concretu 15 albicantis succi et ta- 
bescentis : utque fracta candidos ungues l6 habeat , gustu 
leniter amara. Secunda bonitas intus varia' 7 . Pessima, 
intus nigra: pejor, si etiam foris. Pretia ex occasione 
ementium varia. Stactse vero a xiii ad xl i8 . Sativae sum- 



men obtineat, prarter illad : qaid 
si legas f Quarta Caucalitia ? Nam 
Diosc. lib. I » pag. 77, de myrrh» 
generibas disserens;4 £i KauxaXlc, 
inquit, Xiyopivn, x. t. X. Hard. 

1 1 . Sembracena. De hoc oppido, 
et de Messalo diximus VI, 3». H. 

1 a. Dusaritin. AoueaoTivoi Arabes 
Ptolemsso cogniti, lib. VI, cap. 7, 
in Arabia Felice. Tertull. in Apol. 
« Unicuique provinci» et civitati 
suus est Deus , ut Syriae Astarte , 
ut Arabiss Dusares. » Dusarin quo- 
que Arabum Deum Stephanus vo- 
cat. Is autem Bacchus ipse est. Nam 
Hesychius ex Isidoro, Aofleaotv tov 
Atovuaov Na€aratot 6vopateuatv. Igi- 
tur yel a Dusarenis populis , apud 
quos nascebatur, yel a Dusari 
Deo, cui ofFerebatur, id ei myr- 
rhse nomen factum. Hard. 

i3. Troglodytica. Silvestris ni- 
mirum , et quss tpyaor^ a Diosc. 
dicitur, lib. I, cap. 77. Nam sativa 
Troglodytiea , quam Diosc. Iaudat , 
et Galeuus loc. cit. adeo non sor- 
dium et squaloris plena est, ut 
Jiauyite potias dicatur, etpellucida: 



et hac, ut dictum est, silvestri 
prafertur. Hard. 

14. Inplenum. 6Xo>c H 9 universe, 
generatim. Ha.rd. — Dioscorides de 
probanda myrrha haec habet, lib. 
I, cap. 77 : £xXIyou Ji trv vfav , 
^aOupav , xo6cdv > 6/xo'xpouv , iravra* 
Xc'6iv, xai Tvjv iv r& ftXaaftrlvat fv^ofttv 
XtuxoU, 6vuxott^tt(, Ixouaav Jtaf 6ati? 
Xtfac, ptxpo'€a>Xov Tt, xal irtxoav, tu- 
ooN),^pi(Utav, fttp(&avTtxRv,x.T.X. £o. 

x5. In concretu. Dum liquida 
concrescil Hard. 

16. Candidos ungues. Intercur- 
rentes lineas candidas, unguium 
speciem pr» se ferentes, ac laves : 
Iv t» eXaoWJvot fv^ofttv Xtuxac , ivu- 
XOtt^ttc, fx&uaav Jtafuattc, XtCac. 
Talem probat et Charasius , in 
Pharmac. Galen. pag. 396; talem 
et ipsi vidimus. Hard. 

1 7. Varia. Qua? intus varii co- 
loris est, secundas tenet Unde- 
quaque concolorem laudat Diosc. 
loc. cit. (vid. not. x 4)* Hard. 

18. A XIII ad XL. Ita MSS. 
omnes. Hard. — A denariis tre- 
decim, id est , monetc nostrss 9 fr. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 67 

mum **, x. xi. Erythraae , ad xvi. Hanc " volunt Arabicam 4 
intelligi.Troglodyticae nucleo,xvi; ejus vero, quam odora- 
riam" vocant , xiiii. Adulteratur lentisci glebis, et " gummi. 
Itemcucumeris a3 succo amaritudiniscausa : sicutponderis, 
spama argenti. Reliqua vitia deprehenduntur sapore 
gummi, dente lentescentis a4 . Fallacissime autem adulte- 
ratur Indica myrrha, quee ibi de quadam spina colligi- 
tur. Hoc solum pejus* India affert, facili distinctione ; 
tanto deterior est. 

XXXVI. (xvu.) Ergo transit 1 inmastichen, quae et ex 1 
alia spina fit in India, itemque in Arabia : lamam vocant. 
Sed mastiche quoque gemina est : quoniam et in Asia 
Graeciaque reperitur herba' radice folia emittens, et car- 



18 c ad qnadragintadcnario*, sire 
18 fr. i\ c. £0. 

19. Smtivm summum, X. XI. De- 
narii amdecim, h. e. 7 fr. 78 c — 
AdXVL Sedecim denarii, sWe 1 1 
fr. 3a c Ad in Chiffl. deest. Ed. 

10. Hmnc. MSS. omnes , hac. — 
Nmdeo. Subinteltigepretium.Quod 
in thnre micnni, manna poUinem , 
id in mjrrha nnclenm Tocat : nem- 
pe grana concussa. Hano. ' 

21. Odorariam. Ita MSS. omnes, 
non mdormrimm. Haxd. — XIK 
Denarii qaatnordecim , hoc est y 
9 fr. 90 c Eo. 

**. AdmlUratur... et gummL Dio- 
•oorides, lib: I, cap. 77 : AoXi&itoi 
ii xopput Pf *X rfvTt ( vet - °°d* mtep " 
serit*») enopntc A«o€piy|4aTi f xoi 
Mtyvovivt*. Eo. 

*3. Cucumeris. Cucumeris agre- 
mj$ jocoo. Nam , ut inqnit Diosco- 
ridej, frutex totus amarus est. Nec 
amtritudinis tantum causa 9 sed ut 
eolor subrireat. Dalbo. 

14. Lentascentis. E MSS. Reg. 
et sdit. principe, Broterius edidit, 



sapore ; gummis f dente lentescens. Ed. 

»5. Pejus. Qoam qaod alibi na- 
scitur : quum indica omnia fere 
sint reliqnis toto orbe nascentjbus 
pra?stantiora. Hibd. 

XXX VI. 1 . Ergo transit. Igitur 
ea myrrha» qu« ex indica spina 
coUigitur, in mastichen degenerat, 
et mastiche verius appellanda : 
qua mastiche et ex alia rursum 
indica spina legitur : item et in 
Arabia; utrobique lamam, sen lai- 
nam vocant. Uaao. — Laiuam legit 
Broter. Ed. 

a. Herba radice/oiia emittens, etc. 
Thebphrast. lib. VI, cap. 4 : k 
{$ivd o*i wttxax piv 00 iroXXaxou* pift- 
euXXev &i lciv dbro o*i Tifc jtfoc 
uicDt 6 eirtoporucoc Axavoc iirtirtf 0- 
xtv , Aeirto fjup.ov •£ poXa iirixt- 

X0O|*uivOV ilCl T&V «uXXttV. OStoc o*i 

in\ tau dxoou f tfpit to o*axpuov ifico- 
(aov , xai touto' ictv 4 axavfttx^ j*a- 
ctxv). Eamdem herbant helxinen ap- 
pellat Plinint, lib. XXI, cap. 56. — 
Atractylis gummifera [Syngen. aquaL 
gen. 1 79*, Pers. AiractyLgummifera 



Digitized by 



Google 



58 C. PLINII NAT. HIST. 

duum similem malo,seminis plenum : lacrymaque erumpit 
incisa partesumma,vix utdignosci possitamastiche vera. 
Nec non et tertia 3 in Ponto est, bituminis similior. Lau- 
datissima autem Chia candida 4 , cujus pretium in 5 libras, 
xx ; nigrae vero, xn. Chia 6 e lentisco traditur gigni gummi 
modo : adulteratur, ut thura 7 , resina. 

XXXVII. Arabia etiamnum et ladano 1 gloriatur : forte 
casuque hoc et injuria fieri odoris* , plures tradidere. 



Desfont. Adant. flor. II, pag. a5a. 

Acarna gummifera Willd. Cinaroce- 
phal. Juas. ) Habitat in Hispania, 
Italia, Creta, Barbaria, etc. Ed. 

3. Et tertia. Quas nigra, ot di- 
citar XIV, 2 5. Hard. — Eam vini 
condituris olim admiaceri solitam 
vide lib. XIV, cap. ao. Dauo. 

4. Chia eandida. De qua Galen. 
de Facult. simp. medic. lib. VII, 
pag. 106 : MaffTixn "h ptv Xtux^ xat 
Xia. Nostris , mastic. Hald. 

5. Jn tibras XX. Denarii viginti 
sunt monetai nostras , x 4 fr. 1 4 c. 
nigra? vero pretinm duodeni dena- 
rii, id est, 8 fr. 48 c. Ed. 

6. Chia e lentisco. Dioacorides, 
lib. I, cap. 90: rtvvarat £i xat ^n- 
Ttvu t? aurijc trxtv(vn xaXoupbtvvi , &*' 
tviwv £t pa?txfl*.. Ytvvarat £t xal 
xaXXfcvi , xat irXt t?D Iv Xuo ttj vtie» , 
x. t. X. Effluit ex lentisco resina , 
masticbe dicta. Non cadunt ientisci 
folia; floret vere, baccas (drupas) 
autamno maturas reddit. Provenit 
in plurimis regionibus , Lusitania , 
Bsstica, Italia , Narbonensi Gallia , 
Syria , Creta , sed in insula Cbio 
pnacipue , in qua vel sola diligen- 
ter , et mastiches quidem causa 
colitur, quas ex cultis lentiscis illic 
ab indigenis, vulnerato caule , ain- 
gulis annis, diligenti adbibita cnra 



colligitur, ut refert Bellonius , Ob- 
serv, II , 8 , ubi ait solam insulam 
Chiam generare mastichen , quan- 
quam Galen.lib. II ad Glauconem, 
asgyptiam mastichen commendat. 
Lentisci perGalliamNarbonensem, 
Provinciam et Italiam naacentes , 
iis quae in Chio crescunt , sunt ai- 
miles ; nullam tamen resinam stil- 
lant. Conf. Bod. in Theophr. III , 
1 5. — Pistacia lentiscus Linn. (Diac. 
pentand. genu aa la, Pers. TerMntk. 
Juss.)Ed. 

7. Ut thura. A veterum omnium 
exempiarium consenan non disce- 
do, quorum hssc constans lecrio 
est : quanquam , si Dioscoridem 
nnum in consilinm advocem ( id 
qnod quidam inconsuite facere ansi 
snnt , ut Plininm erroris insimula- 
rent ) , iegi posse videtur, aduite» 
ratur tkure et resina : sic enim ille, 
lib. I, c. 90 : AoXcuTOt £t, Xt6ovou 
xot ^QTtvnc cpo&Xiwic {MYvuj&tvaftv au- 
tvJ. At vero nunc respicit, ut dixi- 
mas, ad eum locura auctor, in quo 
similiter adulterari thura scripsit. 

XXXVII. 1. Ladano. In offici- 
nis retinet nomen , quod in Creta 
fit, teste Bellonio Observat. 1,7; 
sed minime sincerumiliud quidem, 
immo nullarum virium. Habd. 

a. Odoris. Odoratorum fruticnm, 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 5 9 

Capras 3 maleficum alias frondibus animal, odoratorum 
too fruticum appetentius , tamquam intelligant pretia, 
germinum caules praedulci liquore turgentes , distillan- 
temque ab his ( casus mixtura 5 ) succum improbo barba- 
rum villo abstergere : hunc glomerari pulvere , incoqui 
Sole : et ideo in ladano caprarum pilos esse : sed hoc non 
alibi fieri , quam in Nabataeis , qui sunt ex Arabia con<- 
termini Syriae. 

Recentiores ex -auctoribus s^robon 7 hoc vocant, tra- 
duntque silvas Arabum pastu caprarum infringi, atque 
ita succum villis inh&rescere : verum autem ladanum 
Cypri insulae esse (ut obiter quaeque gener^ odorum 
dicantur, quamvis non terrarum ordine ) : similiter 8 hoc 
et ibi fieri tradunt, et esse cesypum 9 hircorum barbis 
genibusque villosis haerens, sed ederae flore xo deroso, 



ouos, maleficum animal , capra 
rodunt. Vid. not. i3. Habd. 

3. Capras. Herodot. III, na: 
To^i JSi Xt&olvqv , rh Apa&ci xaXlou- 
91 Xafaw», fri toutcu ftttop.aaiuTtpov 
yfnTat • ii yao biOQ&p.GTdxtb yivo^t- 
n» , iut»£t?a.To'v ie/i ' t»v yap aiyov 
tmv (t§ ez conjectura Tidemanni) 
Tocfiiv iv TOtai irtiywat tupiaxtTat 
tyyiWjavov, oicv yXoioc dwro *rii? SXtjc* 
XpToijwv J' ie iroXXa tmv pupuv *Vi 9 
x. t. X. Ed. 

4 Germinum cauUs, Vel germina 
caulium. Hard. 

5. Ctutu mixtwa, etc. Habent haa 
▼oces codices omnes ; sed glossema 
uraole esse , quod ab ora in con- 
textum irrepserit,rectecensuitPint. 
( sditipnlante Salmasio ). Habd. — 
Glotsema est : tentabat tamen erudi- 
nu PatsTius , casu in terram. £rot. 

6. Nahatteis. De his VI, 3a. H. 
7- Strobon. Ita Reg. et Colb. At 

>a Iodice libri hujos tum his ipsis 



codicibus , tum aliis consentienti- 
bus, stobolon legitur. Hahd. 

8. Similiter , etc. Quemadmo- 
dum in Arabia : succo nempe ex 
germinibus erosis stillante , ac bar- 
bis hircorum adhserescente, etc. H. 
— Vet. apud Dal. succo villos inhorre- 
scere, haud aspernanda lectione. £d. 

9. GEsjrpum. Sordes pecudum 
sudoremque feminum et alarum 
adhaerentes lanis oesypum yocant, 
inquit Plin. lib. XXIX , c. 10, cum 
Dioscor. II, 84. Hard. — Gemhtts- 
qtte, Vet. apud Dalec. gcnisque, Ed. 

10. Sed ederce flore deroso. Re- 
ctene an secus senserint ii, quo- 
rum placita de ladano Plinius re- 
fert , qui ex edern succo , seu flore 
deroso, atque ex matutino rore qui 
ex eodem flore decutitur, inhare- 
scitque barhis hircorum , constare 
crediderunt, non est nostrum di- 
judicare quod Plinius ipse reliquit 
in medio, rem indicans tantum. 



Digitized by 



Google 



60 C. PLINII TSAT. HIST. 

pastibus matutinis, quum est rorulenta Cypros. Deinde 
nebula sole discussa , pulverem madentibus villis adhae- 
rescere , atque ita ladanum depecti. 
3 Sunt qui herbam" in Cypro , ex qua id fiat, ledam 



non judicans. Duo interim ausim 
affirmare : primnm , minime dece- 
ptum Piinium, ut Dalecampio aliis- 
que Tisum est , neque xkjoou , hoc 
est » edera, pro xteftou, hoc est , pro 
cistho frutice, apud scriptorem 
grsscum , unde haec mutuatus sit, 
temere legiaie : quoniam Ix xteOoO 
fieri ladanum Galenus affirmet, 
lib. VII de Fac. simpl. medic. 
PW- l 9 l l Diosc. lib. 1, cap. i*8, 
aliique : nam alteram de ladano 
sententiam statim huic subjungit 
Plinius, quae ex leda herba, seu 
Terius fratice, nasci ladanum aase- 
▼erat : est autem leda cisthi genus , 
ut diximus. £t de edera ita veteres 
aliquos sensisse , testis adhuc est , 
cujuscumque demum is fidei est, 
Auctor libri de simpl. Medic. ad 
Patern. inter Galeni opera, t. XIII, 
pag. 996 : « Aliquando etiam,in- 
quit , genibus et feminibus capra- 
rum quae edera ▼escuntur, adhaerens 
hoc ipsum ladanum invenitur, 
etc. » Nisi forte Plinium transcri- 
bit) quod ab eo acriptore factitatum 
non semel intellexi. Alterum quod 
subnotari non pigeat, istud est : 
multo minus Jos. Scaligerum au- 
diendum, quum lib. I, episl 1 7 ad 
Franc Vertunianum,legr precipit : 
sphmrulat flore deroso; ac sphserulam 
•vyatftov yocat, ciithi corymbum : 
nam et MSS. pugnant codices uni- 
verti, et a Pliniano maxime stilo 
id abhorret. Nec minus confidenter 
ab exemplarium omnium fide dis- 
cedit, dum ex iis yerbis, guum est 



rorulenta Cjrpros , postreraam hanc 
Tocem Cypros expungit : aut quum 
pro attraelis funieulis ,xtractis legit, 
et funlculis eradi jubet; etsi eami 
Tocem sententiamque Dioscorides 
his Terbis prss se ferat, loco citato : 
fvtot H xol t« oxoivt* fateupouei toic 
ftdEpvotc, etc. H4AD. — Ederteflore. 
ErratPlinius; et xteeou, ederce scili- 
cet florelegit, quum esset legendum 
xteftou, cisthi. Bhot. 

XI. Sunt qui kerbam. Paulo illi 
latius accepto herbae nomine locu- 
ti : etenim fruticem, faiftvov, cum 
Dioscor. I, ia8, et ouTd^tqi ipsa 
verius dixissent. Sic Plinio, XXIV, 
61, herba sabina dicitur, quae 
frutex est. Ut ii porro herbam ge- 
nere muliebri ledam , sic Dioscor. 
Tirili fruticem Xf,£ov vocat, aitque 
esse alterum cisthi genus: quod unua 
omnium recte describit Prosper 
Alpinus de Pl. exot. c. 40. InCreta 
hodieque nascitur. Genera ejus 
plura depinguntur a Clusio Hiat. 
rar. plant. I, 5o, qua? fere omnia 
in hortoregio Tidimus. H. — Lada- 
uum frutex est duorum triumTe 
pedumaltitudinis; et dicitur cistua 
ladanifera, cretica , flore purpureo. 
Ejusdescriptionem Tide apudTour- 
nefort. Voyag. <fu Levant, tom. I f 
pag. 89, in-8°. Bbot. — Suflruti- 
cem hunc, quem eumdem esse cum 
Cisto ladanifero WiUden. affirmat 
Sprengelius , Histor. rei herbaria , 
tom. I, pag. 177, retulisse Tidetur 
CI. Lamarck. ad Cistum Cyprium , 
Encyciop. tom. II, pag. i5. (Cistus 



Digitized by 



Google 



LIBER XIL 61 

appellant (etenim illi ledanum" vocant) : hujus pingue 
insidere t3 itaque attractis funiculis 14 : herbam eam con- 
volvi , atque ita offas fieri. Ergo in utraque gente ,5 bina 
genera, terrenum 1 et factitium. ldquod terrenum est, 
friabile ; factitium, lentum. 

Necnon 1 ' et firuticem esse dicunt in Carmania, etsuper 4 
<£gyptum per Ptolemaeos translatis plantis : aut (ut alii) 
generante et id x thuris arbore , colligique, ut gummi, 
inciso cortice, et caprinis pellibus excipi. Pretia sunt lau- 
datissimo in libras, asses 19 xl. Adulteratur myrti baccis 
et aliis animalium sordibus. Sinceri odor debet esse ferus, 
etquodammodosolitudinem redolens : ipsumvisuaridum, 
tactu statim mollescere,accensumfulgere, odore jucundo 
gratum ao . Myrtata" deprehenduntur , crepitantque in igne. 



iaarifoiius, var. fJ , Polyand. monog. . 
gen. x3i3 , Pera. Cistin. Juss.) La- 
dmam e Cuto Cretico Linn. non e 
Cisto , qoem Ladaniferum vocavit 
vir alias omnibus botanicia veren- 
dos, depecti ex Cl. nostrati Fon- 
tanesio constat. Ed. 

i * . Ledanum. Id medicamentnm 
scilicet , enmye succum quem alii 
Ladamum appellavere. A^av6v He- 
rodot. HI (not. 3 sup.). Hard. 

i3. Hajus pingue. Lego : huie 
pingue insidere. Dioscor. loc. ante 
dicto : • Sunt etiam qui tractia per 
frutices funibua inhanentem illis 
pinguitudinem deradunt, confir- 
matanique pariter servant. » Piirr. 
— Hbjua herbaa foliia pinguitudi- 
nein quamdam verno tempore 
ainnt insidere : 46aa« Xtiropictc tivacc 
xar* ro tao Imair^fuva , inquit 
Dioscor. I, i»8. Hakd. 

f 4. Attractis funieulis. Ita libri 
omnea. FaBaeuios, inqnit, in rrn- 
ticem ennif a«a folia fruticum, in- 
jicrnot, quibusfimiculia pinguitudo 



ea adhasrescit : iiadem attractia ea 
exprimitur deraditurque ; et in 
offaa cogitur, circa quaa herbam 
ipsam, aeu folia convolvont. Ita 
fere Dioscor. loc. citat Ha&d. — 
Funiculus, Ie/ouet 9 quo attrahitur 
ladanum, depictua est a Tournef. 
loc. sup. cit. p. 87. Brot. 

1 5 . In utraque. Arabica et Cypria. 

16. Terrenum. Terrenum est, 
quod hircorum caprarumve villia 
adhaerena glomeratur pulvere; fa- 
ctitium, quod funiculis ex herba 
ea legitur. Hard« 

1 7 . Necnon et fruticem , etc. Ter- 
tium ladani genus. Hard. 

x8. Generante, ctc. Vet. ap. Dal. 
generari et id iniis, ut t. arborem. Ed. 

19. Pretia. . . in Ubras , asses XL. 
Seu denarii quaterni , monetss no- 
alrss a tr. 83 oent. Ed. 

ao.« Odore jucundo gratum. In 
utroque ezemplari rectius : odore 
jucunde gravi. Piht. 

ax. Myrtata. Myrti baccia adul- 
terata , ut dictum est. Hard. — . 



Digitized by 



Google 



6* C. PLINII NAT. HIST. 

Praterea sincero aa calculipotiuse rupibus mhaerent quatn 

palvis. 

XXXVIII. In Arabia 1 et olea dotatur lacryma, qua 
medicamentum conficitur, Grecis enhaemon 3 dictum, 
singulari effectu contrahendis vulnerum cicatricibus. In 
maritimis eae fluctibus sestuque operiuntur 3 . Nec baccae 



Myrtata. Sic Dal. Elzev. et omnes 
ante Gron. qui myrrata perperam 
obdaxit. Ei>. 

32. Sineero» Subintelligend. la- 
dano. Ed. 

XXXVIII. i. fn Arabia et 
oUa- dotatur iaeryma^ qua medtcamen* 
tum confecitur, etc. Haec totidem 
fere verbis Theophrast. Histor. Pl. 
IV, 8 : iv A «rf OaXarnp ipuOpa £iv- 
£pa rtva $utTai , xat xaXouaiv aoTa 
^apnv xal ftaiav* fct ^i fl piv £a- 
fvYi oaota Tvi apta- 4 ^i iXata t« 
f wXXcj» ( Const. ?tXXa ) * xap «bv ^i 
l^tt "W tXata* icap airXifriov ^i toI; 
iXaiaic* af tnat ^i xai £axpuov* t? o5 
ot tarpot faopsxov tvaipov auvTiOsaai, 
8 ytviTat af o£oa ayaOov. Haec grae- 
cus auctor. Postremam orationis 
partem : ■ In maritimis ess flucti- 
bus, aestuque operiuntur ; nec bac- 
ca nocetur, quum constet et foliis 
salem relinqui , » *liunde quam ex 
Theophrasto hausisse videtur Pli- 
nius. Nec in maritimis Arabiae 
arbores operiri inquit Eresius; nec 
usquam tradid.it oleas esse arbores 
quaa sestu operiuntur. Qusritur 
utrum oleas hujus lacryma a re- 
centioribus cognita sit, et quod 
nunc elemi vocant, ipsa lacryma 
sit? Eiemi dictum putant quasi 
enfuemi, quod apud Grascos fvoifiov 
sonat. Nomen non male convenit, 
uti nec natale solum. Elemi ex 
Arabia et Perside advehitur; vires 



utrique eaedem; nihil ergo impedit 
quominus credamus , esse eamdem 
lacrymam. Gonf. fiod. a Stapel in 
Theophrast. lib. IV, cap. 8; et 
not. seq. Eo. 

s. Enhamton. £vatpov, Theophr. 
hoc est, sistendo sanguini utile, nt 
Gaza vertit; vel utalii, quodcruen- 
tis injicitur vulneribus. Celsus , lib. 
V, cap. 19 : « Ex emplastris , ait, 
nulla majorem usum prsestant * 
quam quae cruentis protinus vul- 
neribusinjiciuutur : fvatpa vocant.» 
Sunt qui hanc lacrymam esse offi- 
cinarum Etemi putant , quae ex 
Arabia et Perside affertur. Neque 
id immerito : quia vires utrique 
eaedem : sanguinem enira fluentem 
ststit , inflammationesque arcet. H. 
— Sprengelius , Antiquit. botanic. 
spec. I , pag. 86, ex Amyride Zey- 
lanica ( Octand. monog. gen. 696, 
Pers. Terebinthae. Juss. ) gummin 
elemi manare , sed hanc ibidem esae 
eamdem dicit cum t& xaYxap» 
Dioscorid. lib. I, cap. a3; idem 
posteaHist. rei herb. I, pag. 171, 
ex Amyride kafiU For&k. cancamum 
sumi credit. In re adhnc incerta 
satis certi quid atatuere nos non 
habemus. Ed. 

3. Ea fluctibu* astuque operiun- 
tur. Prorsus ut eae olcse pelagiae 
esse videantur, aut certe iia similes, 
de quibus rursum lib. XIII, c. 5i. 
De his certe id quoque Theophr. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



63 



nocctur, quum constet et in foliis saletri relinqui. Haec 
sunt peculiaria Arabiae, et pauca praeterea communia, 
alibi dicenda, quoniam in iis vincitur 4 . Peregrinos ipsa 
mire 5 odores et ad exteros 6 petit. Tanta mortalibus 7 sua- 
rum rerum satietas est , alienarumque aviditas. 

XXXIX. Petunt igitur in Elymaeos 1 arborem bratum \ i 



prodidit, loc. citat. Hard. — Non 
de Arabicis oleis Theophrast. loco 
atato id «cribit, sed de oleis Indi- 
carum insnlaram. Vide locam eam 
ct confer. Dausc. 

4. /*• iis vincitur. Prssstantiora 
snnt ea in aliis regumibns, quam 
in Arabia. Habd. 

5. Mire. Quidam teste Dalecam- 
pio myrrkm ; et mox idem ab exteris, 
sed frustra. Vid. not. infer. Ed. 

6. Ad exUros. Hoc est , ab exte- 
ris. Locatio apud Nostrum haud 
inireqaens » ut constabit ex Indice. 
Simili ratione dixit bojus lib. cap. 
33 , pstg. 53 : « Petuntque etiam 
(myrrham) ad Troglodytas Sabari. » 
Vid. et cap. 1, not. 8. Ed. 

7. Tanta mortalibus, In eam sen- 
tentiam prssclare Plinius jun. VIII , 
20, tom. II, p. 4© edit. nost. Ed. 

XXXIX. 1. Elymmos. Sic Hard. 
e MSS. Gronov. et vett. edd. He- 
iimmos. De Elymaide conf. ad lib. 
VI, cap. 3i.Ed. 

a. Brmtum. Esse quidam volunt 
arborem Paradisi. Dai.bc. — Ar- 
borem bratum, Recentiores bratum • 
sive bratbum Plinii , eamdem esse 
volont com sabina cupressi folio, 
quam Dioscorides I, 104, ftyafluv 
appeliat, et Plinius ipselib. XXIV, 
csp. 61, Latinis herbam sabinam 
esse dicit. « Hoc habet perpetuum 
Secnndns , qiiod rem eamdem , ex 
diversis anctoribos sumptam , di- 



versam quoque putare scleat , ut 
saepe observavimus. Ex Cfandio 
Csssare arborem brathyn lib. VIH, 
quas Arabes in Elymaeos na- 
scitur, et eam inde Arabes pete- 
tebant, putavit esse diversam ab 
ea brathy, quam cssteri auctores 
graeci memorarunt, quae Latinis 
herbae sabinas nomine veniebat , 
quanquam pumila arbor esset, non 
herba.» Haec de brato viri doctis- 
simi et celeberrimi qui non facile 
persuadebunt, arborem eam et sa- 
binam eamdem esse. Sabina accensa 
odorem emittit valde -ingratum; 
nec est exalbidis ramis , sed ramis 
interius rubentibus, exterius cortice 
tectis rufo^ nemo nisi sanitatis 
' gratia, sabinse fojia libenter insper- 
get potionibus ; quas quum ita sint, 
sabinam et bratum duas omnino 
diversas faisse arbores , necesse est 
ut credamus. Bod. a Stapel. — 
Ita MSS. non brutam. Et in Indice 
libri bujus, Bratus arbor. Peregrina 
hssc arbos fuit : a sabina herba, 
quae et brathy appellata est, de qua 
dicetnr XXIV, 61, diversa. He- 
hraris, ut quidam volunt , brath, cu- 
jus mentio in sacris paginis, Cant. 
I, 17. Habd. — Bratum Plinii ar- 
borem ad Juniperutn referre item 
videtur Adansonius, Famiil. des 
Plant. tom. H, pag. 564; quac 
species non esset diversa a Junipero 
sabina ( Dicev. monad. gen. 21 $6, 



Digitized by 



Google 



64 C. PLINII NAT. HIST. 

cupresso fusae similem 3 , exalbidis ramis, jucundi odoris 
accensam, et cum miraculo historiis 4 Claudii Caesaris prae- 
dicatam. Folia ejus inspergere potionibus Parthos tradit. 
Odorem esse proximum cedro, fiimumque ejus contra 
ligna 5 alia remedio. Nascitur ultra Pasitigrin 6 in finibus 
oppidi Sittacae in monte Zagro. 

XL. Petunt et in Carmanos arborem strobum ' ad suf- 
fitus,perfusam vino palmeo accendentes. Hujus odor redit 
a cameris ad solum jucundus, sed aggravans capita, citra 
dolorem tamen. Hoc somnum aegris quaerunt. His com- 
merciis Carrhas* oppidum aperuere, quod est illis nun- 
dinarium 3 . IndeGabbam 4 omnes petere solebant, dierum 



Peri. Comfer* Juss. ) Quid de hac 
planta dicturi sumus , vid. ad lib. 
XXIV, cap. 6i. Ed. 

3. Cuprtsso fusa. Pumilibni, at- 
que in latitudinem magis fus», 
quam in sublime elatas. Habd. 

4. Historiis.Quas Claudius Casar 
scripsit, ut diximus in Auctorum 
Indice. Habd. 

5. Contra ligna. Quorum gravis 
exitiosusque fumus : ut sunt ipsius 
myrrhssarmenta. Habd. 

6. Pasitigrin. De Pasitigri , Sit- 
tace et Zagro , VI, 3 1. Hard. 

XL. 1 . Strobum. In indice hujus 
libri, ex MSS. omnibus, Stobrum. 
Habd. — Quttsitstrobusarbor, non 
facile dignoscas ; quum notam pr»- 
ter patri»,nullam , ut fere solet in 
exoticis , arboris nomini Plinius 
adjungat : nisi, quod ad sufifitus 
faciendospetebatur, indequoddam 
ad genus Coniferarum eam perti- 
nuisse conjicias. Caterum ubi de 
plantis exoticis agitur , indicatione 
patrias nihil apud Veteres incer- 
tius. Ne mireris tamen quod in ar- 
boribus herbisque describendts tam 



frequenter botanjci Patres cespita- 
Terint , quum nostris etiam diebns 
minime constet unde usitatissimas 
res multa, multis abhinc sasculis 
in Europam advehantur , e. c. kino, 
bdellium , myrrha , etc. ita , ut qui- 
bus ex arboribus proveniant , quai 
in regione crescant, viri rei herba- 
ri» peritissimi certo vix indicio de- 
monstrent. De strobo nihil apud 
Theophrastum , nihil apud Diosco- 
ridem invenimus. En. 

9. Carrhas. Mesopotamise, sive 
Arabiss , ut dictum est V, a 1 . H abd. 

3. Nundtnarium. Nundinis (r«- 
quens ac celebre. Dal. — Et lib. 
VIII, cap. 77 : « forum nundina- 
rium, » dixit: « epulas nundina- 
rias, » Ulpianus: Plautus, « coquant 
nundinalem. » Habd. 

4. Inde Gabbam. Ita libri omnea; 
de ea, V, 16; de Palastina Syria, 
cap. 1 4 ; de Charace VI, 3 1 . Hero- 
dot. Hb. m, Thalia, p. aoa : Ap«- 
6101 £i ypA* tcEXavtss dtyrao* Xt€otv»- 
Tow fak irav froc. Dario nempe 
Persarum regi id vectigal Arabea 
pensitabant. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



65 



xx itinere, et Palaestinam Syriatn : postea Characem peti 
cceptum, ac regna Parthorum ex ea causa, auctor est 
Juba. Mihi ad Persas etiam prius ista portasse, quam in 
Syriam aut jEgyptum, videntur, Herodoto teste, qui 
tradit singula millia talentum thuris annua pensitasse Ara- 
has regibus Persarum. 

Ex Syria revehunt styracem 5 , acri odore ejus in focis 
abigentes suorum fastidium. Caetero, non alia lignigenera 
sunt in usu , quam odorata ; cibosque Sabaei coquunt thu- 
ris ligno, alii myrrhae, oppidorum 7 vicorumque non alio, 
quam ex aris, fumo atque nidore. Ad hunc 8 ergo sanan- 
dum urunt styracem in pellibus hircinis 9 , suffiuntque 
tecta. Adeo nulla est voluptas, quae non assiduitate fasti- 
dium to pariat. Eumdem et ad serpentes fugandas urunt, in 
odoriferis silvis frequentissimas. 

XLI. (xviii.) Nonsunt eorum 1 cinnamomum aut casia: 
et tamen Felix appellatur Arabia, falsa et ingrata cogno- 
minis , quae hoc acceptum superis ferat , quum plus ex eo 
inferis* debeat. Beatam illam fecit hominum etiam in 



5. Styracem. De <joo dicemuft 
cap. 56. H&bd. 

6. Suorum. SubinteUige f odo- 
rum, sive lignorum odoratorum. 
Solini paraphrasis , cap. xxxm j 
« Arabea sarmentis myrrhae ignes 
ib?ent , quornm fumo satis noxio * 
nisi odore cremati storacis occur- 
rant, plerumqoe insanabiles mor- 
boa oontrahunt. • Hahd. 

j. Oppidontm. Non alius ibi et 
oppidis, vicisque, quam ex aris y 
nidor conToWitur. Hahd. 

8. Ad hunc. Nempe nidorem 
abigendum , fastidiumque sanan- 
dom. Ita lib. omnes. Hsbd. 

<j. ia ptiiibus kircinis. H«c verba 
aao loco mota existimatPintianus, 
pooendaque eme post ea qu« non 

F. 



longe atite pra?iere , revehunt stjra- 
cern; quandoquidem et de ladano 
excipi caprinis pellibut supra di* 
ctum est, et demyrrha conferciri 
in follibus promiscae. Sed recla- 
mant omnes libri. Ed. 

io. Assiduitate fastidium. Vulggi 
ante Harduin. assiduitate sui. Mox 
et Gronov. omittit, quod nos post 
Hard. e Chiffl. restituimus. Ed. 

XLI. i. Noa sunt eorum. Non 
sunt Arabum propria et peculiaria : 
sed ab iEthiopia ad eos deferuntur. 
H. — ■ Cinnamomum aut casia (Lauri 
species, Enneand. motiog.gen. gy 4 » 
Pers. Laurin* Juss.): Do his Tide 
Exc. IX ad calcem hujus libri. Ed. 

a. Inferis debeat. Quum odores 
ii magno redempti pretio , in mor- 



Digitized by 



Google 



66 C. PLINII NAT. HIST. 

morte luxuria 3 , quae Diis intellexerat genita, adhibens 4 
urendis defiinctis. Periti rerum asseverant , non ferre 
tantum annuo fetu, quantum Nero Princeps novissimo 
Poppaeae suae die concremaverit. iEstiraentur postea toto 
orbe singutis annis tot funera, acervatimque congesta ho- 
nori cadaverum, quae Diis per singulas 6 micas dantur. 
Nec minus propitii erant mola 7 salsa suppKcantibus y 
immo vero ( ut palam est ) placatiores. Verum Arabiae 
etiamnum felicius mare est : ex illo namque margaritas 
mittit : minimaque computatione millies centena % millia 
sestertium annis omnibus India et Seres, peninsulaque 
illa 9 imperio nostro adimunt. Tanto nobis deliciae et fe- 
minae constant. Quota enim portio ex illis ad Deos,quaeso, 
jam 9 uti ad inferos, pertinet? 

XLII. (xix.) Cinnamomum et casias fabulose narra- 
vit anttquitas, princepsve Herodotus 1 , avium nidis, et 



tuoram butta et rogos insumantur , 
ibi cremari soliti , et nngendis cor- 
poribus adhiberi. Quo Juvenalis 
allusit, Satir. IV, vas. 108 et 109 : 
• Et matatme sudflns Crispinus 
amomo , Quaotum rix redolent. duo 
funera. » Habd. 

3. Etiam in morte tnxutia. Per* 
siua Satir. 111 , vss. io3 - io5 : 
« Hinc tuba , candelai , tandemque 
beatulua alto Compoaitus lecto , 
crassisque lutatus amomis In por- 
tamrigidoscalcesextendit. ■ Dalsc. * 

4. *Adhikens. Hssc vox abest a 
nostris MSS. Hard. 

5. Asseverant. 1n MSS. omnibus 
legitur, adstruxerunt. Hahd. 

6. Smgukis mleas. Minuta grana. 
Tihull. Jib. IV, Eleg. 1 , vs. 14 : 
« Parvaquecelesfesplacavitraica. » 
Hard. — Cf. Tibull. p. 1 4 1 ed. nost. 

7. Mola satsa. Utrumque morem 
comptexus est Poeta comicus, in 



Amphitr. act. II, sc. a , ▼. 108 : 
« Prodigiali Jovi , Aut mola salsa 
bodie, ant thnre comprecatum opor- 
tuit. » Mola , inquit Festus , a mo- 
lito- farre , dfeitur fs* tostum et sale 
sparsum, quod eo moiito bostiss 
aspergantur. Hard. 

8. MiUies centenn miiiiu sest. ftfo- 
netas nostrse, 17, 700/^00 fr. Ed. 

9. Peninsuidque ilia. Arabia de qua 
nuncsermo: quam peninsulatn inter 
duo marm procurrentem vocat, 
Rnbrum Persicumque. Hard. 

XLII. x. Herodotus. Lib. HT f 
Thalia , unde h»c mutuatus est No- 
ster, pag. 10$ et 306 : To ft oSt 
xivvoc(ac0(aov lrt to6tc»v (tatipaaTortpov 
aufttfyouat- oxou f&tv y&p ytvtTai, xat 
*Tri< ptv yii *} Tpfeouaa faTt, oox 
fxouat tbrttv , itXvV 6Vt Xoyw ttxort 
Xptttutvot, iv TOtai<h x*?* 09 ' ?a*t 
rtvtc a&TO eutadat, iv rotat b Atovu- 
ao« Irpasu * opvtoa< #i X^youai tuya- 



Digitized by 



Google 



LlBEft XII. 6? 

privatim phcenicis , in quo situ a Liber Pater educatus esset , 
ex inviis rupibus arboribusque decuti 3 , carnis quam ipsae 
inferrent 4 pondere, aut plumbatis sagittis. Item 5 casiam 
circa paludes propugnante unguibus diro vespertilionum 
genere, aligerisque serpentibus : his commentis augenteti 
rerum pretia. Comitata 6 vero fabula est, ad meridiani 
Solis repercussus inenarrabilem quettidam universitatis 7 ha- 
lituin e tota peninsula 8 exsistere : tot generum 4 aurae 
spirante concentu, Magnique Alex&ndri classibus Ar&biatn 
odore 10 primum nunciatam in altum. Omnia falsa, siqui- 
dem cmnamomum, idemque cinnamum, nascitur in* 
JEthiopia 11 Troglodjtis connubio permixta. Hi mercantes 
id a cooterminis", vehunt per maria vasta ratihus, quai 
neque gubernacula regant, neque remi trdhant, vel impel* 



lac ?«•**** tadrra tk fctitpfta, t« 
«psic dfcro fecvtJMiv p,«drfvr«$ xtwl» 
pttjtpv xalfojisv* f opfrcv <H to^ £pyi0«f 
t^ vsoaatoc xpoaic*irXa<jfiiva$ ix 
«tXca «pec tlttoxfljAVOtfff ofysm, fvda 
•sogftwiv Artfii*» o&hixbn» tiWt, 

X.T.LED. 

». /« f «o ***«. In qoo terrarAm 
tnctn. Hard. 

9. Decmti. Nidispe* seactponte 
• f n v<& 4denit6entibii8 v qnum * 
asaot caroiam ponderi 
ferendo; vd tfagittaraui jactn <Je- 
jectis. H&kd. 

4 . ipmwmferrent. Dalec&inpii cod. 
mee wferret. Ed. 

5. /taw casiam. Herodot. loc. cit. 
De cmnemonio Theophr. Hist. Pl. 
IX, S. Haid. 

6. Comitata vero. Ita MSS. non 
cammmmta. Stmili forma loqnendi 
nsu ett IX, 58 : Gomitatnr fama 
fudonk eyns pnretn , etc. Hard. 

7. Umrersitatis. Omnium simul 
oaWmn. Habd. 
S. Hmtitmm e taia peninsuta. Ex 



Arabiascilicet, utdiximut. HahD. 

9. Tot generum. Tot odorum^ 
quot in Arabk natcnntnr, afflatn 
tuavi timul adtpirante. Haad. 

io» Odore primum. Odore Ara* 
biam prope posiUm ex alto ten- 
titse. Hard. 

tt. Nascitur in AZthiopia. In- 
tulte rtinias afjud JEthiopat nasci 
tradit, mox tubjungens iEtbiopas 
mercari a conterminis. Si enim 
apnd illos nasceretur , ab aliis non 
emerent. Multo magis etiam oscitat, 
quum per vasta maria eas mercet 
JEthiopas vehere scribit. Nam si 
contermini sunt qni vendunt, na- 
▼igatione tam longa quorsum opus 
est ? Dalbc. — De hacgente jEthio- 
pum dictum est VI, 34. Hahd. — 
Cinnamomum , ta canetie , ab insu- 
lit Ceytan , Saoa, etc. nunc petitur, 
temperque petitum videtur. PH- 
nium autem errare satis indicat iti- 
neris et ventorum ratio. Brot. 

ta. Mercantes a conterminis. Tro- 
glodytae ab ^thiopibus. Hard . 

5' 



Digitized by 



Google 



68 C. PLINII NAT. HIST. 

lant,non vela,nonratio ulla adjuvet,quum omnium instar 
ibi sint, homo tantum et audacia. Praterea hibernum mare 

3 exigunt 13 circa brumam, Euris tum maxitne flantibus. Hi 
recto cursu' 4 per sinus impellunt, atque a x promontorii 
ambitu Argeste deferunt in portum Gebanitarum , qui 
vocatur Ocila ' . Quamobrem illi maxime id petunt , pro- 
duntque vix quinto anno reverti negotiatores, et multos 
interire. Contra revehunt vitrea, et ahena, vestes, fibulas 
cum armillis ac monilibus. Ergo negotiatio illa feminaram 
maxime' 7 fide constat. 

4 Ipse frutex' 8 duum cubitorum altitudine fcmplissimus, 
palmique minimus, iv digitorum crassitudirtis * 9 , statim 
a terra sex digitis surculosus > arido similis. Quum viret , 
non odoratus, folio origani ", siccitate gaudens, sterilior 
imbre, caeduae naturae". Gignitur in planis quidem , sed 
densissimis in vepribus, rubisque, difficilis collectu. Meti- 
tur" non nisi permiserit Deus (Jovem* 3 hunc intelligunt 

millasque desierint, tum sublata 



1 3. Exigunt. Decurrant ; ita lib. 
omnes. Hard. — Dalec. eUgunt. Ei>. 

i4- Hi rccto. Euri rates impel- 
lunt per singulos sinus, ita ut a 
terra vix illa? abscedant , sed oram 
semper legant. Hard. 

i5. A promontorii. Arabici ni- 
mirum ejus promontorii a quo ad 
continentem Troglodytarum l mil- 
lia passuum intervallum est, ut 
dictum est VI , 32.-— Argeste. 
Ventus est qui ab occasU solstitiali 
spirat, ut est dictum II, 46. H. 

16. Ocila. Variant manu exarati 
codd. Alii, Ocilia\ alii, Occfutia: 
variant et editi libri ; vetustissimi , 
Occilia; recentiores, Ocila. Emen- 
dandum OceUs, ut patet ex Plinio, 
VI, a6. Broi. 

17. Fide constat. Ex mutabili 
feminarum ingenio pendet. Nam si 
cupidius affectare jll» monilia ar- 



omnis permutatio negotiatioque m- 
telligetur. Hard. 

1 8. Ipse/rutess. Ita fere Theophr. 
IX, 5. Hard. 

19. IV digitoruto crauitudinis , 
statim a terra sex digitis surculosus. 
H»c ita Dalec. Elzev. Gronov. et 
edd. veteres exhibent; omisitHar- 
duinus in secunda editione, neque 
causam retulit. Nos omissa repo- 
nere , post Broterium , nulli dubi- 
tavimus. Ed. 

30. Folio origani. De quo dice- 
musXX, 67. Hard. 

» 1 . Catdua naturat. Hoc est, qu» 
cssditur. Sic silvam cssduam dici- 
musv Hard. 

a a. Metitur. Hssc Solin. a Plinio 
mutuatur, cap. xxx, p. Sy. Ha.ro. 

a 3 . Jopem.. . inteUigunt. Solem alii , 
utdiximus cap. 33 , et Solin. l.c. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 69 

aliqui; Assabinum illi vocant) : xliv boum, caprarumque, 
et arietum extis impetratur venia caedendi. Non tamen 
aut ante ortum Solis , aut post occasum licet Sarmenta 
hasta dividit sacerdos , Deoque partem ponit : reliquum 
mercator in massas' 4 condit. Est et alia fama cum Sole 
dividi, ternasque partes fieri : dein sorte gemina' 5 dis- 
cerni : quodque Soli* 6 cesserit relinqui, ac sponte cor*- 
fiagrare. 

Praecipua bonitas virgultorum' 7 tenuissimis partibus, 5 
ad longitudinem palmi. Secunda proximis breviore men- 
sura, atque ita ordine. Vilissimum,quod radicibus proxi- 
mnm, quoniam ibi minimum corticis , in quo summa 
gratiae' . Qua de causa praeferuntur cacumina, ubi plu- 
rimus cortex. Ipsum vero lignum in fastidio est, propter 
origani acrimoniam' 9 : xylocinnamomum vocatur. Pre- 
thup ** est in libras xx. Quidam cinnami 31 duo ge- 



*4« Mtusas. Sic Hard. « oodd. 
Elxer. Gronov. musas. Dalecamp. 
legebat mmif. Ed. 

a5. Sorte gemina. Ita MSS. om- 
nea Reg. Colb. etc. non crtmia. — 
SorU..... dksctrni. Repetita iterum 
subeortitione discerni, « quss cui 
m tribuenda pars : qu» Soli , quss 
Jovi , quse mercatori. • Hard. 

»6. Quodqm Soli. $olin. loc. cit. 
a Ptinio; Pliniua a Theophr. loc. 
ck. Hjju». 

17. Prmdpua banitas virgulto- 
nm, etc Et haec a Theopbr. ac- 
cepta ffiat. PL IX, 5. Haed. 

afl. Summa gratim. Dalec. gra- 
fta.En. 

so. PropUr origanL Quoniam 

origani instar , guatui acerbum est. 

Duecoride* non cinnamomum, ut 

telecarop. aflfinqat , aed amomum 

diiitoriganuinolere, I» i4.Habik 



3o. Pretiurn.... XX. Denarii vi- 
oeni , boc est , monetc nostrss x 4 
fr. 14 c. Quod si ex Harduini Bro* 
teriique conjectura interpungamus 
X. X, erunt denarii deni, sive mo- 
neta) gallicse 7 fr. 8 c Ed. 

3i. Quidam cinnami. Theoph. 
duo , Dioacorides vero quinque ge- 
nera cinnamomi refert. Ex iis dno 
tantum peculiari nomine vocata, 
mossyliticum , et montanum , reH- 
qua odore, colore, et aliis hujus- 
modi notis distincta. Casiss idem 
Dioscorid. septem genera memo- 
rat, achy sive daphnitin, hic da- 
phnoeidem, et isoeinnamum, quod 
bonitate et viribns ssquet cinna- 
momom, ant pretio : nam, quod 
inquitGalenns, qnumcinnaniomum 
abest, ejns loco duplum casiss sub- 
stituitur : Zigir, hic balsamoden : 
mossyliticum germen , id est ,eZei- 

5 3 



Digitized by 



Google 



7 o C. PLINH NAT. HIST. 

nera 3 ' tradidere, candidius nigriusque. Quondam prwfe- 
rebatur candidum, nunc contra nigrum laudatur, atque 
etiam varium praeferunt candido, Certissima 3 tamen aesti- 
matio , ne sit scabrum , atque ut inter sese tritum tarde 
frietur. Damnatur in primis molle, aut cui labat 34 cortex. 
Jus ejus a Gebanitarum rege solo proficiscitur : is edi- 
cto 35 mercatu vendit. Pretia quondam fuere in libras de- 
narium millia. Auctum id parte dimidia 36 est, incensis, 
ut ferunt, sil vis ira barbarorum.Idacciderit 37 pb iniquita- 
tem praepotentium, an forte, non satis constat. Austroa 
ibi tam ardentes flare, ut aestatibus silvas accendant, in- 
venimus apud auctores. Coronas ex cinnamo interrasili 
auro inclusas, primus omnium in templis Capitolii atque 



lan, hic lactam : Aphemon, hic 
unguentariam : Darca , Peraia Dar- 
dimi , id est, Chin» lignum : Citto, 
corrrupte pro Cuurdo, qno nomine 
Zeilani Tocant : et Paeudocasiam. D. 

3a. Duo genera. Candidnm et 
nigrum , ituxov aoi p&cv , aliaque 
gtnera Dtotc. aflert I , i3; et idem 
nigrnm candido anteponit. Hard. 
— Nigrimque. Codd. Dalec. et Chif- 
flet. nigricansque. Ed. 

33. Certitsima tamen autimatw, 
etc. Similia habet Dioacor. 1 , 1 3, a 
quo et scabra caaia rejicitur f cap. 
i • . Habd. 

34* Aut cui iabat cortex. Print 
legebatur, aut cuiaibetcortes. Verum 
inter cinnamomi genera nullum 
memoratux, cui cortex ait albidns. 
In MSS. Reg. Colb. Paria. cui iabit 
cortes. In CbifHet. teate Dalec. et in 
Tolef. teate Pintiano, cui iabitur. 
Noa propina Htterarnm ductus et 
codicum vearigia aecuti, eui iabat 
eortex. Adjuvat mirum in modum 
Plinins, cap. 44 , ubi in ca&ia cor- 



ticem 9 contra atque in cinnamo , 
levari et exinaniri, pretium eaae 
ait : ubi iabare cod. Toletanua , Reg. 
et Colb. ievare legunL Haed. — 
Broterins ex lib. aup. laud. et edit, 
principe, labitur recepit. £d. 

35. Edicto, Vet. apud Dalec. »- 
dieto. — Denarium miilio.Vu\gg. ante 
Qard. mille. Sunt monetas noatna, 
637 fr. £d. — Nunc in Sinenai im- 
perio lignum Caiamba (Agallochum, 
Escmearia agaUoeha Willd. fid. cap. 
44 , not. a) , quale Pekino , impe- 
ratoria nrbe, miasum vidi , pari auri 
pondere rependitur. Tanta aemper 
fuitodorum ambitio. Bhothb. 

36. Auetum id parte dimidia est. 
Ita ut foret pretinm in libras de- 
narii mille et quingenti , hoc eat , 
gSS fr. So c. Ed. 

37. Aeciderit ob iniquitatem 9 etc. 
Elzey. Gronov. etTulgg. anteHard. 
id accideritne. Ed. 

38. Interrasiii auro. Partim cav 
lato, partim plano. Sic interrasa 
vasorum latera dixit XXXIII, 49* 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 71 

Pacis dicavit Imperator Vespasianus Augustus. Radicem 
ejus magni ponderis vidimus in Palatii templo 39 , quod 
feqerat Divo Augusto conjux Augusta 4 °, aureae patero im- 
positam: ex qua guttae edite 4 ' annis omnibus in grana du- 
rahantur, donec id delubrum incendio consumptum est. 

XLIII. Frutex et casia 1 est, juxtaque cinnami campos 1 
nascitur : sed in montibus crassiore sarmento, tenui a cute 
verius, quam cortice , quem contra atque in cinnamo, 
levari 3 et exinaniri pretium est. Amplitudo frutici trium 
cubitorum. Color triplex. Quum primum emicat, candidus 

ctor est idem Galenus cap. 11, pag. 
$89. Hajid. 

40. Augusta. Livia. A Tiberio et > 
Liyia perfectum id ftiisse, tum Dio 
testatur lib, LVI; tum ▼eteres Ti- 
berii nuwmi, quos habemus, in 
quibus templum visitur , cum epi- 
graphe : Roac. »t. Avo. Quanquam 
alii non templum ibi este , sed 
aram f censent. De August» cogno- 
mine diceuras XV, 40. Habjd. 

4i. Ex qua guttm ediia, Ex qua 
radice gutta? manantes. Hard. 

XLIIL 1. Frutex et casia est, 
Grsscis xaeeia , nos caneUam voca- 
mus : quod suo ▼olomine tuhos et 
canales imitatur. Hssc ejus fruticis 
descriptio a Theophrasto accepta, 
Hist. Pl. IX, 5. Ab insula Tapro- 
bane , vulgo dicta Ceylan , nunc ad 
noft adVehitur. Hard. — Frutem et 
casia est, Vel. apud Dalec. casim est, 

a. Tenuieute. Nempe interiore 
libro, ex quo fistularum tubuli pa- 
rantur. Alioqui crassi corticis sar- 
mentum habet , lx« ^i J«6£ov «wa- 
X^f Xoiov , inquit Dioscorides lib. I , 
cap. 11. Hamn. 

3. Levari. Hoc est, a caudice, 
seu stirpe eximi. Habd. — Frutici. 
Vuigg. ante Hard. /ruticis; mox 

5 4 



r,13>.XXXV,c.i. 
Papaa* : « Interrasilis , anaglypha , 
acnlptsu-» WUI. firito , in Vocabul. 
« Interrasile dicitur interpolatum 
caalatnra, et plano. Planum enim 
inter cselaturas , quasi rasum vide- 
tnr. • Rasili igitur interrasile op- 
panitur, quod subinde csslatura 
et plano Tariatur ac distinguitur. 
Alexander : « Quod nunc sculptu- 
ris , nunc planitia Tariatur , Hoc et 
non aliod opns interrasile dicas. » 
Anonymus de gestis Gonstantini 
M. « Laminam auream jussit inter- 
rasilem fieri. » Anastasius Bibl. in 
Leone III : « Hic idem Prasul fe- 
ctt_... crocem anaglypham interra- 
silcm ex argento purissimo. » Plura 
apod V. Clar. Du-Cangium in Glos- 
sario Tide, unde ista fere omnia 
deeerpsimns. Haud. 

39. Vidkmm in Palatii templo. 
Vidit et Galenus in scriniis Traja- 
ni , csrterorumque Impp. usquead 
Severum , cni ooasvus fuit , ipso ita 
prodente, Ub. I de Antid. cap. 
i3. Pbarmacopol» cinnamomi no- 
mine nihil hodie aliud prarter ca- 
siam intellignnt, quam canellam 
vocamus. Et sane casiam optimaui 
in einuamomnm degenerare, au- 



Digitized by 



Google 



7* C. PLINII NAT. HIST. 

pedali mensura : dein rubescit addito semipede : ultra 
nigricans. Haec pars 4 maxime laudatur, acdeinde proxima : 
damnatur vero candida. Consecant surculos longitudine 
binum digitorum s : mox praesuunt recentibus coriis qua- 
drupedum ob id interemptarum 9 ut iis putrescentibus vermi- 
culi lignum erodant, et excavent corticem tutum amari- 

» tudine. Probatur recens 7 maxime, et quae sit odoris mol- 
lissimi, gustuquequammaxime fervens potius, quam lento 
tepore leniter mordens, colore purpurae, quaeque plu- 
rima minimum ponderis faciat, brevi tunicarum fistula , 
et non fragili. Lactam vocant talem barbaro nomine. Alia 
est balsamodes 9 , ab odore simili appellata, sed amara, 
ideoque utilior medicis, sicut nigra 10 unguentis. Pretia 

, nulli diversior^. Optimae in libras " x. l ; c?etcri$ x. v. 



dein pro deinde t et paulo post bi~ 
num digitorum ex codd. manu exa- 
ratis, praeeunte Pintiano , repo- 
snimus, quum prius legeretur b. 
cubitorum. — - Rubeseit. Chiffletii 
eod. ru/eseit. — Consecant. Vet. apud 
Dalec. tum seeant. Ed. 

4. Umcpars. Sic Diosoorid. lib. 
I, cap." ia. Habd. 

5. Binorum digitorum. In libris 
editisi bin, cubitorum, contra om- 
nium exemplarium fidemj quod- 
que haud paulo eat gravius , contra 
Theophrast. ipaum a'quo h«c ma«* 
narunt : sic enim ille Histor. IX , 
5 : frav o5v Ttfpvouai rke. £«6£coc, 
xavraxoirrt iv &t «h£*xruXa rb ptfxo; , 

j) fuxo& uitC» , ». t. X. Habd. 

Emendationem Pintiano acceptam 
referre debemus. Ed. 

6. Excavent cortieem. Fabulosum 
id est. Dalsc. — Tutum. A ▼ermi- 
culorum erosione tutum, propter 
amaritudinem. Hard. — Vet. apud 
Dalec. cortice tuio, roinus bene. Ed. 



7. Probatur recens maxime f et qum 
sit odoris moUusimi % etc. Dioscorid. 
lib. I,i», recentem probat , odore 
▼inoso , gustu mordacem , et aro- 
maticam. Habd. 

8. Tunicarum fistuia. Tunicas , 
seu corticis, qui fistulse instar ha- 
bet, quum yagina? in morem a ligno 
sejungitur, divelliturqae , angusto 
foramine ac meatu. Sic auctor libri 
de Simp. Med. ad Patern. t. XIII 
operum Galeni, pag. 989. Casiae 
fistuias appeilat quoque Scribonius 
Largus, Gompos. 36. Casiam fistu- 
lam , Plin. Valer. lib. H , cap. 37. 
Sic Galenus lib. I de Antid. cap. 
14 > eupiyY* xoXcyetv. Habd. 

9. Baisamodes. Qu« EKoscoridi 
purpurascens, rosa odorem spi- 
rans , et ad usus medicos maxime 
accommodata , poXeafACftfac. Habd. 

10. Sicut nigra. Qu» ▼ilis habe- 
tur, tvrtX^c 1 Diosc. loc. Habd. 

11. In iibras , X. L. Denarri 
quinquaginta , id est, inoneta) no- 



Digitized by 



Google 



VO- 3 



14 ei fa- 



LIBER XII. 7 3 

(xx.) His addidere, mangones, quam daphnoiden 
cant, isocinnamon 13 cognominatam : pretiumque 
ciunt x. ccc. Adulteratur 15 styrace, et propter similitudi- 
nem corticum 9 lauritenuissimis surculis. Quin et innostro 
orbe ,c seritur : extremoque in margine imperii, qua Rhe- 
nus alluit, vivit in alveariis apum sata. Color abest ilie 
torridus Sole, et ob id simul idem odor. 

XLIV. Ex confinio casiae cinnamique, et oancamum' 



atr» fere 35 fr. 58 c Denarii quin- 
que, 3 fr. 55 c Ed. 

ia. Daphnoiden. Diosc lib. I, 
enp. 1 1 : f^tt &k £a€£ov iraxueXotov, 
f&XXa &k &<irtirtpt*6K* IxXtyou oH w 
ffxipoov , tftxpouv , xopoXXttouaav, art- 
vw» Xiav, paxpav xal iraxctav, to!c 
euptYYiet; irXvjpn , oNixTtxw iv rj yt6- 
att, xai orrue ouaav fura iroXXvic iru- 
eitaf«Kt afMftaTtXouaav , ofotfcuaav 
t| oap.$. ft oH Totaum uwo t&v lirt- 
XMpciiv axuxaXtlTOf Jaj vitic o*t irpoa- 
ayoptutTou 6iro t»v Iv AXt{[avo*ptta 
t|fc*of«tv. Aaevott^ii, a similitudine 
enm lauri cortice, ut mox dicetnr. 
Ab indigenis o^u id genus vocatur : 
■b Atexandrinis mercatoribus A«- 
evtTK , inquit Diosc loc. cit. Casia 
daphniti* Seribonio Largo laudata , 
Compos. xxxix. Haad. 

i3. Isocinnomon. Quasi pari vir- 
tnte cnm cinnamo : ab foov et xiv- 
vapav. HiBi>. 

1 4. Pretiumqae ei. Sic e Chiffiet. 
restituit HarcL antea , ejus. Mox in 
cod. Chifflet. aliisque, taunu, quod 
recepit Broterins. — X. CCC. De- 
narios trecentos , boc est monetss 
nostrss 191 fr. 10 c. Eo. 

i5. Adutteratur. Casia, styrace 
aduheratur et lauro. — Lauri. MSS. 
omnes taurtu. Habd. 

16. /• nostro oroe. Casta nempe 



aromatica, sed degenerans, cssli 
solique natura. De ea raranm idem 
XVI, 59, ubi de peregrinis arbori- 
bus, quss alibi nasci fastidiunt. 
« Vivit tamen , inquit, in Italia pi- 
peris arbor : casias vero etiam in 
septemtrionali plaga. » Nugantur , 
qui casiam alteram hic intelligunt, 
de qua XXI , »9 , quum sit ea Ita- 
lici magis casli , quam septemtrio- 
nalis. Quin et in ipsa Italia Arabi- 
cam sivc aromaticam illam casiam 
visam esse jam a?vo suo Columella 
est auctor, de Re Rustic. III, 8 : 
«Judsam aiunt, inquit , et Ara- 
biam pretiosis odoribus illustrem 
haberi : sed nec nostram civitatem 
prssdictis egere stirpibus : quippe 
quum pluribus locis Urbis jam ca- 
siam frondentem conspicimus, jam 
thuream plantam, florentesque hor- 
tos myrrha et croco. » Habd. 

XLIV. r. Cancamum. Diosco- 
rides, lib. I, cap. *3 : xayxapcv 
o*axpuo'v fortv Apa€txou £uXou opupvi) 
irpoatotxoc, Ppft>p»o*tc tv Tfvtuast, 
iiirtp &c •up.tapbart xpuvTat. Tiroxa- 
irvt£ouat £i xal Ta luarta utTa au6p- 
vuc xai orupaxo?, x. T. X. Ex his Dio- 
scoridis verbis, Kayxauov arboris est 
Arabicss lacryma, myrrham qua- 
damtenus referens, virosi gustus. 
Hab». — De cancamo vide Exour- 



Digitized by 



Google 



7 4 C. PLINII NAT. HIST. 

ac taruni * invehitur, sed per Nabata&os Troglodytas, qui 
consedere 3 en Nabataeis. 

XLV. (xxi.) Eo comportatur et serichatum , et gaba- 
lium , quae intra se consumunt Arahes , nostro orbi tan- 
tum nominibus l cognita , sed cum cinnamo casiaque na- 
scentia. Pervenit tamen aUquando serichatum,et in un- 
guenta additur ab aliquibus. Permutatur in libras x. vj \ 

XLVL Myrobalanum 1 Troglodytis, et Thebaidi, et 



sum X ad caloem hujus libri. Ed. 
a. Tarum invehitur, etc. Tarum 
hodie Lutitanis AquUa brava* id 
est, Agallochum silvestre : liguum 
odoratum, Agallocho vero nonnir 
hil simile. Nascitur in promontorio 
Comorin v quod olira Cori nuncu- 
parunt, et iu Zeilam insula. In 
Malaca Agallochum Garo vocant, 
inde sumptum Tari nomen. Garc. 
lib- I» cap. 6. Daiac. — Aetius 
XVI» 137, «Tari, inqnit, quod 
est lignum aloes. • In ofBcinis et 
Agallochi et ligni aloes nomen ha- 
bet; sed rarum admodum, Haiud. 
— Exccecaria agaliocha Willd. 
(Dicte. monadelph. gen, aag3, Pers. 
Euphorbiac. Jusa.) prssstantissimum 
estlignum agallochum, quod toties 
ab Arabibus celebratur. Avicenna, 
c. % 3 1 , hoc tradit afferri e Sin , et 
India, e| Arabia per Sofalam ; opti- 
mas species esse mondeliam , ka- 
keliam , kadmurinam et seman- 
durinam. Conf. commeutarium 
doctissimum Cels. Hierobot. 1, 1 4o 
seqq. Fructus similis piperi, sed 
colore subflavo, et odore suavissi- 
mo. Avicenn. c. i63. E Coroaria, 
insula Jav» propiuqua t aut ex ipsa 
Java , prsecipue venire id lignum , 
peregrinatores pristini Arahes, scri- 
ptoresque tesuntur. £ Sumatra op- 



timam agallochi speciem , calampat 
dictam , evehi ; vendi autem om- 
nem fere Chinensibus, ut pote di- 
tioribus auro* refert Lud. Barthe- 
ma ; viliores species bochor appeilat 
et loban. Conf. Garciam apud Clus. 
Exotic. pag. 173. Spekjgbl. 

3. Qui consedere , etc. Qui ex 
Nabatssis , Syri» vicinis , huc com- 
migrautes, sedes ibi suas posuere. 
Habo. — Dalecamp. cod. Troglo~ 
dytasque confines Nab. £d. 

XLV. x . Tantum nominibus. Ne- 
quemagis etiamuum cognita» Hsbd. 
— Dalecampius ait quosdam opi- 
nari serichatum, uostrum esse ben» 
juinum , quod a TerminaUa benzoe 
defluere diximus (vid. cap. 19, 
not. a ) ; Gabaiium vero , caphuram 
( Laurum camphoram , Enneand. mo- 
nogyn. gen. 994 9 Pers. Laurin. 
Juss.): alios serichaium nihil esse 
aliud quam santalum flavum con- 
tendere (Santalvm y Tetrand, mo- 
nog. gen. 3x9, Pers. Onagr. Juas.) , 
gabalium vero , benjuinum ; mera 
tortasse et inani conjectura. Ed. 

x. /a libras , X, VL Denarii sex , 
monetss nostre , 4 &• *4 c. Ed. 

XLVI. 1. Myrobalanum. Ita Dio- 
scor. lih. IV, cap. 160, a quo (Jet- 
Xavoc (&ufe^ix7), glans unguentaria 
nominatur. In officinis priscum re- 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 7 5 

Arabise, quae Judaeam ab Mgypto disterminat commune 
cst, nascens unguento, ut ipso nomine 2 apparet. Quo 
itein indicatur et glandem esse arhoris, keliotropio, quam 
dioemus 3 inter herbas, simili folio. Fructus magnitudine 
avellanae nucis 4 . Ex }iis in Arabia nascens Syriaca ap- 
pellatur, et est candida : contra in Thebaide nigra. Prae- 
fertur illa 5 bonitate olei, quod exprimitur : sed copia 
Thebaica. Inter haec Troglodytica vilissima est. Sunt qui * 
JEUiiopicam iis praeferant , glandem nigram , nec pinguem , 
nucleoque gracili, sed liquore,qui exprimitur , odoratiori, 
nascentem in campestribus. ^Egyptiam pinguiorem esse, 
et crassiore cortice rubentem : et quamvis in palustribus 
nascatur 7 , breviorem siccioremque. E diverso Arabicam 
viridem ac tenuidrem, et quoniam sit montuosa 8 , spissio- 
rem. Longe autem optimam Petraeam , ex quo diximus 
oppido 9 , nigro cortice , nucleo candido. Unguentarii 10 au- 



tinetur noraen f Mjrooalan : sed res 
plane diveraa. Ibi genera quinqne 
MyrobaJanorum, qam ex America 
advehnntur ; sed ea Veteribus pror* 
sos incognita : prunapotius, quara 
glandes, appellanda. Plinii et Dio- 
seoridis myrobalanum officin» Ben 
Tocant. Haju>. — Moringa Zeyianica 
et Jf. Arabioa ( Daeand. monogyn. 
gn. io»3 • Pers. Hyperantkerm 
apecies» Willd. Leguminos. Juss. ). 
De rayrobalania Grccorum et Ara« 
bnm t Tide Excnrsnm XI ad calcera 
bnjoslibri. £0. 

a. Ut ipso nominm apparet. Mupov 
luguentum, poXavoc glandem sonat. 
Martiali*, lib» XIV, Epigr. 57, cui 
lemma, Myrobalanmm: « Quod nee 
Virgihns, nee carmine dixit Horae- 
rns v Hoc ex unguento constat, et 
ex balano. » 6 $p 06 BtpnriXioto, xat 
ovx ixos ttircv 6{jfciipou , Kx Tt pupou 



euveeu rouTOf xat ix 0aXavou. Habd. 

3. Quam dieemus. Lib. XXII, 
cap. 29. Haad. 

4. AveUanm mtcis. Sic Discorid. 
loc. citat. Hard. 

5. Praffertur Ula. Syriaca, Dio- 
scorid. loc. cit. Hard. 

6. Nee pinguem. Ita MSS. omnes : 
ubi perperam exbibent libri hac- 
tenus editi , et pinguem. Haad. 

7. Naseatur. In MSS. omnibus , 
nascitur. Hard. 

8. Montuosa. Ita codd. omnes : 
Elzev. Gronov. montosa. Ed. 

9. Oppiao. Petra, de qno oppido 
dictum est lib. VI, cap. 3a. Habd. 

10. Unguentarii. Sic Theophr. 
tum Hist. PI. IV, a; tum de Odo- 
rib. toO xofirou £i tcic xiXuetat, in- 
qnit ille priore loco , xpSwTftt ol 
fiupo^ot, xoiTTOVTtc* tuSxfoc ■yetp Tt 
•X«. Hahd. 



Digitized by 



Google 



76 C. PLINII NAT. HIST. 

tem tantum cortices premunt : medici nucleos, tundentes " 
affusa eis paulatim calida aqua. 

XLVII. (xxn.) Myrobalano in unguentis similem proxi- 
mumque usum habet palma in <£gypto', quae vbcatur 
, viridis, odore mali cotonei, nullo intus li* 



tus sit nucleus. Palmulis enim , ut 
testatur Plinius XXII, 4 : « Prima 
nascitur pomi caro , postea lignum 
intus, hoc est, semen ejus. Argu- 
mentum, quod parvs sine hoc re- 
periantur in eodem palmite. » Ve- 
rum quidem est in omnibuspalmulis 
nasci f ac perfici glandis carnem 
primum, deinde intus nucleum : 
sed hoc in palmis non tantum, sed 
in aliis, qtiibus nucleus est , obser- 
vatur; quse tamen idcjrco dtatymvot 
non dicuntur. Conf. Bod. a Stapel 
not. in Theophrast. lib. II , cap. 8 . 
De variis palmarum generibus , fu- 
sius dicemus lib. XIII , cap. 14. — 
Phctnix dactylifera ( Dicec. Hexand. 
gen. ai38 , Pers. Palm. Juss.O. Ha- 
hitat in Africa , Oriente et lndia ; 
locis irriguis. Ed. 

a. Adipsos. Palmula «gyptiaca 
medio maturitatissuas tempore, iws- 
p.a, quasi potus, sive poiio vocatur 
Dioscor. auctori A&ityoe, quoniam 
humore multo plena nonaliter sitim 
minuit, quam si bibatur aqua , nec 
caput tentat ; ac maturitate peracta 
a puniceo, sive phomiceo colore 
PhoBnicobalanus dicitur : atque sic 
caput gravat, ut quod ait Solinus, 
sensus intercipiatur , gressus pr»- 
pediatur, tinguaTetardetur, obses- 
sssque mentis et corporis officiis , 
imitetur vitium ebrietatis.Had. Jun. 
lib. V, cap. a. Dalro. — A^t+oc, 
a siti quam sedat : Grsscis £ty* 9 ve * 
Jtyoc, sitis. Hard. 



1 1 . Nucleosy tundentes.Cod. Dalec. 
med. nucieos tundunt, affusa^ e|c. Ed. 

XLVII. 1. Palma in /Egypto. 
Palma hoc loco fructus arboris est 9 
ipsa njmirum balanus. Solin. eadem 
referc cap. xxxn, et Dioscorid. I, 
t48, ubi palmam «gyptiam Ara* 
bicss myrobalano similem pariter 
ipse prodit. Hard. — . 4>otvi(; 4v At- 
yuwt» y/fvtTat • TpuYarat Ji jAtaoitu- 
pou<rns rife xaTa cwwpav axp.yj;, icap- 
tftciottv rp Apa6tx$ |i.upo€aXavtt , 
««•pa £i XtytTat, x.>.wpk to xp<*jAa, 
ipfepvic xu^ttvttt xara ttiv tofAW • tt 
£t «ptO-p irtfratv^tvoc , ytvcTat f otvt- 
xoSaXavo; , x. r. X. Dioscorid. lib. 
I, cap. 148. Palmam JEgyptiam 
adipson vocari ait Dioscorides, quod 
sitim sedet; humore quippe multo 
p1ena,non aliter sitim minuit, quam 
si bihatur aqua. Non tantum iEgy- 
ptiae palmss proprium,ut scribit Pli- 
nius, quod viridis et immatura de- 
cerpatur ac d^t^oc sit : sed omnes 
palmss qu85 servari non poterant, 
virides, gulas sitisque sedands cau- 
sa , edebantur. Dioscorides palmam 
immaturam, non ot^t^cv, sed n&^a. 
vocari scribit; quod in eamdem 
fere significationem recidit ; Trwjxa 
enim didtur, quod potionis vicem 
prxbet. Malunt alii , Plinii fortas- 
sis auctoritate decepti , ir&pa dici 
quod nullum intus lignum habeat. 
Cui , inquiunt , lignum ideo intus 
nullum est , quia viridis et imma- 
tura decerpitur , prius quam geni- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIL 77 

gno 3 . Colligitur autem paulo ante, quam incipiat matu- 
rescere. Quod si reUnquatur, phoenicobalanus 4 vocatur, et 
nigrescit, vescentesque inebriat . Myrobalano pretium in 
libras, x. 6 bini. Institores 7 etfaecem unguenti hoc nomine 
appellant. 

XLVIII. Calamus quoque odoratus 1 in Arabia nasceris, i 
communis Indis atque Syriae est, in qua vincit 3 omnes, 
a nostro mari centum l stadiis . Inter Libanum 4 mon- 



3. NuUo intus Ugno. Hoc est* 
molli adhuc teneroqne nucleo. Col- 
ligitur enim, anteqnam is gignatur. 
Dioscorid. loc. cit. Hard. 

4. Phoenieobalanus. Hoc est, pal- 
ma cum nncleo. Diotcor. si H 
dftfrp miratvopsvGc, ytvsTou foivuco* 
Ciuxvoc. Habd. 

5. Inebriat. Si copioaina eo ▼€- 
acare. Dioae. Habd. 

6. /* librus, X. bini. Denarii bini 
qui fere snnt monetai nostne» x fr. 
41 c. Eo. 

7. Institores. Negotiatores. Habd. 
XLVHI. x. Calanuu quoque odo- 

ratms. Calamus aromaticus , arre 
odoratus dnplcx est: alter Syriacus, 
ad ripaa lacua Generaaetici , quem 
alii mare Galii»» y alii mare Tibe- 
riadia vocant, nascens, a vulgari 
nihil disaimilis, prcterquam quod, 
poat quadrageaimum diem siccatus g 
nonnihil flagrat : alter Indicus, de- 
acriptna a Dioac. olim, nuper a 
Garcia Horio Lusitano, diversissi- 
mns a Sjriaco. Dionysius de Situ 
orbis ioutp uev vocat a colore , non 
nt Kustathine putat , quod ejns al- 
trix India Erythraso mari conter- 
mina sit. Dioacor. xt$*v esse tradit. 
Apnd Veget. lib. IV, de re Yeteri- 
naria, Absyrtus in confectione pul- 
reria quadrigarii calamnm Syria- 



cum et aromaticum , id est, Indi- 
cum , memorat. Ea calami genera 
plnrimum inter se discrepantia 
Plin. ignoranter miscuit ac confu- 
dit. Guillabdib. — Calamiu. In 
officinis Calamus aromatieus voca- 
tur : sed perrarus : sic ut pro eo 
Aeorum ivrum, qniex Tartaria con- 
Tehitur, in troehiscis et medica- 
mentis rayropolss adhibeant. Hahd. 
— In Arabia nascens» Plut. libro ,• 
Quod bruta ratione utuntnr, id 
quoque prodidit , sed errore mani- 
festo. Guillahd. — Acorus ealamuss 
var. p , A.Asiatieus{Hexand. monog. 
gen. 839 , Pers. Aroid. Jnss.). De 
ealamo odorato confer. Bod. inf 
Theophr. lib. IX, cap. y* Acorns 
calamus, variet. indica, qnssin Gu«* 
zarate sponte crescit , post Alexan- 
dridemnm expeditionem, Grssciam 
adlata tuit , teste Sprengelkv Hist. 
rei herbsr. I, pag. 4*- Ed. 

a. In qua tincit. Qua in Syria 
qui calamus provenit , cssteris alia- 
rum gentium bonitate antecellit. 
Habd. — Pincit omnes. Vet. apnd 
Dalec. *Mi omnis. En. 

3. Centum L. stad. XVIH M, 
DCCCL. passns. Habd. 

4. Inter Libanum. Hsec ad ver- 
bum habet etiam Tbeophr. Hist. 
Pl. IX, 7. Habd. — 6 ie xaXaiMc 



Digitized by 



Google 



9 8 C. PLINII NAT. HIST. 

tem, aliumque ignobilem, non (ut quidam existimavere) 
Antilibanum , in convalle modica juxta lacum , cujus pa- 
lustria aestate siccantur, tricenis 5 ab eo stadiis calanms 
et juncus 6 odorati gignuntur. Sane enim dicamus et de 
junco, quamvis alio herbis dicato volumine, quoniam 
2 tamen hic unguentorum materia tractatur. Nihil ergo a 
caetcris sui generis difFerunt aspectu : sed calamus prae- 
stantior odore, statim e longinquo 7 invitat, mollior tactu, 
meliorque qui minus fragilis : et qui assulose s potius , 
quam raphani modo frangitur. Inest 9 fistulae araneum , 
quod vocant florem. Praestantior est, cui numerosius. Re- 
liqua probatio I0 , ut niger sit. Damnatur aliubi. Melior, quo 



ytvtTOt xat 6 exotvoe u*tp6aAXDvTi tov 
At€avov , (uto£u tou ti At6avou xal 
oaaou tivoc opouc fuxoou Jv T» auX«- 
vfau» touwi* xat oux £« Ttvfc eaot 
tou AvtiXiSovou. Kai fArtafu toutwv 
iotiv, ov auX&va xaXouot, irt^tov iroXu 
xal xaXov * oicou Ji 4 xaXafAOc xat £ 
axotvo( fUiTai , Xtpunn (ttyaXn Tuy- 
Xavtt 9 xai tv t» IXit t« avigno apivtt 
irteuxaet, x. t. X. Habd. 

5. Trieenis ab eo. Juxta eum la- 
cum, ubi siccata palusest, spetio 
stadiorum tricenum , sive mnc 
dccl. pass. Habd. 

6. Et juncus. In officinis, /bm- 
cor odoratus* Nunc ex Nabataut Ara* 
bia) regione defertur : et awo ipto 
Plinii , ut ipse docet XXI , 7*. 
Hard. — Dioscorides , lib. I , cap. 
16 : 2x°"°Ct ^ V&* n C ytviTat tv 
Atfthp' ^if tv Apafta * irspa £i iv 
tf ASaTata ( forte NaCaTata ) Xt- 

•Y0|A<VD* ^JTIC iOTl XOttTtOTIi' ^tUTt- 

ptutt o*i •fi ApaStxYi , ^v Ivtot Ba€u- 
Xttvtov xaXcuetv , t«v £i Ttuxtf tv. 6 
Ji At6ux« axouarcf. — Andropogon 
sckcmanthas ( Triand. digyn. gen. 
1 86 , Pers. Gramim. Jum. ). Habitfft 



in Indi* maritimis; in hortis coli- 
tur ob odorem gratum. £d. 

7. Statim e (onginqao. Aliena fide 
Theopb. boc scripsh , quod minime 
Terum esse GuiLlandinus testatur, 
qui eam regionem peragravit. Idem 
scripsit et Vitruvius VIII, 3. Daa. 

8. Assalose. Qui in assulas mut* * 
tas frangitur, inquit interpres Ori- 
basii, lib. XI, pag. 100 : ttc itoXXouc 
oxtv£aXfAOU<4)pauofAivoc t inquit Dio- 
scor. iib. I , cap. 1 7, quem Oriba- 
sius trunscribit. Assulose 9 Tel assu* 
latim fracta dicuntur ea fragmenta , 
qu» in Jongitudinem dissecantur : 
cujusmodi sunt 9 qua desiliunt, 
quum franguntur asserculi. Hajld. 

9. Inest Jutulat. Serapionis inter- 
pres 9 cap. »0$ : « Canna ejus plena 
est cujusdam rei similis texturat 
araneas, cujus color est albui et 
viscosus. » Oribasii interpres , loco 
citat. ■ Fistulis aranearum plenis.» 
Secutus Diosc. loc. cir. ytpuv opa- 
Xvt«»v t^v ouptyya. Araneum vocant 
junci roednllam , qna» tela aranea- 
rum simiiis est. Hahd. 

10. Ut niger sit. ille nimirum 



Digitized by 



Google 



LIBER XIL 



79 



brevior,crassiorque,et lentusin frangendo". Calamo pre- 
tium in libras", xi; junco, xv : traduntque* 3 juncum odo- 
ratum et in Campania inveniri. 

XLIX. Discessimus a terris Oceanum spectantibus ad i 
convexas* in nostra maria. (xxm.) Ergo iEthiopiae sub- 
jecta Africa* Hammoniaci 3 lacrymatn stillat in arenis suis 
(inde nomine etiam Hammonis 4 oraculo, juxta qudd gi- 



Srrmcus juncus : nam is color, nt 
statim subdit, daanmtar aliuhi : 
snbalbidus commendatur ia Ifl- 
dico, CnraXtuxo; , ut moaet Dioscor. 
loc. ch. subcandrdtn , nt Oribasii 
interpres loc. cit. Hard. — Proba- 
tio, at miger sit. Cod. Balec. ne niger 
sii. Ed. 

i i . Imfrangendo. P r g s ert i m dnm 
frangitnr 9 dom comm andnca tnr , 
tv rf Jtatt.a*ayWtt fXtaxpoc» inquit 
Diosc. loco citat. Hahd. — Cras- 
t , et Untus in frangendo. Sic 
Harduino e M5S. reposui- 
. Ed. 

19. /n Ubras XI. Denarii scilicet 
nndecim ; moneta nostra? , 7 fr. 
78 c. qnindenf , 10 tr. 60 c. Ed. 

i3. Tradamtaue. Id qaidem ait 
ab aliis tradi : sed fidem ipse suam 
aon adstringit. Et yero falsnm esse 
Matfniolus assererat, in Droscorid. 
fib. 1, cap. 16. Hard. 

XUX. 1. Convesat. Qu» aostro 
mari pranenduntur. Forte conver- 
**s smcerius. Sic libro VI , c. s a : 
• rersa in meridiem plaga : • quss 
familiaris ei admodnm locutio est. 
Afirics* nunc oram intelligit, qnss 
me dit e rrau eo allnitur : deinde Sy- 
riam, iEgypfom, et Aaiam Mino- 
rem. Hard. — Quidam apud Da- 
lec. conversas, Eo. 

2. Africa. Pars Africae , qua 



juxta Cyrenem. Diosc. Itl, 98. H. 

3. HammoniacL Adhuc in offici- 

nis pharmacopolarutn nomen ser- 

vat , gomme ammoniaaue. Hard. 

— Conf. ad lib. XilV, cap. 14. 
Dioscorid. lib. III, cap. 98 : Ap.- 
uuvtoxov, xat toSto o"iro'c lct vdtptoi- 
x0( , Ytwapirvov tv rf xarot Koo7jvhv 
Ai€6^r xaXfirat &l aoTGu fooc 6 6a- 
fivoc abv rp Jtfij, AyaaoXXtc, x. t. X. 

— Heracteum gummiferum Willd. 
Hort. Berok 1 , tom. 53, 54. ( An 
idem cum Laserpith gummifero, 
Desfont. Flor. Atlant. I, tom. 72 ? 
Pentand. digyn: gen. 69 3, Pert. Um- 
bellifer. Juss.) Habitat in ea Africa? 
parte qttae Afygpto ad occasnm ad- 
jacet , et quas hodie dichur regnum 
de Barca, m quo fuit olim templum 
Jovi Hammpni dicatum, nnde gum- 
mi nomen. Gbopf. — Item in Bar- 
baria . et Lusitania , in cuitis aridis. 
Rami succnm gfutmosum et gra- 
Teolentem fundnnt. Drsfokt. Ed. 

4. Inde nomine etiam Hammonis, 
Ita MSS. Reg. Colb. etc. Hoc est, 
Hammonis oraculo ipsi nomeri est 
etiam ab arenis : opp.oc enim are- 
nam sonat. Alit ab arietino Jovis 
Tultu , ut diximus V, 5 , nominis 
origmationem petunt. Quamobrem 
Ovidio, Met.V, 17, dicitur Corni- 
ger Ammon. H&rd. — Inde nomine. 
Vet. apud Dalec. inde et nomen. Eo. 



Digitized by 



Google 



«o C. PLINII NAT. HIST. 

gnitur arbor s ) : quam metopion 6 vocant , resinae modo aut 
gummi. Genera 7 ejus duo : thrauston , tnasculi thuris 
similitudine , quod maxime probatur : alterum pingue et 
resinosum, quod phyrama 9 appellant. Adulteratur arenis, 
velut nascendo apprehensis. Igitur quam minimis glebis 
probatur, et quam purissimis. Pretium optimi in libras , 
asses xl ,d . 

L. Sphagnos 1 infra eos situs 1 in Cyrenaica provincia 
maxime probatur, alii bryon 3 vocant Secundum locuni 
obtinet Cyprius, tertium Phoenicius. Fertur et in JEgypto 
nasci : quin et in Gallia : nec dubitaverim. Sunt enim hoc 
nomine cani arborum villi, quales in quercu 5 maximevide- 



5. Arbor. Ferulacea illa quidem, 
£fv£pov vapfaKosi^ic , Dioscor. loco 
cit. et Galen. de Fac; Simp. Med. 
VI, 17. Arbori nomen AyaauXXl;, 
ex eodem Dioscor. Hard. 

6. Quam metopion. Qaam nempe 
lacrymam p.*T«Triov vocant. Idqao- 
que nomen lacrymeft, aive succo 
galbani attributum , auctore Dioac. 
III, 97» quoniam cum Hammopia- 
co aimilitudinem habet , ut Plinius 
docet , cap. By. Habd. 

7. Genera. Reliqua deinceps tot- 
idem verbis babet Dioscorid. lib. 
U , cap. 98 , et Oribasius, lib. XI, 
pag. 189. Habd. 

8. Tlwauston. 0pauc/ov , sive ut 
liabet Dioscor. Spoucpa, quasi fra- 
gmentum, sive friaturam hammo- 
niact dixeris. Hahd. 

9. Phjrrama. QupafAa , hoc est, 
mixtura : quoniam admixta terra 
calculisve' sordidum. Hard. 

xo. Asses XL. Sive denarii qua- 
terui: monetae Francica, a fr. 83 
cent. £d. 

L. 1 . Sptiagnos. Dioscoridi , lib. 
I, cap. ao : £irXayx,yQv. Hesychio, 



Sfoxoc, et ydaxQt. Aliis etiam 99 d- 
yvoc. Hard. 

a. Jn/raeos situs. Infra eas regio- 
nes in quibus Hammoniacum legi- 
tur : nempe propius a mari, in 
Cyrenaica provincia; Hard. 

3* Alii hryon. Bp&ov Dioscorid. 
Galli mousse. Muscum Latini vo- 
cant Hard. — Bryon , sive splan- 
cbnon, teste Dioscoride loco cit. 
in cedro , populo alba , vel quercu 
reperiebatur : prostabat cedrinum ; 
proximum huic populneum : quo 
in genere probatius , quod odora- 
tius esset et candidum; deteriua 
autem nigricans habebatur. Bryon 
vero cedrinum , Parmelia jubata 
est Sprengelio , Histor. rei herbar. 
p. 193. (Cryptogam. Linn. Muse. 
Juss.) Vide quod de bryo populi 
alb» mox dicturi sumus infra , cap. 
61. Ed. 

4. Sunt enim hoc nomine f etc. Hasc 
deinceps ad verbum Oribasius, lib. 
XI,pag. 193. Hard. 

5. Jn quercu. In quercu , cedro, 
et populo alba. Diosc. loc. citat. et 
Oribas. Galenus irem VI , p. 166, 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



81 



mus, sed odore praestantes. Laus prima candidissimis, 
atque altissimis 6 : secunda rutilis, nulla nigris. Et in in- 
sulis 7 petrisque nati improbantur; omnesque quibus pal- 
marum, atque non suus odor est 

IX (xxiv.) Cypros 1 in ^Egypto est arbor ziziphi* foliis, 
semine coriandri , candido , odorato. Coquitur hoc in 
oleo, premiturque postea,quodcyprus vocatur 4 . Pretium 



de Fec. Simp. Med. Adde et «gi- 
lopem , seu fagum Latinorum , cu- 
jns tOIos iU similes, quos quercus 
habet, praster odorem , nunc Pli- 
nius prsecipue signat, ipso teste, 
XVI,i3.Habd. 

6. Altissimis. Recte. Nam ut 
Theophrast. ait, Hist. Pl. III, 9, 
et similiter Plinius XVI , 1 3, cubi- 
tati longitudine maxime commen- 
dantnr. Habd. 

7. Et in instdis. BUec t»v pp6ov 
genera in insulis nata a superiore 
diversa sunt : terrestre , saxatile , 
marinum. Vide Dalec. lib. XI, 
Hist. Plantar. cap. 5o. Hard. — 
Mox odorest, ex MSS. post Hard. 
reacripsimus ; antea sit. £0. 

IX 1. Cjrpros. Mira in hac ar- 
bore describenda Plininm inter ac 
Dioacoridem dissensio est. Illi cy- 
prua eat xixiphi foliis : isti ole» : 
iHi semen ooriandri simile: isti, 
sambuci : illi semen candidum , et 
odoratum : isti , nigrum. Et arbo- 
rem tamen esse, et in Canopo atque 
Aacakme nasci, inter utrumque 
eonvenit : plane ut licet natale so- 
hun ac nomen ipsum utrique ar- 
bori idem sit, genus omnino dispar 
esse constet. Hajud. — Lawsonia 
mermis Linn. ( L. inerm. v. a , alba 
Desfoat. Flor. AU. I, pag. 3a5. 
Octand. Monog. gen. 941 , Pers. 
Srfcmr. Just. ). Habitat in India, 



^ypto , et Barbaria. Est cyprus 
Antiquorum, et tinctura croceae 
inservit, qua cutis et pedum, et 
manuum phalanges a mulieribus 
fucantur. Lawsoniam autem spino- 
sam et incrmem certo docuit loco 
citato Clar. Fontanesius eamdem 
esse speciem , quas junior inermis , 
vetnsta vero spinescit ramis indu- 
ratis. Ed. 

a. Ziziphi. De hac arbore, XV, 
14. Hard. 

3. Semine coriandri f candido, odo- 
rato. Sic libri omnes tum manu- 
scripti, tum editi ante Hermo- 
laum , qui flore candido reposuit , 
ut Dioscoridi , vei ea saltem parte , 
cum Plinio conveniret. At sequitur 
statim, « coquitur hoc in oleo, » 
quod sane de semine accipiendum 
est. Itaque quod protermisit Bar- 
barus, Dalecampius confecit , dnm 
ex eodem Dioscorid. coauitur hic 
legi jubet. Nos in peregrina ignota- 
que arbore, invitis exemplaribus 
omnibus, aut nihil movendum, aut 
amplius quaerendum, arbitramur. 
Hajld. 

k- Cyprus vocatur. Kuirpoc » quod 
non arbori modo , sed et unguen- 
to nomen est : est enim hic cy- 
prus, unguentum cyprinum. Sic 
rh* xuirpov dixit Theophr. lib. de 
Odorib. pag. 187, pro ipso un- 
guento. Sic fyiv et ofvavtojv pro irino 

6 



Digitized by 



Google 



82 C. PLINII NAT. HIST. 

ei 5 in libras 6 , x. v. Optimum habetur 7 e Canopica in ripis 
Nili nata : secundum Ascalone Judaeae : tertium Cypro in- 
sula, odoris suavitate. Quidam hanc esse dicunt arborem 
quae in Italia ligustrum vocetur 8 . 

Lll. In eodem tractu ' aspalathos ' nascitur , spina 



et oananthino dixit ApoUonius apud 
Athen. lib. XV, p. 688. Sic vap^oo 
nomine, non herba tantum, sed 
unguentum ex nardo paratnm de- 
aignari lolet , tnm a Graecis , pras- 
sertim Diosc. lib. I, cap. 76, tum 
aLatinis. Horatius, Carm. Iib.II, 
Ode n : « Dom licet, Assyria- 
que nardo Potamus uncti. » Habd. 
— Cypros Arabibus dicitur al 
henna; nobis yulgo ulcana. Lau- 
datur in Cantic. Cant. I, 1 4» botrus 
cypri. De bac arbore yid. P. Si- 
ca&d, Memoires des Missions dans le 
Levant, t. VII, pag. 106 ; et Suaw, 
Voyages^ t. II, pag. 10 1. Brot. 

5. Pretium ei. Unguento yideli* 
eet. Hakd* 

6. In Ubras X. V. Ita MSS. om- 
nes. Denarii quinque , nostrss mo- 
netss sunt 3 fr. 55 c. Ed. 

7. Optimum habetur. In edit. 
principe, optbnum hoe; inde male 
emendatum in recentioribus edito- 
ribus, optimum kabetur. Sed Reg. 
codd. exbibent tantum, optimum e 

- Can. E Canopica antem, id est, e 
cypro arbore nata prope* Canopum, 
nunc Abouhir, Nilique ostia. Brot. 

8. Quidam hanc esse dicunt arbe- 
rem qum in Itaiia isgastrum vocetur. 
Errant ii -, neque vero Plinius au- 
dire se iltos ait. Et cyprus qnidem 
peregrina arbor est, non bujus carii 
soliye : ligustrum, quod GaUis 
troene , ne arbor quidem est , sed 
frutex : et in sepibus passim ae fru* 



ticetis ubique prorenit. Cypro ae- 
men coriandri, quod rotundum est, 
ac subflarum : atrum ligustro , et 
altera parte latum, modiceque 
concavum. Cypro Dioscoridis fo- 
lia oless similia sunt , flores suavis 
odoris : qua gemina dos a ligustro 
abest : quare nec Plinii nec Dio- 
acoridis cypros esse illud potest. 
Haad. — Lignstrutn , le troene , de 
qna sup. Harduinus, eslLig.vuL 
gare Linn. ( ZHand» Monog. gen. 
35, Pers. Jasmin. Juss.). Habitatin 
collibus glareosis, ad sepes; in re- 
gionibos nostris non infrequens, a 
cypro Veterum omnino diver» 
sum. Ed. 

LII. 1. In eodem traetu. In JE- 
gypto. Vide quao dicturi sumus 
XXTV, 69. Hahd. 

a. Aspalathos 9 etc. Sprengelius, 
de (uXaiva pi(a apud Hippocrat. 
Morb. Mul. II , pag. 660 : Gale* 
nas : aairaXadov ap»p.aTixov expli- 
cat : hic autem, nisi fuerit Genista 
eanadiensis (quod negat Valer. Cor- 
dus, annot. I, 6 ) est saltem Gen. 
aspaiathoides , species a Poiretoin 
Barbaria inventa. Item Sprenge- 
lius de aeiroXaOo , Dioscoridis lib. 
I, cap. 19 : eumdem esse cum 
ligno rhodio, fide Constantini Rho- 
dii, rhixotomi cretensis, perbibet 
Anguillara, pag. 36, deiineavit 
Pona , Bald. pag. 1 6. Lignum Rho- 
dium alii Coneolvulo scopario tri- 
buunt : hujus yero patria Tenerifie 



Digitized by 



Google 



L1BER XII. 83 

candida, magnitudine arboris modicae, flore rosae. Radix 
unguentis 3 expetitur. Tradunt \ in quocumque frutice cur- 
vetur arcus caelestis, eamdemquaesitaspalathi 5 ,suavitatem 
odoris existere : sed si in aspalatho, inenarrabilem 6 quam- 
dam* Quidam eum erysisceptrum 7 vocant, alii sceptrum. 
Probatio 8 ejus in colore rufo vel igneo, tactuque spisso, 
et odore castorei. Permutatur in libras x. y 9 . 

LIII. In JEgypto nascitur et maron ', pejus quam Ly- 
dium, majoribus foliis ac variis. Illa brevia ac minuta , et 
odorata. 

LIV. (xxv.)Sed omnibus odoribus praefertur 1 balsamum, 



Veterib q g, ante infantem Henri- 
, ignota fhit. — Spartiumaspa- 
rWffld. ( Desfont. Fl. AU. 
II, pag. x36; Lam. Encyc. II, 
pag. 6ao sub Cenista. Diadetph. 
decand. gen. 1690, Pers. Legumin. 
Juss.). Habitat in Barbaria. Ed. 

3. Badix. Et toto etiam alterius 
aspalartii frntice, sive ligno utun- 
tnr nngoentarii ad nnguenta spU- 
saada, nt recte Diosc. 1, 19. Ha*d. 

4. Tradant. Id ▼ero in aspalatho 
maxime, et rbamno, evenire tra- 
dit Aristoteles, cap. ia, problem. 
3. Vide etiam Theopbr. lib. VI, 
cap- %S, cojns verba afferemus lib. 
XXI, cap. 1$. Hajld.. 

5. Qumsit aspalathi. Gronov. et 
ai. ante HanL edition. sed in aspa» 
Uxmo.Ed. 

6. Inenarrabilem. Perpetno verum 
boc non esse, vide apnd Rbodigi- 
aum,lib. XXI, cap. 3x. Inde, nec 
absque ratione quidem , non Jpuoi- 
sxairtfov Tocandum censent, ged 
ab iacnbitn et innixu iridis, iptaga- 
srpov. Conf. Plutarcb- in Sympos. 
Quatt. IV, 9. Dsxxc. 

7. Erywceptrum. Dioscorid. loc. 



cit. A<nraXo6oc, ol £t ipufftaxflirrpov, 
d«j*voc l<;\ JuXwoS]?, Axav6<x< iroXXac 

XCXTlQUivOC. HaRD. 

8. Probath. Probatur, inquit 
Dioscor. ponderosus, detracta cor-j 
tice rubens , aut in purpuram rer- 
gens, densus, odoratus, gustuque 
subamarus. Haad. 

9. Permutatur in libras X* V. De- 
narii quinque sunt monetas nostre 
3 fr. 55 cent. £d. 

LUI. x. Maron. Retinet in offi- 
cinxs bortisque nomen. Hard. — - 
Teucrium marum. L. (Didyn. gyn. 
gen. 1372, Pers. Labiat. Juss.). Id 
Dioscorides lib. III, cap. 49 9 ma- 
ron, seu hysobrion; quum yero 
caput hoc totum in quibusdam 
codicibusnon exstet, descriptionem 
forte supposititiam hic referre su- 
persedimus. £d. 

LIV. 1. Balsamum. Balsamum 
primum fuit in Judssa, deinde in 
jEgypto; nunc est in Arabia, et 
dicitur le baume de la Mecque. Baor. 
— Balsamum 9 etc. Amyridis species ; 
opobalsamum, scilicet aut gileadensis 
( Octand. monog. gen. 936, Pers. 
Terebinthac. Juss.). £d. 

6 a 



Digitized by 



Google 



84 C. PLINII NAT. HIST. 

uni terrarum Judaeae* concessum , quondam 3 in duobus 
tantum hortis, utroque regio , altero jugerum xx non 
amplius , altero pauciorum. Ostendere arbusculam 4 hanc 
Urbi Imperatores Vespasiani : clarumque dictu , a Pom- 
peio Magno in triumpho arbores quoque duximus 5 . Servit 
nunc hac, et tributa pendit cum sua gente , in totum alia 

* natura, quam nostri externique prodiderant. Quippe viti 
similior est, quam myrto. Malleolis seri dicitur, nuper 

' vincta 7 , ut vitis : et implet colles vinearum 8 modo, qu® 



%. UniterrarumJudaaf. Et JEgy- 
pto, Diosc. Strabo lib. XVI, silve- 
stre nasci tradit in maritimis Sa- 
bssorum. Pansanias in BoeoticisbaU 
sami arbores in Arabia describit , 
myrtorum magnitudine , foliis aroa- 
raci. DiiEC. — Uni terram. Theo- 
phrast. Hist. Plant. IX, 6. Diosco- 
ridis s9vo etiam in JEgypto nasce- 
batur , ipso id prodente 1 , 1 8. In 
officinis , le batane blanc de Judee. 
Sed vix haberi potest, njsi adulte- 
rinum. Hard. 

3. Quondam. Dum regnum Juda 
staret : sive usque ad captam a 
Nabuchodonosore Judasam : vel et 
sub Herode. Hahd. 

4. Arbusculam. MSS. omnes, 
Reg. Colbert. Paris. Chifflet. arbu- 
tum. Hard. 

5. Duximus. In MSS. diximus. 
Supra cap. 9, ebenum arborem in 
Mithridatico triumphoRomas osten- 
sam a Pompeio dixit. Habd. 

6. Malieoiis seri dicitur. Ramulis 
ex stirpe decisis , et in terram de- 
fossis. Galli malleolos, des marcottes, 
malleolis serere, marcotter, vulgodi- 
cunt. Habet hac Solinus quoque, 
cap. xxxv. Habd. 

7. Nuper vincta... implet colles. 



Dalecampius legit, et nunc implet 
colies wnearum modo, etc. inepte, 
quasi non et ante victoriam Roma- 
norum colles impleret balsami fru- 
tex. PrsBcedit : quippe <uiti similior 
quam myrto maUeoUs seri dieitur t nu- 
per wnctOf ut vitis: hssc falsa : nam 
sequitur : et knpiet coUes vinearum 
modo 9 quce sine adminiculis se ipsm 
sustinent; si sine adminiculis se ipsa 
sustinet hcsc arbuscula, quid opus 
eam vinciri ? frustra vinciatur, quss 
adminiculatione non eget. Salm. 
— Nupervincta. In MSS. Reg. nu- 
per dicta. Antiqua manu emeoda- 
tum in cod. Reg. 9, <victa. In edit. 
jiTincipe f juncta; undc maleemen- 
datum in recentt. editt. vincta. Sine 
adminiculis, sine vinculis se su- 
stinet balsamum : at nuper a Ro- 
manis erat vinctum, ut malleolis, les 
marcottes ,sereretur, et major citior- 
que esset proventus. Bbot. 

8. Et implet coUes vinearum modo. 
Et , si non vinciatur , se ipsa in 
collibus sustinet , nec adminicula- 
tione eget. Justinus, lib. XXXVI , 
cap. 3, in vinearum morem excoli 
prodidit. Solinus : « Jam nobis la- 
tissimi colles sudant balsama. » 
Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 85 

sine adminiculis se ipsa si|stinent. Tondetur similiter fru- 
ticans 9 , ac rastris nitescit, properatque nasci, intra ter- 
tium annum fructifera. Folium proximum rutae 10 , perpe- 
tua coma". Sseviere in eam" Judaei, sicut in vitam quo- 
que suam. Contra defendere Romani , et dimicatum pro 
frutice est : seritque nunc eum fiscus x3 : nec umquam fuit 
numerosior, aut procerior. Proceritas intra bina' 4 cubita 
subsistit* 

Arbori tria genera xS . Tenui x6 et capillaceacoma , quod 3 
vocant eutheriston. Alterum scabro aspectu, incurvum, 
fruticosum, odoratius : hoc trachy' 7 appellant Tertium 
enmeces, quia est reliquis procerius, laevi cortice. Huic 
secundabonitas, novissiina eutheristo 1 . Semen 19 est vino 
proximum gustu, colore rufiim, nec sine pingui : pejus 
in grano, quod levius atque viridius. Ramus crassior, 



9. Tondetur timiliter fruticans. 
Chifflet. ood. fructificans. Ed. 

10. Folium proximum rutas. Theo- 
phrast. loc. cit. Sic etiam Diosc. 
I, 18. Habd. 

1 1. Perpetua eoma. Perpetuo vi- 
rens» dUtfuUoc- Theophr. Habii. 

ii. /n €am. Etzev. GronoT. et 
vett. Hard. emndem. Ed. 

i3. Seriique ntsftc eumfitcus. Fisco 
principis addictus balsami reditos 
omnis : arborem is idcirco oolen- 
dam ac serendam cnrabat. Hard. 

14. Intrm bina. Simeon Sethi : 
IfixpoS §c* to tmoOtov cutov tctrfl&* 
HdiTTOv #uo. Tit. de balsamo. Hard. 

i5. Tria genera. Sic Dioscorid. 
loc. eit. £t«f ism ourb iauTou Tpaxu- 
nm, xal iayyoTnn. Quod Salmasius 
non intellexit, qnum Plininm er- 
roris inahnnlat , in libello, cni titu- 
lnm fccit pnsfationis in Plinium, 
pag. 96. Habd. 

16. Temsi et capiUacea coma. Hoe 



est, quod tenues surculos gerit, 
et capillace» gracilitatis virgulta, 
quffl ob gracilitatem facile tonderi 
et amputari possint : to Xmftov xal 
rpix^ft; toO Aapvou Otpicov. ?ff«c 
&a To iuxtp&c 6ipt?saftjKi 9 laxvov 6*v. 
Diosc. loc. cit. Caye enim de ca- 
pillaceis foliis h»c accipienda putes, 
quai Plinius paulo antea, ut et 
Theophrast. et Diosc. rut» similia 
esse recte dizit. Unus etsi Justinus 
loc. cit. Plinii yerba perperam in- 
terpretatus, ejusmodi folia balsamo 
attribuit , qualia in piceis arhoribus 
cernere est. H&nn. 

17. Trachjr. Tpoyj>, asperunu Et 
mox tuu.waic, procerum. Haxld. 

18. Eutheriston. EuOtpt?ov , quod 
facile amputatur. Solent certe sur- 
culi, non folia, amputari. Hard. 

ig.Semen. Sive fructus, xopiro^, 
Dioscor. loc. cit. In officinis Car- 
pobalsamum : sed sincerum hodie 
nullum fere. H. — Sem. est vino. Sic 

6 J 



Digitized by 



Google 



86 



C. PLINII NAT. HIST. 



quam myrto. Inciditur vitro'% lapide, osseisve cultellis. 
Ferro laedi vitalia odit". Emoritur protinus, eadem am- 
putari supervacua patiens. Incidentis manus" libratur 
artifici temperamento , ne quid ultra corticem violet 

Succus e plaga manat , quem opobalsamum vocant , 
suavitatis eximiae 33 , sed tenui gutta ploratu, lanis 34 parva 
colligitur in cornua. Ex his novo fictili conditur, crassiori 
similis oleo^ et in musto candida 35 . Rubescit 36 deinde , 
simulque durescit e translucido. Alexandro' 7 Magno res 
ibigerente, toto die aestivo unam concham impleri justum 
erat. Omni vero fecunditate 38 e majore horto congios * 9 
senos , minore singulos , cum duplo ° rependebatur K ar- 



e oodd. Hard. vulgg. ejus vino, Ed. 

10. IncidUur vitro, iapide 9 etc. 
Hac Solinus, cap. xxxv.. Hard. 

i 1 . Ferro latdi vitaiia odit. Tacit. 
Hist. V, 6 : «Si vim ferri adhibeas, 
pavent vens : fragmine lapidis , aut 
testa, aperiuntur. » Vitalia Plinius 
vocat, interiora, qua cortice,veluti 
cute, ambiuntur. Theophr. tamen 
et Diosc. locis citatis, ettapolc 6vv?i, 
ferreis unguibus scribunt incidi 
arborem : quod Plinio non adver- 
satur, qui hoc unice velit, sic li- 
brandum ictum esse, ut ne quid 
ultra corticem violetur : tutiusque 
idcirco ferri acie abstinere. Habd. 

ii. Incidentis manus librutur, etc. 
Solinus looo citato. Hard. 

i3. Suavitatis esimue. Balsamum 
bene ac suaviter olere, adversus 
quosdam recentiores , probat Petr. 
Servius, lib. de Odorib.p. io. H. 

14. Lanis. Lanis coUigitur, sive 
excipitur : mox iisdem expressa 
lacryma, in cornua parva recondi- 
tnr. Hard. 

s5. In mtisio candida. Dum no- 
vella , ac recens. Habd. 



16. Rubescit. Chifflet Rufeseit; 
mox vet. apnd Dalec. Durescit et 
translucida. Ed. 

17. Atexandro. Et hasc habet 
etiam Theophr. Histor. Plant. IX, 
6. Ha&d. 

18. Omni vero fecunditate. >Hoc 
est , maxima et annua fecunditate : 
quum maxime fecunda lacrymss ar- 
bos est. Hard. 

19. Congios. Congius sextarioa 
sex continet. De sextario dicemus 
lib. XXI , cap. ult. Hard. — Cow* 
gios senos, Ergo annuos proventus 
utriusque horti erat librarum fere 
gallica? monetss 6,536 (6,45ofr.). 
Baor. 

30. Cum duplo. Alexandri Ma- 
gni «vo. Habd. 

3 1 . Toto die atstwo unam eoncham 
impleri justum erat. Omni itero ftcun- 
ditate e majore korto congios senos , 
minora singulos , cum duplo repende- 
batur argentum. Sic totidem plane 
syllahis et apicibus libri tum editi 
(etsi horum nonnulli argento male), 
tum vero etiam MSS. Quss tamesi 
Budsso , de Asse, lib. V, Salmasio- 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 87 

gentum. Nunc etiam singularum arborum 11 largior vena: 
ter omnibus percutituraestatibus, postea deputatur. 

Et sarmenta quoque in merce sunt. x>cc. IIi. amputa- 
tio 33 ipsa surculusque veniit intra quintum *devictae 14 an- 
num. Xylobalsamum vocatur, et coquitur in unguentis : 
pro succo ipsum substituere officinae. Corticis etiam ad 
medicamenta pretium est. Praecipua autem gratia lacfymae, 



secunda semini , tertia cortici , minima ligno. £& hoc 



que noa placent. Hle , « anni yero 
fecunditate e majore horto oongios 
cenos singnlis annis, qaum et duplo, 
etc. » Salmasius, pag. 5gi in So- 
lin. « Concham impleri justum erat 
bomini. Anni vero 9 etc. » At for- 
mam banc loquendi , « impieri ju- 
atnm erat homini , » quo demum 
acriptore tuebitnr? quo codice? Bu- 
dsram coarguit Theophrastns ; slc 
cnim ille Hist. Pl. IX, 6 : iWtou 
#i ix piv tou (UtCovo^ iraoo^tiaou 
irfftla, &*&uuL focv ^jmxosoi • U £t 
tc« Moou, &to (aovov. Impleri ex 
majore horto vasa semichoea duo- 
decim , hoc est , congio6 senos : ex 
altero vero dno tantum, hoc est, 
congium nnum. £st enim xo»< Gra> 
ois ( qoi Romanis congius , ut alibi 
dicemns. Diosc. quoque, lib. I, 
cap. 18 : Pii ^iiXiyov, «c xaft' tx*> 

aroviroc|&itcXstov^s(Yiiirro;x^» etc * 
H*ju>. — ArgerUum. Elzev. Gronov. 
et aL ante Hard. argento. Ed. , 

3 a . Nunc etiam singularum arbo- m 
nm iargiar <vena , etc. Tunc tempo- 
ris dicit, vel singularum arborum 
renam largius balsamo sudasse , 
majoremque balsami copiam de- 
ditse f qoam duos hortos illos, qni 
soli eraat sstati Alexandri : septe* 
nos eongioa bi reddebant ; hoc 
i ettrttv aMuvdreiv. Salm.5g3. 



Sequitur quod ita legend. DCC. HS 
ampuiatio ipsa , etc. hoc est septin- 
genties sestertia. Ibid. Saxm. 

33. DCC. Ilt. amputatio. Hoc 
est, sestertiis septingentis, ut dixi- 
mus, VII, 4°» non uti Salmasius 
putat , in Solin. pag. 593 , septin- 
gentiessestertiorum. Ita porro MSS. 
omnes. Reg. Colb. Paris. Chiffl. 
non ut edit , DCCC amputatio f etc. 
Habd. — Ita MS. Reg. 1 ; in Reg. 
3 , Lang. et edit. principe dccc. 
Septingenta autem sestertia sunt 
monetse nunc nostrss , 1 a 4 , 5 3o fr . 
Adeone creverat amputationis et 
surculi pretium ? At si sunt >tan- 
tum sestertii septingenti , id efficiet 
moneta) nostrse 1 34 fr. 53 c. Qood 
quoque minimnm est. Baor. 

34* Intra quintum devictm. Post 
eam arborem, Judssamque devi- 
ctam. Ita MSS. proxime laudati. 
Frigide editi , « intra quintum de- 
mum annum. » Nummi Vespasia- 
ni, et Titi, IVDAEA. CAPtA. 
Haed. — Quintus ille annus a de- 
victa JudsBa fuitUrbiscondit*3 B*B; 
post Christ. nat. 7S. Brot. 

35. Corticis. Valet cortex ad me* 
dicamenta, et est in pretio. Hsjid. 

36. Secunda semini. Sive fructui, 
sive pomo. Solini paraphrasis, 
cap. xxxt : ■ Secundum in pretiis 

(J 4 



Digitized by 



Google 



68 C. PLINII NAT. HIST. 

buxosum* 7 est optimum, quod est odoratissimum : e se- 
mine 3 * autem maximum et ponderosissimum , mordens 
gustu, fervensque in ore. Adulteratur Petraeo 39 hyperico : 
quod coarguitur magnitudine , inanitate , longitudine , 
odoris ignavia, sapore piperis. 

6* Lacrymae probatio^ ut sit pinguis , tenuis , ac modice 
rufa, et in fricando odorata. Secundus candido colos, 
pejorviridis crassusque, pessimusniger : quippe ut oleum 
senescit. Ex omni incisura maxime probatur, quod ante 
semen fluxit. Et alias adulteratur seminis succo , vixque 
maleficium deprehenditur gustu amariore : esse enim debet 
lenis, non subacidus, odore tantum austerus. Vitiatur et 
oleo rosae 4 °, cypri, lentisci, balani , terebinthi, myrti ; 
resina, galbano, cera cypria 41 , prout quaeque res 4l fuit. 

7 Nequissime 43 autemgummi,quoniam ipsum quoque inhae- 



locom poma obtinent. » Hard. 

37. Buxosum. Colore buxeo. H. 

38. £ semine. Diosc. similiter I, 
18. Hard. 

39. Adulteratur Petneo hyperico. 
Asportatur ab oppido Arabin Pe- 
tra semen hyperico simile, inquit 
Diosc. <juo balsami fructus adulte- 
ratur : sed ex eo fraus dignoscitur , 
quod majus illud sit, inane, igna- 
vum , sapore piperis. De byperico 
dicemus XXVI, 53 et 54. Hard. 

40. Vilialur et oieo rosa. Haec 
similiter Diosc. loco cit. Hird. — 
Cypri. In libris editis» cyperi^ male. 
Nam Diosc. lib. I , cap. z 8 ; AoXou- 
t«i H iroix(Xtt( * ot piv yap Y^ptepaTa 
fiiavoumv auru, w; to Ttpt6tv6tvov , 
xuirptvov» eyjvtvov, eouatvov, paXavi- 
vov, etc. £t vero MSS. Keg. Golb. 
Paris. Chiffl. cypri habent. Hard. 

4i. Cera Cypria. Quod xDpaT^v 
Dioscorides, hoc Plinius ubique 
ceram appellat : alii ceratnm ver- 



tunt. Cave porro credas ceram cy- 
priam , quam xYipwrnv xuirpivnv nunc 
Dioscorides vocat, a Cypro insula 
cognominatam , quae cerss laudem 
nuliam habet. Nomen enim diro tou 
xunpou , qua de arbore dictum est , 
cap. 5a. Ceratumque cyprinum ex 
cera oleoque cyprino, certa por- 
tione paratur, ut ex cera oleoque 
rosaceo , rosaceum ceratum. Hard. 
4?. Res fuit. Subiutellige , in 
promptu , ad manum, obvia. Hard. 

43. Nequissimc. Nequissime adul- 
teratur, quia difficillime fraus de- 
prehenditur. Hard. 

44. Inheerescit. Ita recte : non 
inarescit , ut Salmasio placet , Exer- 
citt. in Sol. pag. 494- Hard. — /«• 
h&rescit manu inversa. Sic Elzev. 
Gronov. Hard. et libri pleriq. ante 
Broterium editi. Ed. — In editione 
principe, quin arescit. Recte monuit 
Salmasius emendandnm, inarescit. 
Andactcr emendatum in recentt. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 89 

rescit 44 manu inversa, et in aqua sidit : quae 45 probatio 
gemina est. Debet sincemm et inhaerescere : sed hoc e 
gummi arescere 46 addita fragili crusta evenit. Et gustu 
deprehenditur. Carbone 4? vero, quod cera resinaque adul- 
teratum est, nigriore flamma. Nam melle mutatum statim 
in manu contrahit 4 * muscas. Praeterea sinceri densatur in 
tepida aqua gutta sidens ad ima vasa 49 : adulterata olei 
modo 5 ° innatat : et si metopio 51 vitiata est, circulo can- 



edltt. quoniam ipsum quoque inhatre- 
scit manu inpersa. MSS. et edit. prin- 
ceps habent , in manu. Brot. — 
Mox idem Broter. inarescere t pro 
aduerescere e lib. cit. adstipolante 
Chifflet. et vet. apud Dalec. cod. 
reposuit. Ed. 

45. Qum probatio. Sinceri bal- 
sami. Geminam hanc notam in sin- 
ceriaaimo balsamo candido, quod 
ez America ad nos missum est, 
deprehendimus : nam manu inversa 
basret tamen ; et in aqua sidit pri- 
non, aed mox emergit : Judaue 
balsamum sempersidfo Hard. 

46. E gummi arescerel Sed ut in- 
hatrescat gummi addito , id non fit , 
nisi fragili crusta simul enata are- 
scat. Hahd. 

47. Carbone. Igni impositum , 
deprehenditur id quod cera resi- 
nave adulteratum est Hahd. 

48. Contrahit. Congregat. Sic 
XXVITI, 42 : « Sanguine cervino 
contrabiserpentestradunt. » Hajld. 

49* Gutta sidens ad ima vasa. Ut 
aecepi ab oculatis et expertis testi- 
bns, alia nunc probatio sinceri bal- 
sami Constantinopoli et in Oriente 
viget. Nempe balsami gutta cyatfao 
aqoas infunditur; aquss innatat in 
tennem pelliculam diffusum : si 
illa pellicula ita secum cohssret , ut 



acus acie tota et illsssa possit col- 
ligi, sincerum est balsamum. Si 
disrumpitur pellicula, nec potest 
tota et illsesa colligi , adulteratum 
est balsamum. Brot. — De balsa- 
mo sincero sic nostras Gukroult : 
« La plantation de Beder-Houssein , 
1'ancienne Petra dans TArabie P^- 
tree, est le seul endroit bien connu 
au jourdTiui qui fournisse 1e baume. 
Le grand-seigneur n'en regoit par 
an que trois livres. On en donne 
une livre au Pacha du Caire, et 
une a V£mir-kadji f ou conducteur 
de la caravane de la Mecque. Un 
flacon de ce baume est conserve* au 
Jardin des Plantes comme un objet 
du plus grand prix. Le veritable 
baume qui decoule de 1 arbre par 
incision n'entre pas meme dans le 
commerce. Ce qu'on vend sous ce 
nom n'est que de Thuile tiree par 
caisson des graines, des noix (Amy- 
ridis fructns bacca drupacea , mo- 
nosperma per abortum. Pers.) et 
des branches de 1'arbre , le carpo- 
balsamum et le xylobalsamum des 
Anciens. » (Moreeaux extraits de 
PUne, t. I, p. 5a8, 1809.) Eo. 

5o. Adulterata olei modo innatat, 
etc. Diosc. hsec omnia totidem ver- 
bis expressit. Cf. lib. I, c. 18. Ed. 

5i. Si metopio. Et metopio adul- 



Digitized by 



Google 



90 C. PLINII NAT. HIST. 

dido cingitur. Summa 5 ' probatio est, ut lac coaguiet, in 
8 veste maculas noh faqiat. Nec manifestior alibi fraus : 
quippe millibus 53 denarium, sextarii empti vendente fisco 
trecentis denariis, veneunt. In tantum expedit augere 
liquorem. Xylobalsamo pretium in libras x. v 54 . 
i LV. Proxiina Judaeae Syria supra Phcenicen styracem s 
gignit, circa Gabala*, et Marathunta, et Casium Seleu- 
ciae montem. Arbor est 3 eodem nomine, cotoneo malo 
similis, lacrymae fex austero jucundioris, intus similitudo 
arundinis, succo pragnans. In hanc circa Canis ortus 4 
advolant pennati vermiculi erodentes : ob id in scobe 



terari balsamum , scribit etiam 
Diosc. 1 , 1 8. Est autem metopion 
Hammoniaci lacryma, ut diximus 
cap. 5o. Hard. 

5 s. Summa probatio. Hssc pari- 
ter Diosc. loco cit. et auctor libri 
de Simp. Medic. ad Patern.. inter 
opera Galeni, t. xm, p. 997. H. 

53. MlUibus denarium. Purum 
balsamum , £xp arov , vendente fisco 
in singulos sextarios trecentis de- 
nariis venibat. Institores qui a fisco 
emebant, sic liquorem illum auge- 
bant, admixtis alienis succis, ut 
mille denarios facerent ex ea men- 
sura , pro qua trecentos dedissent. 
Hard. — Mille denarii, boc est, 
monetss nostre, 637 fr. trecenti, 
191 fr. 10 c. Ed. 

54* /« ftbra* X. V. Denariiquin- 
que f 3 fr. 55 c. Eo. 

I/V. I. Styracem. In officinis 
Storax, gummi, seu lacrymss in- 
duratss genus : sed illud perrarum , 
ac vix umquam adulteratiosis vitio 
carens. Hard.— Discor. lib. I, cap. 
79 : 2t6po{ ^axpyov iari £iv£pou 
rtvo^ ojaoiov xu&tvu»* o\aftpti &k 
auroo 6 (avdoc xal Xiiraooc » f«Tt- 



vo>oNk > dptf{ii6ouc i*X wv &iroXtuxouc , 
iiruhajitvav rf i&cwfta &c ort irXiX- 
erov, xal Iv tu paXaeeiadai dvsic 
oypaatav Ttva (AtXtT«*#D , x. t. X. Ar- 
borem cum Pyro cydonia non im- 
merito comparat : optime crescere 
ait in Pisidi» montibus et Gilicist , 
quod et testatur Strabo, lib. XII, 
et Moses Chorenensis , Geog. Ar- 
men. p. 353. SpBxxaxL. — Nobis 
dicitur Styrax officinale ( Decand* 
monogyn. gen. 1095, Pers. Guiacan. 
Juss.). Invenitur in Judssa, Syria 
et Italia. Ed. 

a. Gabaia. Unde styrax r«€o> 
Xtmc * Diosc. laudatur I, 79. De 
bis oppidis in Geographicis egimus, 
V. Habjd. 

3. Arbor ett eodem nomine , etc. 
Diosc loco cit Hard. 

4. Ortus. Editi ante Hard. libri 
ortum. Ed. 

5. In scobe. Scobe arboris ad- 
mixta , qu» ▼ermiculorum erosione 
fit, adulteratur ea, lacryma, atque 
adeo vilescit, sordetque. Diosc. loc. 
cit. et auctor iibri de Simp. Medic. 
tom. XIII operum Galeni, pag. 
zooo. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 91 

sordescit. Styrax laudatur post supra dicta ex Pisidia 6 , 
Sidone, Cypro, Cilicia, Creta minirae. Ex Amano Syriae 
inedicis, sed unguentariis magis. Colos in quacumque a 
natione praefertur rufus 7 , et pinguiter lentus : deterior 
furfurosus, et cano situ obductus. Adulteratur cedri resina 
vd gummi, alias melle,aut amygdalis amaris : omniaque 
ea deprehenduntur gustu. Pretium optimo 8 , x. tiii. Exit 
et in Pamphylia, sed acrior 9 , minusque succosus. 

LVI. Dat et galbanum 1 Syriain eodem Amano monte * 
e fenila a , quam ejusdem nominis resinae modo 3 stagonitin 
appellant. Quod maxime 4 laudant , cartilaginosum , purum 
ad similitudinem Hammoniaci ,minimeque lignosum* Sic 



6. Pisidia, Piskhacum, Cilicium- 
qne styr ac cm commendat etiam 
Diosc. loco cit Pamphyliom Gale- 
nus, lib. I de Antid. cap. 14, cu- 
jos regioni* oppidnm Side. Sed 
hic MSS. omnes- Sidone habent , 
pratter Chiffl. Et Tero de styrace 
Pamphylio mox dicetur. Habd. 

7. Rufus. Dioscor. ?av8dc , xot 
tarapoc , fr.w»^n<;, rnfas, pinguis, 
resinosns. Idem moz furfarosum 
improhat, tov irtToptt£*. Hahd. 

8. Pratimm optimo , X. VUL Octo 
denarii , sen 5 fr. 66 c. Ed. 

9. Sed aerior. Sic MSS. Reg. 
CcJb. Paris. non aridior* Hard. 

LVL 1. Legend. « DatetGalba- 
nmn Syria in eodem Amano monte, 
e ferulaque ejnsdem nominis , re- 
tnnt modo stagonitin appellant. » 
XcX&cvnv wfwnw maxime landari 
ihcit, quas ita dicitnr, quod gntta- 
tini floit : nam ?ayov«c snnt gutta. 
Sujus. pag. 35».— Zfal et galba- 
num Sjtuu Vide infra cap. 5 , lib. 
XHV. Theophr. Hist. cap. 7 , lih. 
IX , fernlam eam Paeo vocari tra- 
dit Dioscor. vero a quibusdam no- 



minari Metopion. Rotundum et ma- 
sculum thusDiosc. Stagonian vocat. 
Daijec. — Galbanum. Retinet in of- 
ficinis nomen. Hard. — Dioscor. 
UI, 97 : XoX&tvn owo*c lortv vdp- 
faxoc iv Sooia 'vsvvttfAtvou , ^v fvtot 
ffctre»iriov xoXouetv fart £i atasc 
dpCvm Xt6avoct£qc» xov^oot^nc , xa- 
OoEp a,Xtiraoa, £i[uXoc* x. t. X. Spren- 
gelio , Hist. rei herb. I , p. 4° » est 
Bubon galbanum ( Pentand. digyn, 
gen. 70», Pers. UmbeUifer. Juss.). 
Ed. 

a. Eferida. Ex arbore ferulacea. 
Galenus, lib. de Fac. Simp. Med. 
pag. a 4o : XoX€avi) , owo'c t?t vap- 

fa)XftS£oUC OUTOU. Habd. 

3. Stagonitin. Ipsa resina, quss 
galbanum dicitur , etiam cafovtTic 
appeUatnr, quod guttatim fluh : 
arbor eodem nomine , quod illam 
guttatim emittat. 2Tay©vic gnttss 
sunt. Hakd. 

4. Quodmaxime, etc. Diosc. lib. 
III, psg. 97.HARD. 

5. Hammoniaci. Quo idcirco per- 
mixto galbanum adnlterari prodit 
Diosc. loco cit. Haad. 



Digitized by 



Google 



9* C PLINII NAT. HIST. 

quoque adulteratur feba, aut sagapeno 6 . Sincerum 7 si 
uratur,fiigat nidore serpentes. Permutatur in libras,*. v s . 
Medicinse hoc tantum. 

LYII. (xxvi.) Panacem 1 et unguentis* eadem gigntt% 



6. Sagapeno. In MSS. Sacopenio. 
Recte. Nam.Sacopenio, quod eat 
inferioris nota, adulterari galba- 
num, simile veri est : quum sagape- 
num, quod pretii majoris est ac 
fecultatis, adulterari galbano pro- 
dat auctor libri de Simp. Med. ad 
Paternianum, tomo xiii opernm 
Galeni, pag. 999 : « Sagapenum, 

inqnit , est lacryms genus Hoc 

ipsum galbano aliqui adulterant, 
formatisex eo guttulis ejusdem ma- 
gnitudinis. » De utroque dicemus 
opportunius XX , yS. Ha.ro. — 
Brot. Sacopenio. An Ferula Persica 
(Pent. digyn. gen. 691, Pers. Um- 
beliif. Juss.), ut Tult Sprengelius 
tom. I, pag. i65? Ed. 

7. Sinceram. Nicander in The- 
riac. pag. 4 , et Diosc. loco citato. 

8. In iibras, X. V. Id est, 3 fr. 
55 c. Ed. 

LVII. 1. Panacem. Pbarmaco- 
polis, Panaces Heracleum dicitur : 
ipsique Dioscor. lib. III, cap. 55 : 
ndvoxt; ApaxXtiov* Succus vero , 
Opopanax. De eo rursum XXV, 
11. Ha&d. — Tria panacis genera 
distinguit Dioscorides , lib. III, cap. 
55, et 57 : prima nempe species : 
nccvttxsc ftpoxXttov , 45 o5 oiroiravog 

euXXryiTai fuXXa <H tjju rpaxfa, 

%OLU,aimT%, x^ w P* aeotfpa irpbc ra 
rifc ewdfc, fr t» irtpietptt fatoxi- 
epsva *tvrap.tp»c * xxuXov £i Sairtp 
vapfaxoc &<[nuXcTaTOv * i*x 0VTa X v °5v 
Xtuxbv , xal yuXXa irtpt aorbv fuxprf- 
Ttpa, cxtouhov £i iV axpou i; (ta- 
xpov. Adjungit flore esse luteo, se- 



mine odorato urendique vipradito»; 

radicibus denique ab una origine 

compluribus, iisque candidis, gra- 

▼eolentibus , crasso et subamari 

gustus cortice vestitis. Nasci autem 

in Bceotia, Arcadia, Macedonia el 

Cyrene Liby». Secunda panacis spe- 

cies est Panaces iEsculapii : canlem 

e terra emittit tenuem, cubitalem, 

geniculatum, circa quem folia vi- 

suntur foeniculi, majora tamen et 

birsutiora, odorata; etin cacumine 

umbella, in qua flores emicant au- 

rei, acres, et odorati; radix est 

parva , etc. Denique species tertia 

dicitur: PanacesChironium, in Pe- 

' lio monte potissimum proveniens; 

foliis ajAOpoxtt similibus, floribns 

aureis ; radice tenui , neque alta , 

gustu acri. Panaces Heracleum no- 

bis est Pastinaca opopanas Linn. 

(Pentand. digyn. gen. 818, Pers. 

UmbelUfer. Juss.). Habitat in Italia, 

Sicilia et Syria. Ed. — Seriores ad- 

dito jpxxXttu id genus distinxerunt, 

ab AexXi»irto5 panace ( Laserpitio hir- 

suto , gen. 693 , Pers. ) et a Xtiptm» 

( Laserpitio Chironio , ibid. ) ; sed 

Las. Cbironinm Linn. yalde du- 

bium est. Gouanus enim , Illustr. 

pag. ao , contendit idem esse cum 

Pastinaca opopanace. Addit etiam 

se ex bac planta nullum principium 

elicere potuisse. Quod conceditnr, 

quum clima monspeliacum a graco 

longe differat. Cf. Savighy in En- 

cycl. IV, p. 719, 710. SpaxvGSL. 

a. Unguentis. Maxime irino. Re- 

prebendit boo loco Plinium Dale- 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 9 3 

oascentem etin Psophide 4 Arcadiae, circaque Erymanthi 
fontes , et in Africa , et ip Macedonia : ferula 5 sui generis 
qumque cubitorum, foliis primo quaterniS, mox senis iri 
terra jacentibus, ampla magnitudine rotundis 6 ,in cacu- 
mine irero oleagineis, semine in muscariis 7 dependente, 
ut ferulae. Excipitur 8 succus inciso caule messibus i radice 
in autumno : laudatur 9 candor ejus coacti. Sequens pal- 
lido statera ,c . Niger color improbatur. Pretium optimo in 
libras , " x. bini. 

LVUI. Ab hac ferula differt * , quae vocatur spondy- i 



apras : negat panacem unguentis 
utilem. At tuetnr Plinium Theo- 
phrastue , qui ad nnguentum iri- 
nun panacis radicem utilem esse 
testatur, propter suavitatem exi- 
miam : lib. IX Hist Plant. cap. 
10 : xpaeufcoc H xal wpo< to tptvov 
pueov iik ttjv tfawftav. Hard. 

3. Eadem gignit. Syria nimirum. 
Theophrast. Hist. Pl. IX, xo : rivt- 
t«u #i «tpl Zuptav. Huu>. 

4. Et in Psopkide, etc. Diosc. 
loco cit. De his regionibus in Geo- 
graphicis egimus. Hahd. 

5« Ferula. Arbor ferulacea pe- 
cnliarisgeneris. Hacdescriptiotot- 
idem fere verbis ekstat apud Diosc. 
loco dt. Ha.bd. 

6. BsHundis f etc. Ad folia ficul- 
nea projume accedentibus. Diosco- 
rides. Hasd. 

7. In muscariis. Muscarium di- 
dtnr ea veluti coroa quarumdam 
herharnm» in qua semina depen- 
deat, qualis est ferulss, feniculi , 
anethi , et similinm. £xtao\ov Dio- 
scorid. appellat loco cit. quasi um- 
bellam : ext«£tov , inquit, tV «xp ou , 
tc sv^ou. Hard. 

8. Excipitur succus ineiso caute 



messibus, radiee in auiumno. Diosco- 
rides loco cit. et Theophrast. Hist. 
Plant. IX, 10. Galenus opopana- 
cem et ex radice pariter, et ex 
caule inciso colligi prodit, lib. 
VIII de Simp. Med. Fac. K«t 6 
xoXoufuvec oiroirovsg ytvtrat t«v £t- 

^WV OUTOU , XOt T»V XOUXttV tXTtffcVO- 
ptfvOV. Habd. 

q. Laudatur eandor ejus coacH. 
Diosc. loco cit. Habd. 

zo. Seauens pallido statera. Vilius 
pretinm pallido est. Hard. 

11. In libras 9 X. bini. Hoc est 
monetas nostrsi, 1 fr. 41 c. £d. 

LVIH. 1. Ab hae feada dif- 
fert , etc. Dioscorides lib. III, cap. 
90 : 2qpov£uXtov auXXa uh fxtt xara 
irocov iotxoVa «XaTavtt , icpb; t« tou 
iravaxoc* xauXouc o*i irnxuatouc , ii 
xal pitttovac, totxoVac papaOptt - eirtp- 
jxa £i tV axpu Sptotov etaiXtt, £1- 
«Xouv , trXaTurtpov £t xat Xtuxortpov, 
xal axuptt^tartpov , papuo<rtiev - avftn 
Xtuxa, f)t?av Xiuxyjv» ^aoavfi» {petpn. 
Subjungit nasci in palustribns et 
aquosis. — HeraeUum spkondjlium 
Linn. (PentamL digyn. gen. 696, 
Pers. Umbellifer. Juss.); in pratis, 
ad vias non infrequens. Ed. 



Digitized by 



Google 



94 



C. PLINII NAT. HIST. 



lion, foliis tantum , quia sunt minora , platani * divisura. 
Non nisi in opacis gignitur. Sepaen eodem nomine silis 
Speciem 3 habet, medicinae 4 tantum utile. 

UX. Dat et malobathron Syria 1 , arborem folio convo- 
luto, arido colore 3 : ex quo exprimitur oleum ad un- 
guenta : fertiliore ejusdem iEgypto. Laudatius 3 tamen ex 
India venit In paludibus ibi gigni tradunt 4 lentis modo , 



i. Platani ditdsura. Divisa sunt 
spondylii folia exiguis per ambitum 
incisuris, ut platani. Hard. 

3. Silis specUm. Hocest, seselis, 
quod seli Romani veteres appella- 
▼ere. Diosc. loco cit. eirtpfia £' sV 
ujum 6(Miov ese&tt. Hard. — Silis. 
Gronov. JUis , manifesto operarum 
errore. Ed. 

4. Medicina. Ad qaos usns adhi- 
bcatur, dicemns lib. XXIV, cap. 
16. Hajld. 

LIX. i. Dat et mabbatftron Sy- 
ria. Hinc Horatius , lib. II , Ode 7 : 
« Coronatus nitentes Malobathro 
Syrio capillos. » Hajld. — Diosco- 
rides lib. I , cap. 1 t , docet qoos- 
dam pro nardi indic» folio poXa* 
€adpov babere : esse autem peculiare 
quoddam genus folii , quod paludi- 
bus innatet , nulla radice fultum : 
id collectum , statimfilo trajectum, 
reconditum servari. Repetit id Pli- 
niusXII, 59, novo addito errore, 
in Syria nempe id gigni malaba- 
tbrum. Galenus duobus locis, de 
Facult. simpl. med. VII, 98, 1 1 4 > 
paXdSaftpov et euXXov uaXa6a6ooo re- 
censet; congruere virtutem cum vi 
nardi. Mox usus increbuit, eoXXa 
cum piaXaSoldp» eadem putare , 
quum Plutarcbus , GryU. 990 , di- 
catvttf £ooc » x*i ^uXXa , xai xaXapooc 
apa&»o6<. At vero inDigest. 1. 39, 



tit. 4, de Public. et Vectig. I. 1 6, 
distinguitur malabatbrum a folio 
barbarico. His aliisque argumentia 
victus primus fere Anguillara , pag. 
99 , bene distinxit folium barbari- 
cum , quod idem ac Piper betle , ma- 
labatbrum autem dici Tembul. Idem 
tembul vero tanquam piperis spe- 
ciem quoque describit. Falli autem 
eteumGarcias(Clus. Exotic. 175- 
177) perbibet , malabathrnm enim 
Cassia) Hgneai (Lauri cassia f En~ 
neand. monog. gen. 994, Pers. Lats- 
rin. Juss. ) esse folium , folium vero 
x*r' ifocnv esse betle Indorum (P*. 
per betle, Diand. Trigyn. gen. 74, 
Pers. Urtic. Juss.). Conf. Trew in 
Nov. Act. nat. cur. vol. II, append. 
pag. 385. Coram babeo etiam ico- 
nem folii, quod manifesto Lauri 
cassim est, et betU dicitur, apud 
Ramusium , Viaggi 1,363. Spbbv- 
oel. De malabathro vid. ExcVH 
ad calcem hujus libri. Ed. 

a. Arido colore. In Chiffl. coiore 
aridi solL Haed. 

3. LaudaHus. Et jam alteriua 
generis malabathrum. MoXa€aftpov 
Dioscor. I , xi. Galenus , de Fac. 
Simp. Med. lib. VII, aliique Gratci 
appellant. Etiamnum in oracinis 
Malabathrum , et Folium Indum. H. 

4. Gigni tradunt. Incerta id fama 
tradi haudobscureinnuit; tradidit 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 



95 



odoratius croco , nigricans , scabrumque , quodam salis 
gustu. Minus probatur candidum. Celerrirae situm in vetu- 
statesentit. Saporejus s nardo similis esse debet sub lingua. 
Odor vero in vino sufTervefacti antecedit alios. In pretio 
quidem prodigio simile est a x. singulis 6 ad x. ccc. per~ 
venire libras : oleum autem ipsum in libras, x. lx. 

LX. (xxvn.) Oleum et omphacium 1 est Fit a duobus 
generibus, et totidem modis, ex olea et vite : olea adhuc 
alba expressa : deterius ex druppa 3 : ita vocatur prius- 
quam cibo matura sit, jam tamen colorem mutans. Dif- 
ferentia, quod hoc viride 4 est, illud candidum. £ vite 5 fit 
psythia aut amminea, quum sint acini ciceris magnitudine, 
ante Canis ortum. In prima lanugine 6 demetitur uva 7 , 
ejusque melligo 8 . Reliquum corpus 9 Sole coquitur. No- 



et Titi» : ex singulis generibus fit 
oleum duobus modi* . Haad. 

3. Druppa. De hoc genere et no- 
mine diccmuslib. XV, cap. 2 . Hard. 

4* Hoc viride est 9 Ulud candidum. 
Hoo , quod ex druppa fit : illud , 
quod ex alba. Habd. 

5. E vite. De his yitium nomi- 
nibus dicetnus lib. XIV, cap. 4 * et 
ii, Habd. 

6. Lanugine. Hoc est , incipien- 
tis uvss pubertate, ut dicetur XXIII, 
4. Haad. 

7. Ut>a. In MSS. Reg. Colb. 
Chiffl. etc. juba. Male. Haed. 

8. Meitigo.Quwn ex effervescente 
succo ceu lanugo qnsdam, in am- 
bitu lateribus Tasis adhseserit, tum 
ea pariter demetitur. Decuti in sub- 
jectum liquorem Dioscor. jubet, 
III , 5 ; Plinius , seponi. Quid mel- 
ligo esset, nec Ruellius intellexit , 
libro I de Nat. Stirp. pag. 369 9 
nec ante nos alii. Haxd. 

9. Reliquum oorpuu Reliquus suc- 



Diosc loco ciu et ex recen- 
tiorilms Dalecampius,Histor.Plant. 
lib. XYIH, cap. 1 5, aliique : quos 
halhicinatos esse recte erincit Cha- 
nains in Pharmac. pag. 194 » ubi 
arboria ingentis fblium esse att in 
Cambais» regno, aliisque Indiae lo* 
cb enatss. Ante eum viderat Sara- 
1, in notis ad Diosc fictitiam 
e malobathri descriptio- 
1, qnalis a Dioscoride , et ab iis 
quos Plmias commemorat, nunc 
aflertnr. Haxd. 

5. Sapor ejus nardo simiiis , etc. 
Diosc loc ciL Habd. 

6. A X. singmiis md CCC. Dena- 
rias est anos Plinianis temporibus 
cire. 70 c Trecenti , 191 fr. 10 o. 
Mox sexaginta , 4» fr- 46 c. Ed. 

IX. 1. Oieum ei omphaeinm est. 
6pfdxnot Dioscoridi, I, 39; iu 
dictum , quia ex acerbis et imma- 
tarai uris oleiave exprimitur. Cato- 
ni, oleoua viride. Habd. 

3. fsi dmohus. Genera sunt, olea 



Digitized by 



Google 



96 C. PLINII NAT. HIST. 

cturni rores caventur io . In fictili condita melligo colligi- 
tur : subinde Cyprio aere servatur. Optima quae rufa* 
acriorque et aridior. Pretium omphacio in libras " x. vi. 
Fit et alio modo , quum in mortariis uva immatura te- 
ritur : siccataquein Sole, postea degeritur in pastillos. 

LXI. (xxvin.)Eodem 1 et bryon* pertinet, uva populi 
albae. Optima circa Gnidum aut Cariam in sitientibus aut 
siccis, asperisque : secunda in Lyciae cedro 3 . Eodem et 
cenanthe pertinet : est autem vitis labruscae uva : colli- 
gitur quum floret , id est, quum optime olet : siccatur 
in umbra substrato linteo, atque in cados conditur. Prae- 
cipua ex Parapotamia : secunda ab Antiochia, atque Lao- 
dicea Syriae : tertia ex montibus Medicis. Haec utilior me- 
dicinae. Quidam omnibus 7 iis praeferunt eam , quae in Cypro 



cua e Tite expreasus, sive ompha- 
cium ipsum, le verjus. Sed hic pa- 
randi modus obsolevit. Hard. 

io. Nocturni rores caventur. Qb- 
stant enim, quominus spissescat, 
cogaturque. KwXuouai vop at £po'aot 
tviv auarflwtv a&rou , Diosc. lib. III, 
pag. 5. Haad. 

xi. Jn libras X. f7. Denar. 
seni, 4 fir. *4 c. Ed. 

LXI. x. Eodem. Ad unguenta 
facienda, qua ex ailvis petuntur. 
— De bryo vid. Excurt. XII ad 
calcem hnjut libri. Ed. 

a. Bryon. Bp6ov, qum vox mu- 
scum aonat , Gallis mousse : ut dixi- 
mus cap. 5 1 . A similitudine aliqua 
uvam in populo alba vocat, tum 
hoc loco, tum libro XXIV, 34* 
Habd. — Optima cirea Gnidum, etc. 
Optimum hryon, deinde popul- 
neum, Xtuwxov ex Dioscoride ; Pli- 
nius legisse videtur A6xtov. Jam 
antea cap. 5o de sphagno, sive 
splanchno, quod idem esse puto 



cum bryo , Plinius disseruit. Dal. 

3. Lycim cedro. De cedro Lycia, 
libro seq. cap. 1 1 : BpOov rb M 
x&^pivttv i&pi9xo(A(vov guXuv 9 quod in 
cedrinis lignis reperitur, commen- 
dat etiam Galenua , lib. VI. de Fac. 
Simp. med. pag. 166. Habd. 

4. QEnanthe. Otvovfa f inquit 
Diosc. lib. V, cap. 5 , KoXnrou 6 
Ttlc ftYpiac ijAiriAOu xapiroc k^n 
avOiT, vitis silvestris, sive labruscss 
fiructos, quum floret : qui maturita- 
tem numquam assequitur. Hard. 

5. Quumfloret.lnllSS. cumflore. 
Geopon. auctor, lib. V, cap. 49 • 

AviirWov t^v olvovfav irapi to» 

xatpbv tou dtvdou;. At Galenus , VIII, 
i, xara towou;, « OEnanthen ap- 
pello, inquit, silvestrium germen 
cum floribus » : Otvavfav £* ovou,s(«§ 
to t«v dfptuv d(Air<X«v JxSXdcnf&a 
ouv toI; dvOtatv. Habd. 

6. Parapotamia. De his regioni- 
bus libro V et VI diximus. Hard. 

7. Ommbus. Non ad medicos tan- 



Digitized by 



Google 



LIBER XII. 97 

insola nascitur. Nam quae in Africa fit , ad medicos tan- 
tum pertinet, vocaturque massaris. Omnibus autem ex 
alba labrusca prastantior , quam e nigra. 

LXII. Est praeterea arbor ad eadem unguenta perti- i 
nens 1 , quam alii elaten 1 vocant, quod nos abietem, alii 
palmam , alii spathen. Laudatur Hammoniaca maxime , 
mox JEgyptia, dein Syriaca, dumtaxat in locis sitientibus 
odorata , pingui lacryma, quae in unguenta additur ad 
domandum oleum 3 . 

LXIII. In Syria gignitur et cihnamum , quod camacum ' t 



tam , ted ad omnes usus. Ita MSS. 
dod omnis. Haad. 

T.TTT f. Ad eadem unguenta per- 
tiaeru. Unde unguentum &«tivov 
apud DiofC. I, 54. Habd. 

a. Est prmterea arbor elaten 

9ocant, etc. Fallitur Plinius multi- 

plici Tik &«tt,c significatione. Est 

autemelate ad unguenta pertinens, 

sive a-xcfon Archigeni lib. II xa-ra 

tmtouc 9 yoNutoc at6lviov , gliscentis 

palmss floris involucrum, et tegu- 

mentum. Dalbc. — Aiii elaten. 

Diosc 1, 1 5o : foivil; , ^v fvwt iXa-nqv 

xax etraOnv , irtpixaXuu>p.a i$\ tou 

xofxou twv oowt«ivax|A^vav6ouvT»v. 

• Palmaquam nonnulli elaten (hssc 

tox Latinis et abietem gonat), aut 

spalben appellant , fructus palma- 

rum adhuc florentium involucrum 

est. • H«c in ipsam quoque arbo- 

rem nominacadere Pliniusputavit : 

rectene an secus f an errore pro- 

prio, an eorum etiam qui ei prseU 

verint , statuere haud proclive est. 

Quin etiam,quum ad unguenta spis- 

sasda addi lacrymam, quam h«c 

arbor exsudet , Pliniusdicat; Diosc. 

ad eum usom id involucrum ad- 

hSmri relit; non eamdem arborem 



utrumque descripsisse , planum est ; 
etsi vires in medicina utrique qu«- 
dam affines. Habd. — Hic aliquid 
humanitus passus est Plinius; nec^ 
de peculiari aliqua arbore , sed de 
parte arboris agitur. Abies , le sa- 
pln , dicitur quoque elate. At hic 
nonagitur de elate, qu» abies est; 
sed ut ex Dioscor. I, i5o patet, 
palma, quam nonnulli elaten, aut 
spathen appellabant, est fructus 
palmarum florentium involucrum. 
£0 involucro, non abiete, teste 
eodem Dioscoride spissescebant un- 
guenta. In Indice hujus libri Pli- 
nius non memoraverat abietem : 
inde verba illa , quod nas abietem , 
spuria esse puto. Nec abietem , sed 
Phoenicem elaten memorat infra 
Noster ,XXIX, i3. Bhot. 

3. Addomandum oleum. Ad co- 
gendum, spissandumque. Hard 

LXIII. 1. Camacum. Ita MSS. 
Reg. Golbert Paris. Chiffl. etc. 
ubi caryopon substituit Hermolaus. 
In Indice hujus libri, Comacum. 
Libro item XIII, a, comacum. Paulo 
post, «Multum a succo vero cin- 
nami differens » : ubi libri editi , 
« mnltum a surculo veri » : MSS. 



Digitized by 



Google 



9 8 C. PLINII NAT. HIST, LIBER XII. 

appeUant Hic est sticcus nuci expressus, raultum a succo 
yero cinnami differens , vicina Umen gratia. Pretium in 
lihras, asses quadraginta \ 

« Multnin masculo verb. » Salma» a. Auti quadragmtm. Qui deim- 

sius parum sane apposite , in Solin. rii quatuor , hoc ett , nostratis mop 
«multum a masculo viro. » Hard. nets, a fr. 83 c. Ed. 



Digitized by 



Google 



% v %y% * % ^ % m %m m mmmmm m mmmmm >% m m% mmm >%mn m m %m m %m mmmm % mm %mm %mr % mmm% mm m m %\%mmmmm*mm> 

EXCURSUS I 

DE GITRO MKDICA. 

Ad ea Plinil terba , eap. 7 , pag. 10 : 
Maius Assyria % quam mtii vocant Medicam* etc. 



Arboris modus nostratibos in hortiB modicus est. Radix ramosa , alte 
lateqoe diffusa, ligoosa, corticosa, foris lutea, intns albicans. Truncus 
gracOjs , ligno albo duroqtie , cortice coloris e viridi pallentis. Rami nu- 
nerosi , prolixi, tenoes, ductilique lentitia obsequentes : ex bis vetustiores 
dButo virorc flaventes palUdisque aculeis armati ; recentiores vero Iaeta 
viriditate nitidf ; surama ramorum foliorumque teneritas rubcnte virore 
fusca. Polium ad juglandis folii magditudinem accedens , perssepe ob- 
(nsum, interdom etiam acuminatum, triploque fere in longitudineni 
quam in latftudinem porrectras, snpina parte quam prona viridius, oris 
levmtr incisis serratom, flbris a medio crassiore nervo excurrentibus 
venosom , nonnunquam corrugatum et veluli bullans , spisso ambitu ra- 
mos oonvestiens et tota hieme exornans, bene odoratum , gustatu ama- 
rom, soti si objiciatur, instar foliorum hyperici, foraminibus, vel potius 
punctufis transhacidis undique respersum. Spina foliorum plerisque su- 
perne contigua , gemmseque finitima, acumine subrubens, caetero viridis, 
app r i m e rigida et satis longa. Flores confertim summis ramulis velut odo- 
rariom in fasciculum frequenter cohserentes, rosacei, petalis carnosis, 
perssepe qoinis per ambitum resupinatis, foris interfusis rubore, caete- 
rum caudidis, in orbem positis , ex calycolo viridi quinquefido emergen- 
tibos constaotes, albentibos flavo sub apice , staminibus numerosis bene 
capiHati , languide olentes, gustu primo subdulcis , mox amari , partim 
frugiferi , exstante ioter stamina longulo pistillo fructus rudimento , par- 
(Sm citra hoc indiciom infecundi, et hi quidem cito decidui , at illi te- 
nacius haerentes. Fructoum flgura saepius oblonga, nonnunquam globosa, 
ftstigio alias mocronato , alias retuso, soperficie rugosa tuberosaque, lon- 
gitudioe non raro dodrantali , imo qnandoque majori ; magnitudo enim 
varia , poodnsqoe dWersum, siquidem nonnulli acl sex , novem , imo ad 
onginta usque libras proventnnt. Cortex exterior coriaceus, tenuis, 
amarus et fervidus, colore primum viridi, in maturitate vero aureo seu 
dtrino, odore fragranti : cortex interior seu caro crassa , veluti cartila- 
gmea , firma , candida , subdolcis , aliqoantisper acida et leviter odorata, 
itttus cBvisa in varia loculamenta succi acidi, vesiculis membranaceis con- 
tenti, plena. Denique semina cuique pomo complura, alicui qulnquagena 
sopncentena in medullaevesicularissmuinclusa, oblonga, semiuncialia, 
ntrioque fere ■cuminata ; doriuscula et membranacea, amara , foris flava, 

T 



Digitized by 



Google 



ioo EXCURSUS I. 

striataque cute vestita , nucleo daplici , candido, amaricante cnm qoadam 
admixta dulcedine referta. In eadem arbore ssspe visitur eodem tempore 
tempestivum , et pulcfare confosum ver cum pomifero autumno , pomis 
aliis cadentibus, aliis maturescentibus , aliis subnascentibus 5 aed per au- 
tumnum proventus uberior. ( Conf. ad cap. 7, notam 7 Harduini. ) 

In GaUo-provinci» hortis colitur hec arbor ab Assyria et Media pri- 
mum in Grssciam et inde in meridionales fiuropa? regiones translata- 
Unde fructus mala Mediea, mata ^jvyrMtlicuntur. Fructus partes omnes, 
cortex exterior , seu flavedo citri (zeste) , cortex interior seu caro, pulpa 
seu succus, et semina eximii usus sunt in medicina. Gboff. Tract. de 
Mater. med. tom. m , pag. 3 3o. ( Gonf. etiam Linn. Mater. med. pag. % 10 1 
curante Schrebero ). 

Jam lectorem admonuimus ad hunc Plinii locum, ne malum Assyriam f 
quae procul dubio nobis est Citrtu medlca Linn. (citronnier) cum Citro 
aurantio Linn. (oranger) confunderet. Quem in errorem delapsos ease 
Veterum nonnullos testantur Athenssi loca, qcuehreviter hic transcribere 
non piguerit. Scilicet lib. II , ubi disputat an eitrium Antiquis cognitum : 
Atu.iXtavoc £t, inquit, fXtytv fo€av t»v Moupuatav fiaatXla , ovo*pa iroXupa- 
dfaraTov tv toic irtpt AtSuvtc auyypajAfAoai, pvupovtuovTa tou xtTptou , xaXttaOat 
f aaxttv auTb irapa toic Ai€uat jrviXov £airtptxbv » ae' &v £t 6paxXt*a xopuaac. 
t{« rqv £xXx£a , ra xpuaea <hi -nfcv tfiav Xtyofttva pviXa. « Tum iEmilianus 
Jubam dixit Mauritania regem, virum doctissimum, in suis de Libya 
commentariis facta citri mentione, scripsisse apud Libyas id vocari 
Hesperidum malum , inde Herculem in Graeciam transtulisse , aureaque 
vocata fuisse ejus arboris mala , ob coloris speciem. » Aliud argumentum 
ex Antiphane in Boeotio petunt, cujus versus apud eumdem reperiuntnr 
Athencum : Kat trtpl |tf v tyov y' ^XiOtov to xai Xiyttv Qairtp irpbc dirXwTouc* 
aXXa Taurl Xap.€avt, IlapGm, ra jtfSXa. KaXa yt oNfr* & Otot. Nto>aTtyap rh 
axipfj.a touV afiyiitvov ttc Taciihivac tVrtirapa tou PaatXt*oc.nap*£aictpio*tov 
4(J,viv yt, v^ tqv a o>aaopov* eaalv ra xpvaa fitiXa tout* tlvat Tpia MoV. fianv 
dXtyov to xaXbv, fan iravTaxou xal Ttfuov. « De obsonio quidem stultum 
est quidquam apud vos dicere tanquam ad insatiabiles , sed hatt accipe , 
o virgo , mala. — Pulchra quidem dii boni. — Nuper semen hoc per- 
venit Athenas a magno Persarum rege. — Ab Hesperidibus credidi, aic 
mihi Lucifera propitia sit: aurea hasc mala tria esse inquiunt tantum- 
modo. — Paucum est quod pulchrum et ubivis in honore. » BocUons 
miratur Athenaeum de citrio et Hesperidum malo seorsim egisse, ai 
eadem sunt. Jubas auctoritati opponit Democriti judicium apud eumdem 
Athenaeum loco citato : npbc toutouc airoSxtyoc 6 AnffcrfxptTOf , fam , tt jitv ri 
rourctv touSac laroptt, xaipiru AtSuxatot f)i€Xotc , frt £l ratc Xwoivoc irXavatc* 
iy« o*i to |iiv bvopa cfi amfu xtta6at tou xtTpiouirapa toic IIaXaioT( touto, to 
^i irpay^a inrb tou £otatou ©tof paarou o8ro>c Xtyo'(ttvov , jv ratc «tpt «utmv 
taToptatc»x. t. X. « Hos sic loquentes Democritus commodum intuitus, ai 
quid horum, inquit, Juba narrat, valeto cum libris snis Libycis, pna- 
tereaque Hannonis erroribus: ego vero pernego citrii nomen exstare apud 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. 101 

i , at ipea res descripta prorsus ab Eresio Theopbrasto in planta- 
i bistoriis , ete. • Juba) igitur auctoritas nulla. Gerte , si Medicnm 
i a Veteribus Tocatnm fujsset eitrium vel Hesperidum , id prodidisset 
Theophrastus, qui plura hujus mali nomina recenset. Satis clare Diosco- 
rides a Romanis eitrii nomen impositnm sit. lnsuper malum medicum 
Veterum nemo in Africa nasci, rel inde afferri tradidit, sed in Media et 
Perside, *el Assyria, ut scribit Plinius. Unde arbor Plinio Assyria malus 
dicrtur. Malnm Medicnm Theophrasti ssxralo valde rarum , rile Hespe- 
ridum. Quod yel ex lib. VI de Caus. cap. i5 , apparet ; ubi tamquam in 
transitu, acTnlgaris, omnibusquenot» arboris Hesperidnm mali meminit : 
IBkasv tf Ttvtnv oapat xaX miretvattc tou dMpoc a6fifuxpot irpoc t«c fapac (t^v «»pav 
alii ) xe£ tVrtv fai *riic foiwpiJoc xoXouptvnc, *&** T«f tSc voxtoc 6*£ti fiSXXov 
i xav' np.tp«v. « Pranerquam si qua suos odores matnritatesque tempore 
alio capere solent, aut celi- temperies aliqua ad odores conficiendos ac- 
conunodata contingat, sicnt malns cui nomen Hesperis; hsc enim noctu 
plus rcdolet, quam interdiu »... Qunm itaqne Theophrastus medica mala 
optinae depingat ; nec Hesperidum , nec anreorum mentionem faciat , nec 
dieat, Grssci» jam olim ab Hercule illata, nonpotest sibi persuadere 
Bodsms quat Juba post commentns est , prasertim qunm ab antiquis 
Gsstcis xcTpia Vocata scribat , quod falsum supra demonstratum est. 

Versus Antiphanis si qnis recte perpenderit, animadvertet puellam . 
flocci pendere anrea mala, ac nnllius pretii awtimare , et ea qua? de aureis 
malis ferebantur, ad punica mala, a Venere in Cypro plautata detor- 
quere. Versuum Antiphanis hic sensus : Gommendat Bcootius rusticum et 
exile suum donnm : quod ut magis €aciat , non de rulgari cotoneorum 
genere (haec enim sunt aurea mala, nt mox dicetur), mala se afferre 
inqnit, sed omninm longe pulcherrima ; quippe semen a Perside allatum... 
Quod antem a rege magnosemen missnm dicat , salsam , contumeliosam et 
amarnlentam habet in Athenienses accusationem , eos nimirum qui regiis 
pecuniis, qnas per mala aurea indicat, se sinerent corrumpi... Quod si 
Antiphanis jam ssculo arbor hasc familiaris apud Grtecos fuisset, ut etiam 
rustieus inde mala sibi compararet, multo snte Virgilii a>vum in Italiam 
allata fuisset... Medicum autem malnm neutiquam hac in regione fuisse, 
ex his Maronis ▼ersiculis cognosci potest : • Quod potui, pnero silvestri 
ex arbore lecta Anrea mala decem misi ; cras altera mittam. » Quid ? 
afcvsne, shre mala medica decem, ac altera decem pauper Menalcss 
mitteret, qua» ne in ipsius quidem Augusti imperatoris , ac totius ter- 
rarum domini , faortis tnnc temporis crescebant ? Clandii Cssaris tempo- 
ribns eitntm in Italia necdnm raisse cnltam ex eo probari potest, quod 
CohuaeUa qnomodo serenda ac tractanda sit, memori» non prodiderit. 
Psstoris non erat eitria decem, ex Perside magnis sumptibus ad- 
▼ecta, are sno comparare; nec ipse pastor, ut tale qnid suspicemur, 
locum ullum relinqnit, dnm ait se anrea mala nec emisse , neque ex culta 
domesticaque arbore legisse , sed e silvestri decerpsisse. Quau-endum ergo 
pomnm aureom , vile et silrestre. Tale est cydomwm , cujus genus aliquocr 

7 3 



Digitized by 



Google 



toa EXCURSUS I. 

a Plinio ab enreo colore, gftoaofuiXcv dicitur , lib. XV, c. to. Quid anteem 
de maiis aureis Virgilii senserit Propertww , libet trenacribeve : « Codite 
Romani scriptores , cedite Graii , Neaoio qaid majus nescitiir Uiade : Tn 
canis umbrosi subter pineta Galesi Thyrsin ,et attritis Dapbnin arundioi- 
bns; Utqoe decem posaint corruanpere mala pnellam, Missns et impr eanin 
haxlus ab uberibus. Felix qui vUes pomis mercaris amores , etc. » Neme 
non videt vilia esse mala, que aurea Virgilius dixit , minime ex Perside , 
Media aliave Asiatica regione maximis expenais comparata. Cydonin» 
mala esse anrea , in elenia , qua puellarnm sni am avaritiam reprehendit , 
idem Propertius adeo claee docet ut nulla dubitandi videatur superesso 
occasio : « Felix agrestura quondam pacata jnventus , Diviti» quomm 
messis et arbor erant. Illis pompa tuit decussa cydonia ramo , Et dare 
puniceis plena canistra roais. » Confer. Bodaros a Stapel not. in Theophr. 
lib. IV,cap. 4. 

Fuere olim et sunt kodieqne commentatores nonnnUi, qni, re atten- 
tius perspecta, malum , qnam Plinkss ^«jriom nuncupat, Medicam Virgi- 
lius , a Citro ourantio diversam censeant ; sed pertinacins contendant pome, 
quai dicuntur oranges , eadem esse omnino cum iis de quibua Virgiliue, 
Eclog. III, 70, 71 : «Qood potui, pnero silvestri ex arbore leoU Auree 
mala decem misi ; etc. », et Eclog.VI, 61 : «Tnm canit Hesp eri dnm mi« 
ratam mala puellam.» (Vid. tom. I»pag. 111 eti6a edit. nostrss.) 

« Etenim, inquiunt, quodnam aliud fructunm genns aureorum malo- 
rum nomine Veteres insignivissent , prsster Citrum aurantium? Neque 
profecto Citrum medicam inteUexere , tristis succi, tardique saporis arberem 
(Virgil. Georg. II, ia6, tom. I,pag. 357 edit. nost.),cui • /ortunatorum 
nemorum locum inter amatna vireta » (Virgil. jEneid. VI, t. 739) da- 
tum fuisse vix quisquam crediderit. Neque Goropius Becanus audiendns 
est , quem vir doctrinss minime spernendao Gailesius avctorem inducit. 
Romae videlicet repertam fuisse qoamdam Hereulis statuam, teneatis 
manu tria mala , cotonea Veteribns dicta , nobis coings ; unde appareret 
maia illa aurea Virgilii nibil alind fuisse quem dona Pyri cydoniat L. sobnU 
bidi partiro , peitim subflavidi fructus. Sed mali istiusmodi oolor quam 
tristis ! quam male aptus ad oculoa regiss puellss perceUendos nitor 1 Bfe- 
que etiam morandi snnt qni Citrum aurantium in regionibus iUis nasci ne* 
gant, ubi beatas sedes poetss coUocaveront : nam ilhe nbi essent, ant esse 
fingerentur, nullo modo Veteribus satis Uquet, nedum reoentaoribua* • 

£a sunt fere argumenta quibus aurantium nostrum Antiquis noturo 
pauciores docti probare oonantnr. Attamen doctissimorum recentiorts 
ssvi scriptorum sententic non adhflorere non peesumus. Plnrima enim ex* 
stant historioQrum testimonta, tiempuscerto definientium , quo prisBum 
inEuropam malus Aesyria transveota fuit, nempe non sexto aut septitno, 
ut dictum est not, a, cap. 7, sed nono fere post Virgilinm ssseulo. Et m» 
hoc consentinnt viri rei herbariai peritissimi, Mubaay, DxapoirTAiarns , 
etc. aurantium non soluro aVeteribus agnoscipotnisse,sed etiam ex iis, 
quas nobis rehquere, desoriptionibus, patere fruetum illum kmgea variis 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. id3 

dtri speciebos cbrersum esse. Neque adducendum fnisse putant Virgil. 
locam sup. cit. « Aurea mala decem misi , etc. » Quum enim Citrum mc- 
eScam nemo Latinorum ante Palladium norerk ( *id. aot. 7, cap. 7 ), co- 
faeritque, nondom ea silvestris Italiss arbor esse potuit. Carterum vide 
Gallesii Tractat. de Citro medica; conf. quoque ad eumdem Virgilii lo- 
cnm Martin. qoi poma Punica {Punicat granati fructus) forsan ibi signi- 
ncari non temere contendit. Ad hoc minime probabile est Virgilium , 
qni aaalnm medicam tam diligenter et accurate describit Georg. II, ts. 
i* 1 , de Citro aurantio prorsus tacuisse , aut certe speciem illam a conge- 
neribus non certis quibusdam notis discreTisse ; idem de aliis apud Roma* 
aoa Geoponioia dicendum. Accedit quod Theocritus, quem Virgilius 
Edog. III i aai tatns est, lib. III, te, simpliciter uMka. dicit , ut epitbeton 
Mar on ia nnm adoo taatnm omatns oausa adjeutum , et to aurea idem esse 
ac t6 pukkra videri possit. 

Postremo nnlli dubitamns ad hunc locum arripere verba , qu» Hteiu 
adhnc ambiguam prorsus dirimunt, Viri in linguarum Orientaliumscien- 
tia ▼ersatissimi , qui luculentissimam (Reiation de tEgfpte, Paris 9 imprim. 
imperiate, 1810) Abdollatipbi hifltoria) sgyptiacss compendii interprets- 
aonem edidit , notis qnum ad sensum auctoris illustrandum , tum ad 
perapiendam rerum notitiam utilissimis locupletatam : sic enim clariss. 
Stxtkstbr na Sacy, ad cap. 1, not. io3 , pag. 117: «Macrizii locumde 
Gtro mediea bic adducere pretium fuerit , qui sic sese habet : Masoudi iii 
historia sna (forte pro ^w t J f in historia, legendum esset^jU t J, 

scilicet de Citro aurantio loquendo ) prodidit citrnm rotundam , non nisi 
post treceatesinuun Hegyrss annum ex India advectam, et in bac, qus? di- 
citnr Oman, regione satam : translatam inde Basram ( Irak ) et in Sy- 
riam , ita nt non multo post in hortis Tarsi conterminarumque urbium 
freqnentiarima fuerit, et AntiocbisB , et in Syriat littoribus Pal«stmeque 
etjEgypto; quibos in regionibus nemo prius arborem eam noverat Quum 
rero nec eadem esset casli temperies , nec eadem soli natura, muitum ni- 
tidi coloris, multum snaris odoris, quem in India, patrio solo, serra- 
bat , perdidit. Hoc nsque Macrizius. Klrpta conica qu« Abdollatiphus in 
JEfjjpm* snis temporibns cnlta dicit, cum iis quss Tulgo recentioribus 
herg am ottm Tocantur, eadem esse puto. Quos Tero in magna sna .£gypti 
kittoriaf/octus reeenset Ebn-Ayyas, ii snnt : Gitms medica, cahlad, Ci- 
tras meatiea , Tar. €, C. Lhnon , Ckrus aarantium , hammadh sohoairi (forte 
hifarmde)... fbi «ttam reperitur U iimon rouge francais, qnem trecentesimo 
U a ajia i aano in JEgyptom transTeetam fuisse dicit. Credo eqnidem eitri 
speciem , qnam timon remge £bn-Ayyas, Maseudi 9 ci/roA row^Tocatf nifefi 
aliud esse qoam Citrum awrantium ( C, duicem Polyand. monog.-gen. 1 3 10 
Fers. Jmmnt. foaa. ). • De Terietatibus, Tid. Eneytiopdd. Sotamia. fom. IV, 

7 4 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II 

DE LANIGERIS SEHUM AABORIBUS. 

Ad ea Plinii verba , cap. 8 , pag. xa, et cap. ax, pag. 3a: 

«Lanigeras Serum in mentione gentis ejus narravimus ».. Eodem 
Hb.cap.2i: * Ejusdem insulae {Tyli)excelsiore suggestu lanigerce 
arbores, alio modo quam Serum. Bisfoiia infecunda; qua? ni 
minora essent , vitium poterant videri. Ferunt cotonei mali am- 
plitudine cucurbitas 9 quaf maturitate ruptaf, ostendunt lamtginis 
pilas 7 ex quibus vestes pretioso linteo faciunt. Arbores vocant 
gossympinos, etc. 



Nemini dubium est quin Plin. 1. XII, c. a i ,plantam designare voluerit, 
quam recentiores plerique Gossypium arboreum appellant (Ucoton), nisi 
fuerit Gossypinm berbaceum , quod in Barharias desertis ligneum fieri , 
et altitudine in senos et ultra pedes excrescere auctores sunt Glar. no- 
strates Despowtaihbs et Dblillk. Jam nos libri hujus cap. ai , not. io, 
pag. 33, quas ad species revocanda essent gossympinorum apud Veteres 
genera,strictim indicavimus ; duximus tamen operss pretium fore, varias 
auctorum opiniones, quas nostrarum notularum angustie non caperent, 
de gossjrpio ac serico disquirere. 

Prima de Gossypio arbono, et Bombace gossypino in sacris paginis men- 
tio occurrit, quse, ut jam diximus, ex antiquis inde temporibus in JE- 
gypto culta , lanam xylinam largiebantur, e qua pretiosam byssum JEgy- 
ptii texebant. Duplici nomine, *w antiquo copiose, ^*Q recentiorisemel 

Paral. XV,a3, byssuseacitatur.(Cf. Spreng.Hist. reiherb.I,p.i S.)Byssum 
apud Indos lini genus ait Poilux, lib. VII, cap. 17 : Kot rk ftfgatva, xat 
4 puaabc Xtvou ti ttfoc irap'iv£oTc. Eamdem Philostratus, Vit. Apoll. lih. 
II, cap. ao, et Pausanias, lib. V,cap. 5 , ex arbore colligi tradunt : co- 
lore autem esse flavo aureoque Pausanias : 6oup,daat £t dv rtc tv tJ yf 
ftXtta ttjv rt puaaov, brt tvTauda ptovov, trtpttdt fk ouo\uou ttjc foxda^oc f ut- 
Tat... 4 H Puaabc *? flXtt , XtirroTHTOc aiv tfvtxa oux diro£tt t&v £€pat«»v, fci 
£l ouy, AuOtuc Eavd*. 

Herodotus, Tbalia, lib.III, cap. 106, primus apnd Grsscos de gossy- 
pio Indico meminit : Ta £l JtvJpa ra dypta auro'6t f tptt xapirov ttpta xaX- 
Xovii Tt wpof tpovra, xai dptrf tSv dwb t«v ofav xal tadvrrtol IvJot dirb toutuv 
t&v £tv£pt'<*v xpfovTat. «Agrestes arboresiUic pro fructu lanam ferunt, 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II. io5 

oijBa tnm pulchritudine, tam bonitate pi-sscellentem, et ab hig arboribus 
veste Indiei utuntur. • 

Arrianus in Indicis de eadem bac arbore loqai videtar : ZtWtovat £1 t»v 

#lv^eittv to fXotov • xaXtteOat o*t t« £t*v£pa Taora -rf lv£&v 9 covvi TdtXa* xat 

f6to4ai tV aordv, xaOaittp t»v ootv&sttv Iwt rfloi xopuff otv, oTairtp roXoirac. 

• Arborum corticibus Indi Tescuntur : vocantur autem eorum lingua 

arbores tela. Innaacitnr iis qoemadmodam in summitatibus palmarum , 

gfomera , id est, pila lanigera. » Quum ait Arrianus, xaOairtp t&v actvixoiv 

fai vfei xopocf ot, noluit dicere tamquam in summitatibus palmarum , ita 

in lamfefarum arborum Tertice roXoirac istas gigni , aut quod magis ab- 

sardam , sammitates palmss arboris, tales laneas ferre pilas, aut illas ar- 

borea sammaa nesdo qnid simile palmarum fructui producere : sed vo- 

Init grsacus aoctor, toXuirac illas, sive lanss globos , summo Tertici earum 

arborum lanigerarnm sic Tulgo innasci , ut dactyli proveniunt in sum- 

mitate palmarnm arbornm. Neminem botanicorum latet , palmam arbo- 

rem *3cso'xap*ov esse, fiructumque tantum ferre in summitate. Sed et 

pahnarum fructus nonnibil similitudinis habet cum nucleo , sive nuce 

Unigerat arboris. Nam spatba tectus est, qua? connivet et clausa habetur, 

prraaqnam maturcscat dactylus, deinde expanditur maturitate et dehi- 

seit. Ita etiam arborum laniferarum nux, sive calyx in quo lana conti- 

netor, ante matnritatem clausus est ; demum nbi maturitatem adeptus 

est 9 panditur , dehiscit , ac rumpitur. 

Theophrasti locum jam iaudavimus cap. a», not. a, pag. 34» ubi 
apud Indos et Arahas gossypium nasci testatur, Plinio suffragante, lib. 
XIX, cap. 1 : • Superior pars JEgypti in Arabiam vergens gignit firuti- 
cem, etc. • Alpinus de plant. iEgypt. cap. xnn : « GossypiumJEgyptii 
ad ipsorum nsum aliunde afferunt. Neque enim apud ipsos herbacea illa 
planta , ex qua Syri , Tel Cypri gossypium colligunt, adnascitur. Sed tan- 
ttmi quss arboreus frutex est, qussque tantum in quibusdam provenit Ti- 
ridariis. » Ergo in ipsa iEgypto non nascitur, sed in ^Egyptum aflertur, 
ex Arabia scilicet. Quum atio modo quam Serum Plintus subjungit, signifi- 
care videtur eo , quo scribebat , sssculo , sericum a bomhycino distinctum 
naate. (Interiorem gossypii lanuginem bombycem vocat Plinius, lib. XIX, 
cap. 1. ) Bombycinum vocabatur, quod ex bombyce contexebatur ; vestes 
ex bombycino paratso, promiscua erant Tiris et mulieribus. Sericum Tero 
dwebatnr, qnod a Seribus invehebatur , eratque in multo majore pretio. 
Viros Testes sericas gestare non licebat, solis id feminis conoessum. 
Dio : Tttitftoc dnrttirt tovvlTt enptxf u.*£tva av Jpa xpijovat. « Tiberius Csssar 
edicto promulgavit , ne quis vir serico vestimento indutus foras prodi- 
rct • Pliniuslib. VI, cap. ao : « Tam multiplici opere, tam longinquo 
orbe, petitur, ut in pnblico matrona translnceat. » Seneca , epist. cxxn : 
•Nonne videntur tibi contra naturam vivere qui commutant cum feminis 
vestem? » et epist. cxrv : « Quod videsistos sequi... qui lacernas coloris 
improbi somunt,qui perlucentem togam. « Apud Tacit. Annal. lib. III, 
cap. 53 , Tiberius accasat « promiscuas viris et feminis vestes. » Plinius 



Digitized by 



Google 



io6 EXCURSUS II. 

iteruro iib. XI , cap. »7 : ■ Noc puduit has veetee ( de Cois loqurtnr ) 
usurpare etiam viros, leviutem propter esstivam. In Untnm a loeiea ge- 
renda djgceatere morcs, ut oneri ait etiam vestis. » Plnr* etiam pcteutixr 
e Clem. Alexand. Paadag. III, 3, cujus index , «ptc Tofof »«>X»^o«4vsu< 

TliV «v£p6v, 

Quod ai diligenter ad bombycia Coa> et aericei fili a Seribue invecti 
historiam attendamns, quss PUnins de ntroqne tradit, animadTertemias 
et Coam bombycem, et sericenm filum eamdem rem esse.Probat hanc 
sententiam,quod astate Solini et Martiani Capellas sericum a bombycmo 
non discernebatur. Nam sericum e bombyce fieri omnibua tunc persuaaum 
fuit ; nec bombycini aiterius usue. Hinc sericum dixere Solinus ct Mar- 
tianus pro vestee bombyce, nt ipse Plinius : qunm Umen ejus tempore 
magnaessetbombycini differentia. Bombyceni non solum vocavere qn« ex 
Termibus bombycibus dictis texebatur 9 sed moUiorem omnem lana laui- 
que lanuginem a nt supra ex Piinio nouvimus : • cujus ex interiore bom- 
byce laua netur. » Borobycem bodie Tocant Termam qni sericum net. 
Hnjus etiam meminit Pollux , Ub. VII, cap. 17 : T« £tix ffop&x«v- fw- 
Xnxic tieiv ol 0op,6u«f c de* &v t« v«paT« avttvTai, Aeirtp h ftp«xvnc* •**** Ji 
x«l Toi>c 2iip«c «»o TotouTm trtpav (<»»v «6poi(ttv f «eU« bf«0par«. « Alind 
ex bombycibus fit ; sunt autem bombyces, qui telas ad modum araneo- 
rum texunt Termes ; nonnulli Seres ab bujusmodi animalculo , coUigere 
telas yolunt.» Servius apud Seres vermiculos esyte prodit. qui bombyces 
dtcuntur. Alia Strabonis de serico sententia , Ub. XV : Toi«5t« £$ iud t« 
onpixa fx tivmv fXoi&v gatvopivac fttaoou. « Serica etiam ejusdem generis 
esse» bysso scilicet e corticibus quibusdam excarminau. » Doctissimi 
autemTiriStraboniscodicem corruptum scxibunt, et legunt «yti eXot&v, 
efoXw, foliis videlioet. Huic lecuoni favet admodum ViigU. Georg. II , 
lai : « Velleraque ut foliis depecuut tenuia Serea. » (Conf. ad bunc lo- 
cnm VirgU. tom. I» pag. 356 edit. nost. ibique noeam. Baoraa- Dias. 
Mtmoires dt 1'Acad. des [ascript, tom. XLVL) Plinius lib. VI , cap. ao : 
• Seres lanicio silvarum nobUes , perfusam aqua depecteutes fixmdium cs> 
nitiem 9 unde geminns feminis nostris labor, redordiendi fila, rursnmque 
teaendi, etc. » At idem ubi de arboribus miras naturss agit : « Ne quis jam 
sericarum arborum lanaU fotia miretur, etc. » Ex ipao stipite ooUigi 
Claud. canit, I, 179 : « Stamine qnod moUi tondent de stipiu Seres. » 
Cteterum quod vulgo sericum ( la soie ) vocamus, ab animalculo 9 boaa- 
byce (vera soit ) dicto, generatur in mori arboribus; quod non satis 2i- 
quido Veteribus notum f uisse oonstat. Visa sunt ex Perside aUata mori albft 
folia convoluu , vellere sericeo undiqne obdncU 9 quod bombyx innw 
occulutus nevetat; ita ut conjecUrt possit Plinium, quum ltniferam 
ex Theopbratto deacribit arberem, ac mori IbUa ei tribuit, nihil nisi 
Morum albam {Monoec. utrasuL geu« ao6a, Pers. Urtk, Jusa. ) deeoribere; 
Tbeophrastum autem rem ab Alexandri Magni comitibns non satis Qde* 
liter narraUm acoepisse , vel neghgentins obaerraU prinoinio ^oissc, qne 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II. 107 

ad feriri pertinent historiam. Conf. sop. lib. XII, cap. i3, not. 3. Bod. 
a Stapel not. in Tfaeoph. lib. IV, csap. 9, pag. 4 »6. 

Neqoe hie transeribere piget , quae de serico , nostra quidem sententia 
frjarisshne annotavit vir doctrina judicioque minime contemnendus : «Les 
Romains qni n*avaient point de commerce immldiat avec la Chine, et 
cfaez qni la aoie n*arri?ait qu'apres aroir passe par bien dea mains etran- 
geres, avaient entendn dire qa'on la recneillait snr les arbres, d'ou ils 
conciaaient qn'elle euit la production des arbres memes. Or nous savons 
AOJowtThm que Fon trouve a la Chine nne espeee de ver anssi oommnne 
qne le aoatt lea ohenillea en Enrope, qni se nonrrit et se metamorphose 
snr tontea sortea d'arbres f et nne antre qni convre de s^s fils les arbres 
aneniee. Lea etoffes de soie qne les Romains acbetaient au poids de 1'or, 
n*etatent qne des gazes qui laissaient voir ce quVHes paraissaient cou- 
▼rir. Ontre la raison de bienseance, nne sage politique engageait les Ro- 
aaaine a interdire la soie. Hs craignaient avec raison qne le libre aehat de 
eette preoJeuse mafthajKuse ne fit passer anx extremijtes de rOrient de* 
aosnnies imaaenses qui nereviendreient pas a 1'cmpire, II me semble que 
la nntnre en donnaut la soie au genre humain nons a fait un present 4res- 
ecprcoqoe. $i d'an c4te la soie est une sourcecfagrements, decommo* 
diiea et de rieheases , de l'autre elle est nuisible anx progres delagricul- 
tnre. Pln» foaage de la soie est conunnn , moins on a besoin de laine, 
inoane on noweit de troupeaux, moins on a d'engrais pour fertiliaer les 
terree. Cette raison , qnoique vieule, n'en est pas moins sensee. Cetait 
eUe qni avait prevene> le sage SnUy contre les mannfactnres de soie. 
PenMtre ne dewait-on les admettre qne dans des pays steriles , ou dans 
cenjc qni remnrgen* dnebitanta et de cuknrateurs, oomme k Ghine. » 
Labuttsbtb. 

Nonnolli videntnr anctores (oonf, not. 10, p. 34) Gossjrmpinos Plinii 
arJbotes» eel sjnaa^ ad Bomboccm esikom , ant B. gojufpuuim retulisse , qnod 
ad hnnc foensn jam notavimos. Falso : nam ut Gkyr. nostras Fontanesina 
aaiaaadrertit, aeta* cetia breviores habet, qnam nt ex eis tel« eonfici 
t; nee dnbinm est qnin Punius gossypinm recentieribua apprime 
1 hfc stptifiiffrpf vohierit , nt ex ejns deacriptione patet. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS III 

DB EBBNO. 
Ad ea Plioii verba, c. 8, p. i3 : 

Unam (arborem) e peculiaribut Indice Firgilius celebravit ebenum, 
nusquam alibi natci professus. Herodotus eam jEthiopia? intelligi 
maluit, etc. 



De ebeno sic Herodotus lib. III , Thalia, n. 97 : AMioirtc 01 irpoeoupet 
AiYuirro>, touc Kafi.€6onc iXauvoiv Jirt touc Maxpo&ouc Aiftioirac xaTtcprtyaTO' 
ot irtpi Tt Nu<mv rnv tpviv xaTotxmvTat , xai to> Atovuea avav/ouat t«c opT«c' 
oSrot ol AtOioirtc *at oi ocXvieio^ttpot toutokji... oStoi euva-j.po'Ttpot £ta rpirou 
tfrtoc avivtov, dytviouat £i xat t6 fttxpt ty^* ^ xoivtxac airupou xptxrtou, 
xat ^inxoeiac 9 aXavYac i€tvou, x. t. X. «jEthiopes JEgyptocontermini, qaos 
Cambyses in expeditione contra Macrobios JEthiopes snmpta subegit, 
qnique sacram Nysam incolunt, et Baccbo dies fastos agunt , isti iEthio- 
pes eorumque finitimi.... horum utrique tertio quoque anno portabant , 
portantque ad meam usque memoriam , binos chosnicas auri non igniti , 
et ducentas trabes ebeni, etc.» Locus Virgilii exstat Georgic. II , 1 16 et 
117:« Divisss arboribus patri» ; sola India nigrum Fert ebenum ; solis 
est thurea virga Sabssis. » Male poeta solam Indiam ebenum nigrum 
ferre cecinit, ut annotayit Plinius , sententiam suam auctoritate Herodoti 
confirmans. Pro Virgilio dici potest, Indi» nomen ab eo late accipi , ut 
omnem JEthiopiss plagam eadem denominatione comprehendat. 

Theophrastus lib. IV, cap. 5, quem sequi Maro loco citato yidetur, 
unam quoque e peculiaribus Indi» arborem dixit ebenum : feNov £t xoi 
tStvi» ttc X"?** TauTQc* Taumc £i o^uo vtvu» rb piv, tfi|uXov, xai xaXov, to #t 
jouXov* eiravtov£i to xaX6v, Oartpov £i iroXu, x. t. X. « Ebenus quoqne ver- 
nacula est ejus regionis. Hujus duo genera constant, alterum materie 
laudatum, alterumvilevitiatumque. Rarum quod prssstantius, reliquum 
permultum habetur. » 

Plinius quoque duo genera esse testatur, ut supra diximus. Idem 
facit Dioscorides, lib. I, cap. 129; sed duo hssc genera in India 
reperiri non docet : nec duo Indica ebeni genera tradit , sed alte- 
rum JEthtopicum, alterum Indicum. Et de JEthiopum ebeno, cujus 
non meminit Theophrastus, hssc tradit : JStvoc xpaTicvi 4 Aifltowtx^ 
xat (&&atva , xat u.*) fxouea xrnoVvac , ipetpflc *t*paTt ttpyaap.tvfo rii 
XtionjTi, x. r. X. « Ebenus optima censetur <£thiopica, nigra, venarum 
pectinumve expers , cornu elaborato similisUevore, etc. » Krrj&vac ma- 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS III. 109 

culas exponere videtur Isiodorus , quum ait , « JEthiopicum ▼cro qnod 
praestantras accipitur , in nullo est maculatum , sed est nigrnm , lssve et 
conieum. » Ktv^ovsc non sunt msculst, sed venarnm in arboribus et eo- 
rum materia cursus, pectines, per longitudinem recta pectinum modo 
linese et intervalla , ven» lineatim discurrentes pectinum modo. Plinius 
cra£tfvoc» TMnarum cursus vertit lib. XVI , cap. 76 : « Communia his pino- 
qjue , ut quadripartitos venarum cursns bifidosque babeant. » Hsbc ex 
Theophrasto, lib. V, cap. a.Vulgare ebenum non esse JSthiopicum Dio- 
scoridis vel his argumentis probatur; quod gustu non sit mordax, 
naUam dum manducatur ostendit acrimoniam, nuilum igni injectum 
emittit odorem, nec ullam pinguedinem, si accendatur, fondit. Malunt 
ahi Guiacum ebenum JEthiopicum esse, quod igni injectum odorem 
spirat bonum et jucundum, multa pinguedine scatet, eamque prunis in- 
jectam exsudat. Sed quum non sit nigra materia , nec venas discurrentes 
pectinum modo habeat, nomen ebeni non meretur. Conf. ad hunc locum 
Bod. a Stapel not. in Theophr. Jib. IV, cap. 5. 

Ex Herodoti loco sup. citat. colligi potest , quam pretiosa fuerit in 
Perside ebeni mateHa ; sed non clarior inde Plinii sententia elucet. Vi* 
detur ebenum palmis annumerare ; ideoque imperatam iEthiopibus in- 
uuit, quod vix aliud quidquam eornm regio ferret quam palmas. Re- 
centiores tamen auctores pro ebeno Veterum accipiunt Diospyron ebenum 
sive Z>. ebenastrum (an D. melanoxylon? Linn. Diwc. octand. gen. *a5o, 
Pers. Guimcan. Juss. Fay, Flor. Virgil. tom. VIII, pag. 48 edit. nost.), 
quae a palmis longe distat. Truncus enodis, lignnm minime venosum ; 
caeteri qui apud Antiquos occurrunt characteres, ambigui et parum certi, 
rem in dubio linquunt. Indica fortasse ebenus, una et alteraspecies Dios- 
pyrifuit; JEthiopica, arbor aliqua nobis ignota forteepalmarum familia. 
Mithridaticam autem tertiam quamdam foisse necesse est; nam quid Mi- 
thridati commune cum iEthiopibus etlndis? Caterum niger ligni color 
facile potnit apud Veteres diversissimis arboribus idem ebeni nomen im- 
ponere. Triumphatam illam ebeni speciem Ebenum creticam Linn. foisse 
crediderim (AnthylUs? cretica, Diadelph. decand. gen. 1695, Pers. Legum. 
Juss. ). Alteram vero ebeni speciem de qua Plinius: « Aherum frutico- 
sum cytisi modo, » an revera ad oytisum pertineat, dubito. Nec tamen 
cogitandum, ut quidam volunt, puto de Cytiso laburno ( Diadelph. decand. 
gen. 17» 1, Pers. Legunu Juss. ), quss apud no&fanx ebenier vulgodicta, 
cotitur ; in Italia, Sabaudia , Helvetia sponte frequens. Ebenus cretica L. 
etiam Theophrasto cytisus est. Conf. de ebeno Veterum ac Recentiorum 
Wnnuu Aivsim, Materia medic. Madras, i8r3; Fay, Flor. Virgil. p. 
48, tom. VIII edit. nost. De « spina indica simili, sed deprehensa vel lu- 
cernis , igni protinns transiliente , » nihil adhuc satis certi reperimus, 
quanquam de omctorum atiqua specie nonnullos perperam cogitavissear* 
bitramur. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS IV 

DB PI2BRB Bt ZIlfGIBBRI. 

Ad ea Wioli rerht , etp* t4, pefc. 10 : 

Pamm vero qmmpipergign*ni,juniperis mstris iimiles, etc. 



De pipere tio Theophreetus, lib. IX, cap. ai :Tb tUiriirtpt MOpirec puv 
lcv eSrrbv Jt auTtu t6 ytvtc* rb pUv y op cvoyyuXov 6eirtp IpoGoc* x&uetc Igov 
xol eopxa xaftairep ei £aeviitc, oirlpoopov* t6 £t faopiixtc * p&av, avuppbtmei 
uaxemxalxov* iexupbv Jt irtXii touto (aoXXov 6artpou. «Piper fructus ettejue; 
genera duo : unum eoim rotundum, crvi modo, tegmine carneque ooav- 
•tant : aicnt laorina bacca , tnbrutilum» Alterum oblongum » nigrum, te- 
mina papaveria continena: longe boc validint altero* » De eodem Dio- 
soorides, lib. II, cap. 189 : Htirtpt ^tv^pov ictpttTat coeptvovtv lve*ta, fipa- 
XU* xapirbv Ai avfaei , xaTopxac piv «poptwci) xeoantp Xo6obc> oirtp fci paxpev 
«fetpt- t*xov t6 ivtoc xt*Yxp*> «apairXYieicv, rb p&Xov leto6ai rtfXttov *t*ep« * 
!*tp xara tguc oixtiouc xatpcuc avairXoujavov, (iotpuc avinet, xoxxouc eipovTac 
otoec tejttv touc Ji xai op.o*xe»e s tic» ©rrtvtf; ttat tb Xtuxbv «rtittpt , tuOtrouv \ma- 
Xora «tc Ta AceaXaiKa xat avtt&rcuc, xal faptaxac oNivapttc. fcri ^t to aiv (i»a- 
xpbv imrrrapivov rjj <JWii; it, xai uirfatxuov» o\a rb dttpov, xal tairqeStov tic 
Toc ovto#o'touc, xai 6tipvaxac oSwanttc» Tb &k alXav, •SJiov xat ^ptpuurtpov to& 
Xtuxou,xal t6c/o(MtTtpov 9 xai piaXXev e\a rb tivai «ipttvov ejpe>fAart(ov , tuxpOTe» 
rtptfv rt tic toc apTuottc. « Piper brevie arbor ette traditur in India nu- 
aoent, qoe quidem fructum pitraiit inter initia eblongnm, ttliquarum 
inetar,«raod longum piper* It habet intut aliquid milio simile, quod 
tandem in perfectum piper evadit* £t ille quidem tuit temporibue debi» 
tcene pandentque tete, racemot emittit grane» ferentee, qualia ntv 
vknut: e quibut nonnulla acerba et immatura piper faciunt canda» 
dum , aptittimum remediia oculorum , antidotis et iit medicaminibttt 
quat contra venenatat bettiat parantor ; tberiaoa vocant. Ett potrokm- 
gum , intensa mordacitate prteditum et tubamarum, quoniam immaturum : 
antidotit itidem et tberiads medicaminibut acoommodatum, At nigrum 
albo suavius ett, aerius* orique ac magis aromaticum, propterea quod 
tempestiva maturitate collectum est; quin et ad condimenta utiliut eet. • 
Gomparat grttcus auctor piper longum siliqutt , quia est oblongum , saii- 
qutt modo, et quod grana intua contineat; sed non eddit qutbut sikqtut 
•it aimile. Pliniut Diotcoridem non bene aatecutut videtur ; quum tradit 
hoc loco in piperit longi tiliqutt parvis esse semina qua) a junipero di» 
stant parvulis siliquis , quales in phaseolis videmus. Pisi est similior. 
(Conf. infra descriptionem piperiff a doctiss. Geoff. pag. 1 1 1 .) 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS IV. iii 

Pseer antiquittt* notum faisse eonstat; Phitsrchus tamen in obsoniis 
apad Veteres usuu HuButn habuisse seribit Sympos. lib. et Qussst. IX : 
inAXn Y*f tAW nrt6c»v x« «6poTav irpoV tptv, $oS?« vuv Ytvoitv, Aeirtp otvo'- 
piXi xei (MQTpc* XtfYtuet £• jau Jl fvxdeaXev o3tw< fok ro ^tirrti* xoci dtiro€iX* 
Xtit, tuiearrtpttvtoc irp tc tUrovT** etxfoo ft xai irttfwvoc xal pwiXou ptn^xoO , 
xad «t*t*pttt< *eXXcoc (e^M Itt t&v irpteSuTtptov YtuoaeOftt pdi o\)vau,tvou$. 
«Quippe multa eornm que gustari olim et oomedi non solehant, nunc 
pro suavissimts haberi ridemus; qualia ennt rino-mel et rulnt; quin et 
cerebruan antiqoitns abominabantur et projiciebant ; unde factnm ut 
ftchillrt ei Agamemnonem comperaret.Norimus etiam adhuc multosanti- 
q uo r om gostare ereiopeponem * melum medicam , et piper non sustk 
nuisse. » Qnod ntrnmde pipere rerum sit, eseerere non ausim. Martialis 
antiqnior Pfatareho piper eleribus admisceri eolere auctor est, lib. XIII, 
ep. xm, r : «Ut eapient fatua? fabrorum prandia beta, O quam sape petat 
riaa, piperqne coquus.» Notum adagium : T% t*v Xotxdvotc irtortpt, « in ole- 
ribns piperi. « £x ahero tamen discimus nonrulgare fuissepiper addere 
oier i bw e , « Qni multum habet piperie, etiam oleribus admiscet. » Non 
itaqne omnee admiscebsnt , sed ii tantum qoibus largior erat copia , et 
hne Tolniese ridetur Bitbilitanus betam msipidam esse, nisi vhrom piper- 
qne addatur, qnod fabrisaltisque fortuna? tenuioribus, non licebat. Quoad 
Diosooridis locnra pertinet, plura bie in eonsiderationem reninnt, qua 
es Bodaso transeribcre , ut sopissime solet, nos non prgiietit. (Conf. 
Bod. a Stapel not. in Theophr. Hb. IX, cap. aa, pag, 1 179 seqq.) 

Qnelis planta sit e* m <ju» ex Gareia ipsaque Batarorum experientia 
asrinaus, qnilibet facUe percipere potest. Plinw lib. XII, c. if : «PasVtm 
rero qnat piper gignnnt juniperis nostris similes, quanquatn in fronte 
i soiibns opposit* gigdi tantum eas aliqtti tradidere. » Hftrac locum, 
fte Plhrii, perbelle expressit Solinus cap. lii : « Ideih fronte qua 
rersns est, irboreepiperis ostendit, quas ad junSperi similitodt- 
[ dirersoe frnetns edere assererant. * Atqui , inqutunt riri docti , ju- 
niperns fructus dirersos non habet ; et ciare Plinius semine pipcris a ju- 
nipero distare testatnr : sane juniperis similes idem assererat arbores, 
quar piper gignnnt Quod est falsissimum ; nihil enim tam dispar 
acdifferens. Nec Plinins, nec Solinus piperis plantam quoad faciem £~ 
gnramre rimilem rolunt juniperis, utinepte Isiodorus putavit, qui piper 
ad similitndinemjuniperi folia habere scribit. Sedeain re junipero piper 
comparat, quodnnoeodemque tempore frtictus ostendit matnros et imma- 
turos. Et bmc quidem est mens Solini , quum diversos fructus edere ait. 
Qnod tamen, nti ex Garcia audirimus, fabulosum est. «Gredunt tamen 
(et recte, nt diximns cap. i4,not. a ) docti piper album quod ad nos ad- 
vehitnr, non alind esse , quam ipsum piper nigrum , cortice suo nigro et 
mgoso spoliatum. £0 enim cortice, inquiunt, spoliari, fit reri simile, 
dnm soli expositum nimium torretur. » 

De pipere nigro sic Doct. Gboffhot, Tract. de Materia med. tom. II, 
p. S77: •Piper Latinorum, Iltirtpt Gmcorum : Fulfnl et Fa^«/Ara- 



Digitized by 



Google 



ii» EXCURSUS IV. 

bum. Species est aromatica, omnibos saculis et omnibos terris ad cibnia 
condieoda expedita. Grsscis veteribos, Arabiboset neotericis cogoitafoit, 
nec minns usitata. Dioscorides, Galenus, et alii ejus tria genera distin- 
gount, nigrum, candidum et longum, quss eosdem fructoum matoritate 
tantum inter se diversos esse existimaverunt. Verum tres ill» species , 
quas sub iisdem nominibus in officinis adbuc reperiuntnr, sont fra- 
ctus plantarum diversarum. Qnarum unam hoc loco considerabimos. 
Pipernigrum, Off. (Piper rotundam, C. Baub. Pin. 4*1» Pip*r nigrum f 
Willd. Trigyn. gen. j4; Piper nigrwn (aromaticum), Pers. gen. 74; Urtie. 
Juss. ). Fructus est, seu granum exsiccatum, parrum , pisi minoris mt- 
gnitudine, rotuodum, cortice rugoso, nigro aut fosco, quo detracto 
sobstantia conspicitor doriuscula et compacta ; cujus exterior orbita ex 
viridi flavescit , interior albicat - f et scrobiculum in medio vacuum relin- 
aoit, sapore acri et fervido, totum os et fauces adurente. Ex India orien- 
tali affertur. Planta cui fructus ille adnascitur, dicitur Lada^ aliis MoUn- 
ga; Melago codi f Rheed. Hort. Mat. VII, p. a3, t XII. Nascitor io Java, 
Somatra et per totam Malabariam. Colitur per fragmeota ramorom terrse 
introsa ad radices arborom , vel appositis perticis,qoibos annititor more 
vitis. Ex pipere nigro decbrticato fit albom illud piper arte factum, 
quod solum bodie nobis affertur. Maceratione enim cortex exterior ni- 
ger tumescendo dehiscit , atque ita facillimb oegotio album intus incln- 
sum granum eximitor et exsiccator, qood oigro molto mitios est et prss- 
stantius. » 

Piper (antiquorum ) est nobis Pip. nigrum (Piperisnigri et albi frn- 
ctus, Linn. Mat. medic. pag. 43 )» cujus fructus soli, et albidi , cortice 
externo cincti, et nigri, cortice destituti, distinguuntur. Fabulosos Pbi- 
lostratus plura narrat de piperis cum vitice similitudine et de simiarum 
cultura, quod credulum vulgus delectare potest. Serap. cap. 367 ; Avic. 
i36. Bacui (Notices et Extraits, II, 418) in Malabaria crescere piper di- 
cit , fructus foliis obumbrari; alioqnin a solis calorecorrompi. Abolfeda 
( Boschings Mag. IV, 270) ibidem arbores eas scandere ait. Sputoks,. 
Hist. rei berb. tom. I, pag. 76 et a44. 



Digitized by 



Google 



■■■■■■ ■■■ ^ y ■■■■■■■«■««»■««■■■ -»■ ■« « »».-«««.^- 11 y| %Vi%%1M)tvl)tt|tft »/%■■» 

EXCURSUS V 

OB LTCIO VETBRUM. 

Ad ea Pltnii verbs , cap. x5 , psg. 23 : 

Fesi flndiaj et in spinis piperis simiiiiudinem , prcecipua amari- 
• tudine y foliis parvis densisque , etc. 



Lycii Dioscorides doo tradit genera, vulgare et Indicum; sic prius 
describit : Auxtov 6 fvtoi m>(axav6av xaXouot , <}tv£pov lortv dxav6&t)tc , 
pdgttouc fx * Tpwrnxtte $ xal fttitovac • wtpl dc t* euXXa iru(t» ©yota, iruxvd. . . 
Kspvov £i txtt «»c «frrtpt (iiXava,irtxpov, iruxvov, Xttov , xal to eXoiov o*i &xpov , 
oaotov T& «^ttOtYrt Xuxtt*. « Lycium, quod nonnulli Pyxacantham vocant, 
arbor est spinosa, virgis trium cuhitorum, aut etiamlongioribus, circa 
qaas sunt folia buxo similia , densa... Fructum babet piperis instar ni- 
gnun, anurum, densum , lssvem ; corticem vero paUidum , Lycio diluto 
stmuem. » Additsuccum elici e radicibus, com frutice ipso tusis, et per 
dies multos maceratis . deinde coctis * liquorem vero adulterari admixta 
inter coquendum amurca , aut absintbio , aut felle bubulo , etc. Quas. 
omnia fere Plinius totidem verbit expressit. Et ea de Lycio vulgari > sive 
Csppadocio Dioscorides : nunc de Indico : AtytTat o*t, inquit, to fv^txov 
ttxtov ^tvtorftat, U 6dpvou t*c XtYouiviic XoYxtTiJoc* fo*Tt £i ttoSe dxdvdnc, 
pd€£ouc tyooaot. 6p6ac, Tptirnx"C» 3 **l F«i&i>C> iroXXac diro tou iru6j4ivoe, 
«avjirrtpac P«tou • fXoioc Jartlc Ivtptu6ifc. « Fertur et Lycium Indicum 
fieri ex fratice lonchitide appeUato. Est is e spinarum genere , virgas 
babens rectas , tricubitales , aut etiam majores, a fundo numeros&s , et 
rubo craasiores ; ruptus cortex rubescit. » Ex istis locis patet Indicum 
Lycium aive lonchitidem non idem esse cum Lycio vulgari , quod in 

CappedocU, Lyciaque crescere ait Dioscdrides ; Pliniumque, quod 

jsmpridem Salmasius animadvertit , utriusque plantss, ut sapius fit, 

historiam confadisse. Conf. Bod. a Stapel, not. in Theophrast. pag. 

353,seqq. 
Quod si vero naturam et nomen requires plantarum , ex quibus olim 

Lycium quondam eliciebatur, nodus erit sane intricatus, nec facile expe- 
f diendus. Sic Harduinus ad bunc locum : « Lycium porro quid sit igno- 

rari etiatn a peritis herbariis pronuntiat AnguUlara de Simp. Part. lib. 

III, pag. 6*. Nos arborem in Goana , Indias regione, aUisque, Hacchic, 

taccum ipsum Cate f vocitari (Dalecampio et) Clusio credimus, lib. I, 

rsp. io 9 pag. i63. » 
Si vero Garciam audiamus de Aromat. Indicis, Hacchic arbor est 

magnitndine fraxini, folio minuto ericss aut tamarisci simUlimo, perpetuo 

y. 8 



Digitized by 



Googje 



n4 EXOURSUS VI. 

▼irente, multb spinis horrida. Ex ramis illius contusis, coctis, etc. suc- 
cum elici , quem vocant cate f catecfut , eaetchu, etc. Nobis vulgo cackou. 
Jacobus Bontius eamdem describit arborem creberrimis in trunco et 
ramis spinis obsitam , foliis fere Sabinss, vel arboris quem vocant vitat 9 
sed non tam pinguibus ac crassis. Fabas fert rotundas , punicei coloris , 
in quibus tres aut ad summum quatuor nuces clansss latent , tanta duritie 
ut dentibus frangi nequeant Ex ejus radice, cortice et foliis extractum , 
cate dictum excoqui, ete. H» deccriptiones, minime cum Plinii Diosco- 
ridisque verbis conveniunt ; unde concludendum censuerunt viri peri- 
tiores nonnulli nos Grsscorum Lycio Indico carere. Lycium autem Cap- 
padodum in officinis jam non reperitur. Conf. Gboffboy, Mat. med. t. 
H»P»g- 7aa,seqq. 

In tanta opinionum diversitate, nos Sprengelii aententist libenter 
acqmescimus 9 qui primam Lycii speciera Dioscoridis, i. e. Cappadociam 
ad Lycium Europmnm, aut barbarum (Pentaud. monog. gen. 5io, Pera. 
Solan, Juss*) retulit, Hist. rei herb. t. I, pag. i6a : secunda vero, id 
est, Indka , teste eruditiss. firo (ibid. pag. 191), nibil aliud nobis erit 
quam Acaeia catechu (Mimosa Pers. Monadelp. pofyvmd. gen. i655. Legu- 
mm. Juas.) 



EXCURSUS VI 

DB MACIBB, VBL MACBBB. 

Ad ea PtinU tctm, cap. 16, pag. x5 : 

Etmacerex Jndia advehitur 9 cortex rubens radicis magna? f nomine 
arhoris suat , etc. 



Mira inter doctos de Maoere opinionum varieta** Pltnii novissimus 
ad hunc diem» ut opinamur, interpres, pronuntiat hanc plantam eam- 
dem tut atque JUumm palmatum aut JL compactum Linnsri, cujna radix , 
e Tataria septemtrionali Sinarumque finibus advecta, in offieinis nostris 
est usitatissima. Sententiam autem suam sic tueri conatur ; • Le macir 
ou maker , comme 1'appelle Dioscoride , n'est autre aelon moi qne la 
vraie rhubarbe, c'est-a*dire que la racine d'un arbre indien de la oon- 
tree de Malabar % nomm* encore aujourd'hui Macra... Ces grands et 
gros morceaux de rhubarbe, sujets a cette carie precieuse , appartiennent 
bien evideroment a une autre racine que lcs petits batons de rhuharbe 
qui en sont exempts... Le mot oriental macir ou maJter, ou rnakm, parait 



Digitized by 



Google 



EXCUJRSUS VI. n5 

aroir m aoarce dans Hieoreux makar, contabescere , ou maeha demoliri, 
aestrmere; ce aerait la vraie rhubarbe dennie par sa carie ou par son 
dessechesnent. » Non abs re fore judicavimus hoc loco transcribere 
elarissimi Gerardi notam , nondum prslo commissam , qua galiici inter- 
pretis opinionem rejiculam prorsus esse demonstrat : «Selon la note de 
M. Poinsinet de Sivry , la rbubarbe cariee serait le vrai macir, et les 
petits batons de rhubarbe, exempts de cette carie, appartiendraient a 
tout antre plante, d'ou ii s'ensuivrait que mal a propos on confond 
ces denx racines; mais ces grands et gros morceaux de rbnbarbe, sujets 
a cette carie precieuse , n'ont aucun rapport avec le macir , qui est nne 
ecorce selon le teinoignage de Dioscoride , de Pline, de Galien et d"A- 
vicenne parmi les anciens, auxquels se joint celui de Christophe Acosta, 
tsndis que la rhubarbe saine ou vermoulue est un bois compact depouille 
desonecoroe. 

« Au surplas, cette carie de la rhubarbe n'estpas un caractere essentiel 
et distinctif d'apres leqnel on doive admettre deux sortes de rhubarbe 
provenant «Tespeces differentes. La racine de la rhubarbe n'a pas le 
prrrilege d*^tre abaolument exempte de carie. La precaution avec la- 
qaelle on la fait secher , les trous qne l'on y fait pour Fenfiler et la sus- 
pendre , soxit autant de moyens miaf en usage dans la vue de la garantir 
de corruption. Mais s'il restait quelque doute la-dessus, et si la rhubarbe 
ctriee avait nne origine diiT^rente de celle qui est intacte , on ne verrait 
jamaifl des morceanx de rhubarbe a moitie cari^s; il n'est cependant pas 
rare d'en rencontrer dont la partie vermoulue devrait appartenir a cette 
carie precaeuse , tandis que celle qui ne 1'est pas encore serait de la na- 
tore de ces petits hatons de rhubarbe qu'on a cru devoir distinguer des 
gros morceanx snjets a la carie. Toute la diiTerence qui existe entre ces 
deux rhnbarbes, c'est que certains morceanx sont plus sujets a e^tre atta- 
qaes par les vers que d'autres. Si elles n'avaient point une origioe com- 
mune , et si l'une nous venait du Malabar , tandis qu'il est certain que 
lautre nons est apportee de Tartarie et de la Chine , nous ne les rece- 
nions paa toutes par la meme voie. 

« Cest donc fort mal a propos qn'on a voulu faire un bois du macir 
qui n'est qu'nne ecorce , et c'est avec moins de fondement encore quon 
a pretendu que la rhnbarbe cariee est le vrai macir. Sur le premier 
point, on est de&avone par les anciens naturalistes, et macir... cortex rubens 
raeticu magrnm. Sur le second , on le serait par 1'exemple que je viens de 
cker, d'un bAton de rhnbarbe dont la moitie rettee intacte serait de la 
iraie rhnbarbe, tandis qne la portion vermoulae serait du macir, sui- 
▼ant I'auteur de cette note. La rhubarbe cariee conserve ses propri^tes 
enentiellea, parce qne lea vers n'attaquent pas sa resine; a dose egale, 
elle doit etre plna active que celle qni est exempte de carie. » (Ex ineditis 
Gerardi notis in Plinium , part. botan.) Qnum nullam esse oenseamns 
Mecerit Veterum et Rkei Recentiorum ipwiornTtt, item arbitramur reji- 
ciendam quorumdam doclorum conjecturam , qui Macer ad Quassiam 

8' 



Digitized by 



Google 



n6 EXCURSUS VII. 

simarubam Linn. referunt. Guiana est Simarubse natale aolum; verum 
enimvero quomodo fieri potuit ut planta Americse meridionali peculiaris, 
Plinii DioscoridisTC temporibus, Europss incolis innotuerit? Satiusfuerit 
fateri nihil adbuc certi de macere Veterum recentiores compertum habcre. 
Nos Sprengelii auctoritatem ad hunc locum,ut ssspe alias, adducere nulli 
dubitamus. Scilicet postquam meritis laudibus aere Nostri auctoris inge- 
nium, stndktm incredibile 9 summam vigilantiam(i) magnifice ornavit extulit- 
que : « Neque tamen rari sunt (in tam vasto opere) errores gravissimi , ait, 
e cognitione plantarum manca orti. Confundit e. g. casiam Romanoram 
(Daphnen cneorum , lib. XII , cap. 10) cum Lauro cassia ; fabam grsscam 
appellat Geltim australem» lib. XVI, cap. 3a; oryzss florem tribuit 
purpureum, lib. XVIII, c. 7, etc. Macer f sive Maeis 9 ipsi cortes rubens 
radicis cujusdam magnm est f etc. etc. » 

Ex his verbis clare satis apparet Plinii Dioscoridisque macer, teste et 
auctore Sprengelio , nihil aliud esse quam membranam vestientem semen 
aromaticum nucis moschatm , ut seplasiarii vocant (noix muscade), sive 
partem fructus Myristica moschata (Diasc. monadelph. gen. 1198, Pen. 
Laurin. Juss.) quai olim ex Moluccis insulis in Indiam fortasse transvehi 
poterat. 

(1) Plinii jan. Epist. III, 5, 8 , tom. I, p. i58 edit. nost. 



EXCURSUS VII 

DB VABIIS NABDI SPECIBBUS , ET DB MALABATHRO. 

Ad ea Pknil rerba, c. a6 , p. 37 : 

De/olio nardi piara dici par est, utprincipaU in unguentu, etc. 



Multa etiamnunc docti disputant de Nardi fblio et Malabathro, dum 
alii unam eamdemque plantam , alii contra duas esse species conten- 
dunt omnino dWersas, neque tamen in illis definiendis vel determinan- 
dis satis inter se conveninnt. NonnuIIas auctorum opiniones strictim di«- 
quirere forsan operse pretium hoc loco fuerit. 

Primam de nardo mentionem Sacris in Scripturis deprehendisse sibi 
videtur Sprengelius (Historia Rei herbariss, tom. I , pag. 8 ) , at solum- 
modo Cantic. 1 , 14» 4» *3; ubt "p|3 , nerd, voxoccurrit, quasgra- 
men radice fragrantissima siguificat ; et sanero frupAv huic sententia? fevet. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS VII. n 7 

Non idem ferte dixeris de exotva tooeu.» Hippocratis (Morb. Mulier. II , 
673), quem pronardo vir doctushabet, fretus argumentis minus, ut 
opwamur f probabilibus, quum epitheton •ucop.o; ad aliam plantam per- 
tmere quoque poase videatur. 

Panoa aot fere nulia de nardo Theophrastns , Histor. Plant. lib. IX, 

cap. 7. Dioaoorides contra plures agnoscit species describitque, 13». I, 

cap. 6 ; N«p£ou sVri Juo ytvir • "h piv yop rt( xoXtiTat iv^txii • 4 H Zuptown • 

cox ©ri Iv Zueia tuptaxrrat , aXX* 6Vt tou fyouc <v & Ytwarat , to aiv irpoc 

Zupiav TtTpairrat, to Ji wpoc lv£ouc. «Nardi sont duo genera; una ecili- 

cet Imdtca, altera Syriaca noncnpatur : non quod in Syria inyeniatur , 

ted quod montis, in quo nascitur, pars una Syriam , altera Indosspe* 

ctet. » ( Vid. ad hunc locum notam 17 , pag. 3o, , ubi Dioscoridis ratio- 

aem rejiculam censet Harduinus post Dalec. ) £t paulo post : « Ex In- 

dk» vero nardi genere est qusa Gangetica dicitur, a fluvio Gange, qui 

montem ad cnjus radices ea nascitnr , prssterfluit. . • Est et qussdam cui 

Sampharitiem nomen a loco inditum est. » Mox capite sequenti, de spu- 

riis nardi npeciebus tractando : • Celticam nardum describit, dictam ver- 

naculo aermone Gallicam, qnam testatur naaci qnidem in Liguria Al- 

pibns, sed etiam in Istria provenire. » Cap. 8 : « Nardus montana, eodem 

teste, quas a quibusdam Thylacitis et Neris appellatur, in Cilicia et Syria 

provenit. » Cap. 10: « Phu 7 quod etipsum aliqui silvestre nardum dicunt, 

in Ponto nascitnr , etc. » ( Vide not. a 1 , pag. 39 ). His excerptis appa- 

ret Diosooridem duas nardi legitimas species agnovisse , Indicam scilicet 

et Syriacam , utramqne tamen in India provenientem , et eas pro natali 

soloin varietates qnasdam divisisse; ctBterasvero species, quas spurias 

diximus, a prstcedentibus jnre ac merito distraxisse. 

De malabathro quod «nounulli nardi Indicai folium esse arbitrantur, 
odoris quadam cognatione decepti, » nihil est quod saus compertum 
apnd Dioacoridem habeamus. Etenim : f£tov yop fort (MoXaSottpov) ffvoc 
fuoaivov iv toIc lv£txotc TtXpaat , euXXov 3v fatvDxopsvw t« u^aTt , xa6dirtp 
"h i«l t«v TtXfiarcftv eaxil , £t£av oux fyov * fatp euXXrvwTtc , tuMuc Jtairtt- 
pouet Xtvt», xat gnpdvavTtc airoTt6ivrau « Etenim peculiare genns est , quod 
in paludibus Indicis gignitur. Folium id est, quod lentispalustrismodo 
aqnss innatat, nolla fultum radice; id ipsuro coilectum statim lino traji- 
citur, aiccatumque reconditur. » Qoas omnia fere ad verbum transcri- 
psit Plinius, cap. 59 ; patet vero ex allato loco , Anazarbtsi sententia , 
malabathrum a nardo prorsns diversum fnisse. Nunc Sprengelium au- 
diamus (Hist. Rei herb. tom. I,pag. 194), de eo ipso loco disseren- 
tem : ■ Non desunt plnra , quss satis obscura manent ab ipso anctore 
non cognita aut male descripta. Exemplo addncam uoXa€o6pov , quod 
abqni pro nardi Indica folio habeant. Esse autero peculiare quoddam 
genns folii quod paludibus innatet, sine ulla radice ; id collectum , sta- 
tim filo trajectura, siccatnmque, reconditum servari. Repetitid Plinius, 
novo addito errore, in Syria nempe gigni id malabathrum. Galenus 
dnobus locis ( Facult. Simpl.Vll , 93 , 1 1 4 ) , |*.oXd€a6pov et juXXov u.aXa- 



8 J 



Digitized by 



Google 



n8 EXCURSUS VII. 

6a6pou recenset , congruere virtutem cum vi nardi. Mox usus increbait, 
?uaX* cum j*aXa€aftp*» eadem putare , qoum Plutarchus (Grjrii. 990 ) 
dicat vop^ou* xat f&Xa, xaixoXapouc apa&xcu«. At vero Digest. 1. 3a, 
tit. 4, de Publican. et vectig. 1. 16 , distinguitur malabathrum a fo- 
lio barbarico. His aliisque argumentis victus primus ferme AnguiUara 
(pag. 29} bene distinxit folium barbaricum, quod idem cum Pipare 
bette; Malabathrum autem dici tembtd; idem vero tmbml tamquam pipe- 
ris speciem quoque descrihit. Falli autem et eum Garcias ( Clus. Ezotic. 
175*177) perhibet, Malabathrum enim Cassiae lignea? ( Lauri Cassicw) 
esse folium , folium vero x*t' Hoyrki esse betla Indorum. Conf. Trew. in 
Nov. Act. nat. Curios. vol. II, app. pag. 385. Coram habco etiaa* ico- 
nemfoliit quod manifesto Lauri Cassia? est, et betle dicitur apud Ra- 
musium (Viaggi I f 363). » Hactenus de Makbathro Sprengelius s «rgo- 
mentorum vero hinc inde allatorum fide attentius perpensa, nihil inve- 
nimus, fatebimur iogenue, quo mens huc aot iliuc potius inclmarct; 
litem igitur integram peritiorum judicio dirimendam relinquimus. 

Nardus antiquorum nobis erit Andropogon nardus ( Triand. digyn. gen. 
186 9 Pers. Gramin. Juss. ). « Jonesius quidem, ait SprengeHus, tom. I , 
pag. 8, probare studet (Transact. of tke Soc, of Bengal. tom. II, pag. 
4o5 ) , VaUrianai spicas Vahl. radicem nardum Veterum exhibere. Fer- 
peram autem id fieri, patet e Dioscoridis loc. sup. citat. Avieennat iib. 
II, pag. 4*5 * «Maxime vero ex Abu'1 Faldi (Cels. Hiarobot. H, 3) de- 
scriptione, qui gramen esse Nardum , diserte aiont. Copiosiasime autem 
ea planta provenit in Gedrosiss provincia , hodie Meiran dkta , quat 
Indico Oceano contermina , a septemtrione Turan contingit ; ubi Ale- 
xandri exercitus tanta abundantia eam deprehendit, ut pedibus cakata 
aerem fragrantia implertet.» Conf. Arrian. Exped. Alexand. lib. VI, c. 
a* : «Naves Punicss, Arriano eodem teste, inde Nardnm advehebant, 
quo factum est, ut et Salomonis tempore gens Israelitica eam obtineret. » 
Nop Jov KeXxiXTiv Diosc. aive Nardum Gallicam Piinii eamdem esse puta- 
mus cum Yaleriana Celtica ( Triand. menog. gen. 77, Pers. Dipsac. Juat.X 
Nap£ov boivrfo ti xolOuXaxmv , i. e. nardum montanam, dietam quoque Tfu*- 
lacitin f nihil aliud esse pronuntiat Sprengel. quam Vaierianam tuberosam 
Gerard. textu Diosooridis ex ingenio Matthioli emendato. Conf. Hiator. 
Rei herb. I, i58. Nardss Cretica Plinii est Valeriana ItaUca Lam. et hu- 
jus quoque meminit Galenus , Compos. medic. sec. loca 9,4; sed descri- 
ptio Plinii ex Dioscoride de Phu desumpta. Conf. Ponae mont. BaJd. pag. 
49 et 5o. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS VIII 

DE THURIFBRA AftfiORl*. 
Ad ea PKnii Terba , cap. 3i , pag. 48 : 

/Vec arboris ipsius quct sitfacies eonstat... Grarcorum exempla va - 
riant. AlUfotiopin.minore damtaxat et herbidi colorisprodidere. 
Aliilentisco timilem subrutih. Quidam terebinthum esse, etc. 



Thuriferaarbor, Theophrasto et Dioscoridi, Ai€avoc; Ai&tvwtov, Hip- 
pocrati; Thus ve\ Tus, Latinis; Khpndor , Arsbibus; OCBanum, Thus 
mascalmm 9 Officin. Vnlgo eneens , oliban. Non solum Graecis et Arabibus, 
*ed omnihus fere gentibns , et temporibus remotissimis cognitum fuit , 
cdeberrimuaque ejns nsus ac frequentissimus in sacris. Thure enim sacri- 
ficabant olim, eoque h> templisutehantur ad sufBtus, efetiamnunc ntun- 
tnr; hic mos per omnes sstates, inter omnes fere gentes ac religionas 
inolerit. De natali thuriferse arboris toco apud auctores non satis constat. 
Honmrtfi Arabiam sotam Thiis gignere scribunt, nec tamen totam, sed 
illam tantnmmodo partem quas Sabasa, Panchaia dicehatur. Alii iEthio- 
piam qnoqne cnjus qnidam popnli Sabaei quoque nancupabantur, hanc 
odoriferam resinam proferre tradunt. De arbore thurifera minua adhuc 
certi sutmis; mera Theophrasti verba Plinius retulit: Diodorus Siculus 
Acaciss lEgy ptiacss forroam illi attribnit , et salicis fblia ; Garcias thuris 
arborem humilem esse et folia habere lentisco similia : e contra There- 
tus eam pinus resiniferas referre scribiu Guel£ Mat. mecL fom II r pag. 
S5o ; ronf. etiam Fbb, Flor. Virgil. tom. VIII, pag. 171 edit. nostrss. 

Freqnens occurrit Sacris in Scripturis de Thure mentib. Arborem quse 
Hehrseis nj3 / * resinam lebomth dietam largiebatur , Sprengelius eam- 
dem esse dicit cnm Amyride kataf Forsk. ( Octand. monogyn. gen. 936 > 
Pers. Terebinth. Juss.) Addit exemphir ilKus arhoris , quod secum Adan- 
jooius nostras adrexerat,a Cl. Lamarckio examinatum fuisse. Conf. Hist. 
Rci hcrb. tom. I , pag. 9. 

Primns apud Grsscos Thuris meminit Herodotus, Thalia^ lib. III, 
num. 197, sed sine ulla partium descriptione, et multas narrationi fa- 
bulas admiscuit. Scilicet Thus in Arabia sola nasci creditnm , serpenti- 
bns snbalatia serrari , nec poate colligi, nisi styracem Arabes suffiant. 
Styracem antem ad serpentes fugandas Arabes urere Herodoti exemplo 
Plin*Mtradidk, XII, 40, fin. Ph»a de Tfcure Theophrastus, Irh. XI, 
cap. 4 9 pag. 074, «« Ttriora qnidewt, sed quss dubiuan non prorsnstol- 
laat i Ftvsvs» uA» ofe» 6 Ai&wo* *v rj rm Ap «$uv x»p* f»*** » **•*' T * 2*6*> 

8* 



Digitized by 



Googk 



lao EXCURSUS IX. 

xal AtyapuTra, xai KtTtGacva, xal MaXt. . . Efvat H xh jxiv rou Xt6avc»roi» 
eS'v£pov, 06 frfYa,.irivTairv)x tl & ti xal iroX6xXae*ov • euXXov e*i Ixuv ip^ipic 
t$ airi» | irXJiv IXaTTOv iroXu , xat t& xpc&ftart iro&eV eeotfpa , xaftairip tc 
iniyavov • XttofXotov £i irav Aairip r^v ^dfvDv* • • IXXot Jf Ttvi; to (Uv tou 
Xt6avc»Tou ettfv^pov opotov ifvat eaat ayivt*... euXXov £i uirtpuOpcv...To #i iraoe*- 
potov itvat to £t*v£pov t^i TtpfitvOfe, xat otXXot nvic Xtyouat • ot cH xal £Xmc Ttpprv 
Oov itvat , x. t. X. H»c onmia ad verbum fere transcripsit Plinius ; itemea 
quaadThuris colligendi transvehendique modnm pertinent; inrecensen- 
dis vero sstimandisque odoratas resin» speciebus Dioscoridem secutus est. 
Sic enim Anazarbaus, lib. I, cap. 81 :IIptt?iuit o*i 6 &$nv xaXouf&ivoc 
OTafovfac» OTpbyviXoc euatxuc : Ioti e*i 6 toioutoc otojaoc. • . AiuTips6it o*t 
6 opo€fac , x. t. X. Myrrham de qua Noster agit cap. sequent. speciem 
quamdam thuriferss arbori affinem facile ex Theophrasto crediderimus , 
sed in re incerta nihil certi pronuntiandum est. 

Recentiores rei botanic. scriptores de Thure etiamnunc non conve- 
niunt. Adansonius videlicet, Fam. des Plantes, tom. H,pag. 564; Lin- 
nssus, Mater. medic. cur. Schrebero, pag. a6o, thuriferam arborem ad 
Juniperum Lyciam (Diaec. monadelph. gen. sa86, Pers. Conifera, Juss.) 
retulere , et in suam sententiam Botanicos plerosque attraxerunt(i). Ne- 
gant alii olibanum e Junip. Ljrcia desumptnm , at tantummodo sandaracam 
officinarum collectam autumantur. Spreng. ex Amyride Kataf Thus de- 
sumi asseverat (Conf. Rei herb. Hist. passim). Tandem Britanni arbo- 
rem vere thuriferam se in India deprehendisse jactitant, quam BosweUam 
thttriferam ( Terebinthao. Juss.) nuncuparunt, et satis probabilibus argu- 
mentis eamdem esse cum Thure Veterum , ut opinamur, probavere. 
Adeat Transact. ofSoc. of Bcngal, qui plura de hac re noscere velit. 

(1) Conf. Mz&at , Dietionn. des Seienc. Midic. tom. XXXVII, voce Oliban. 



EXCURSUS IX 

DB CINNAMOMO ET CASSIA. 

Ad ea Plinii verba , cap. 4z , pag. 65 -. 

Non sunt eorum Cinnamomum autCassia: et tamenfelix appellatur 
Jrabia , etc. 



Cassia et cinnamomum apud priscos , si non res una et eadem , 
roaxima saltem cognatione et affinitate conjunguntnr. Duo prsBcipua 
cassie genera distinguunt Grsici scriptores , unum xaetav aoptyya , vel 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS IX. 121 

eupfpfa nominant, alterom surculosum quod guXtxw xaotav aut ?t»Xo- 
«mi quidam nuncuparunt. 

Koeix efiotyg ex cortice solo composita erat in tubolos sive fistulas 
couvoluto , unde nomen , fuXoxaeta sive SuXixV) xxeta. Cassia lignea sur- 
culis constabat lignosis , corticc adhuc coopertis , quam etiam Diosco- 
rides0Xacav poaoXrniv vocat, id est, surculum mosyliticum. 

Cassia syrinx, seu caisia fistnla vnlgaris erat usus ac notitiss , et vilis 
emptu, ut refert Galenus : eademque erat qo» ab Andromacho tmn 
feniore, tum juniore in tberiaces compositione expostulahatur. Omnes 
aliai cassia? , s* u xylocassi» species rariores erant , quarum plurimss a 
Galeno recensentur; scilicet deuei), (&o>T«t, rftnp, quam quidem dicit 
cinnamomo simillimam > surculosam aut fistulis plenis , xaea€«» et 

Cinnamomi v ero plura quoqoe sunt genera parum inter se discrepan* 
tia, ftoeoXcv mosyliticum nempe quod prestantissimum est, nigricans 
seu ex vinoso in cinereum vergens , lssve , tenuibus ramulis ac frequen- 
ulms nodis cmctom , acre , mordens , et curo calefactione quadamtenus 
sakum : deinde lawov montanum , (UXav nigrum , Xiuxov candidum , 
faaxijfov subfulvum , quibus addunt xylo-cinnamomum et pseudo-cin- 



Quidqnid discriminis cassiam inter et cinnamomum Graeci veteres 
fnustitnere volnerint, id in eo tantum positum deprebenditur , quod 
cmnamomum odore et sapore grato , suavi et aromatico , cassiam tum 
fistnlosam, tom surculosam longe superet. Et reipsa Galenus observat 
supremam casaiam ab infimo cinnamomo parum distare , eamque pro 
ciunamomo substitui , sed duplicato pondere. 

Neque ex scriptis Arabum , apud quos Graci cassiam et cinnamomum 
nasci arbitrabantur, harumce rerum historia magis iilustratur. Nam 
Avicenna cassiam Dioscoridis appellat Selicka, qua vox derivatur ab 
arabko Selach, quo significatur cortex; nisi illud a grssco guXuuft dery» 
varemalint- Qusscumque vero de cassia Dioscoridis scripta sunt, eadem 
ferroc legnntur sub titulo Sclicha, quod in cassiam ligneam nostram 
Arabum interpretes convertunt , fortasse minus bene. Avicenna cinna- 
uMMnum sub nomine Dar Sini tradidit; et quidquid Dioscorides de cin- 
samomo tradidit, iu suam linguam ad verbum converth et exposuit. 
Eo autem capite quo omnes cinnamomi differentias verbis Dioscoridis 
pretexuit, quod xylo-cinnamomum greaco auctori vocatur, ipse arabice 
Kafa vocatum affirmat et interpretatur , forte derivatum a grssco xopan , 
sorculus ; sicnt Dar Sini siguificat surculum sinensem. 

Nunc vero considerandum est 9 an cassia Veterum et eorumdem cin- 
namomnm nna rcs eademque sit atque cinnamomum nostrum , canella 
vulgo dictum , anne res diversts ? Non levis est ea de re inter auctores 
eotttroversiaw 

Anctoram plurimi , inter quos Matthiolus , cassiam Dioscoridis esse 
oostrum cmnamomum existimant , nec immerito , ut ex ipsa Dioscoridis 



Digitized by 



Google 



iaa EXCURSUS IX. 

ei Gakni descriptiooe patet; Veternmqoe ciniiamomum nobis 
ignotum esse, aut prorsus perditum fuisse. Alii eum Dodonsso i 
eorum cinnaaaomum fuisse teneros ramulos arboris caryopbyUi aroma- 
tici ; quod quidem rationi non est prorsua dissentaneaan , qnandoqoidem 
roosylitici cinnamomi descriptio ex Dioscoride et Galeno tennibus ra- 
mulis vel virgolis bojnsee arboris eonvenire videator. Attameu non 
verisimile est caryophyUeos fructus, nempe adeo aromaticos ac prss* 
stantes, latoisse viros qni assidne inter bas arbores versabantor 9 et pruv 
sertim mercatores Incri avidos qus tanta soUicitndine ramnaenlot coUi. 
gebant. 

AJii crednnt cassiam et cinnamomnm Vetemm esse unam et eamdent 
rem , seu ex eadem arbore orionda ; ea tamen diffcrenti* qnod Gaaak 
fuerit cortex a ligno separatus , cinnamomum vero tenuiores arboris 
suronli adbuc integri : quod maxime simile vero mibi videtor. Diosco- 
rides enim cinnamomnm aliqoantolam retinere similitndmem cassin> f quei 
mosylitis dicitur, affirmat; et Galenos nniversam cinnamomi natnram 
similem ea&e qnodammodo oplimss cassiw, qnam Bavbari Giai voccnf. 
Prssterea refert idem Galenns se vidisse casssai ad froticis magnitudinem 
elatss ramos quosdam cinnamomo penitna shniles aspecto, cortiois tenm> 
tate et bisce signis quss clnnamomum certissime ostendunt, ac gustn, 
oimctoqne percipiuntnr. Insuper qonm Tbeopfarastns aliiqoe Veferes 
corticem solommodo in cinnamomo utilem esse scribant , probabilina 
inde inferri existimo cinnamomom noatrum bodiemnm seo canellnm 
vulgarem , cinnamomnm Veterom, eoramque Cassiam , unam et e am d em 
rem esse ; nec aliter inter sese differre tot cinnamomi , cassiai et xylo» 
cassise species , quam ratione alferendi , aut natali solo. Etenim antiqoi- 
tna tota pknta adolescens aut juniores snrculi integri (cortex nempe enm 
iigno) sub cinnamomi nomine afiferebantur, et sub Gasaiai nonwne cortex 
tantummodo a ligno scparatus. At vero qanui faisset animadversom 
lignnm inntile prorsns esse , cortex solus, rejecto figno , allatns fuit : qui 
moa in huno nsqoe diem fuit servatns. Nec parvnm qooqoe erat cbseri- 
roen a cssU , soUque diflerentia oriundnm , inter bas aromatum species; 
siquidem adhue hodie observntur eamdem cfnnaniomi arboris diversis in 
regionibus nate» speciem corticem cimutnotneum drrersum suppeditare. 
Aiind enim est Zeylanicu m, aliud Malabarieu m et Javanense chmamomum ; 
alsud excnltum , aUud sylvestre. Qoin etiam pro diversa arbonran sstate 
et pro diversis ejosdem arboris partibos ex qoibos cortex extrabitor , 
quetdani exaorgit varietas : cinnamomnm novettss arboris a vetnstiore , 
cortex trunci a ramornm cortice, cortex radicis ab utroqoe differunt. 

Quidquid de eassisr et cinnamom* origine Veteres tra d s de r n nt , aut 
nuWosnm est, aut incertum. Tam longa enim difficUique via petebantnr 
otim hssc aromata , nt perfectam eoram notitiam coneequi Veteribus band 
facile fuerit. Quoniam vero ingens eorum erat pretium, majorque in 
bominibns nieri copiditas, roercatores de earom merciom origine et 
colligendi dif&cukate varias fabulas narrabant , ut his commentis earnm 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS IX. i»3 

mercium pretia adaugerent. Sic enim de cassia et cinnainomoHerodotus, 
ab mmo disee omnes : Ty* o*i xaofav , w£i (xtwvtou Apd&oi). fortdv xaraoSa- 
oootoi 0up<r>pai xal oVpp.aoi dXXotet it«v to awfi.a xai to irpoa«irov , irX*,v 
a&tmv t*Y* c*c4aXjj.uv , fpxovrat iirt rfa xaoiuv^ &i iv XCjavyj eutTat ou {SadeTp- 
wtfl £i aurrrv xal Iv a&rf auXitirai tojpia irrtpttTa, rjiet vuxTtptet irpoattxtXa 
aaXtoTa xai Ttrptv/t o*ttvbv , xai i; dXxqv dXxtpa • ra oNb dirapuvofilvouc dirb 
t«v OfSaX|Miv, oSt» e*plirttv ttjv xaaiyjv. Tb £i oSk xivvd(4.o>ftov frt touto>v 
6eiu(iaoTOTtpov euXXryouet • oxou uiv yap yrvtrat , xa! VSrtc (uv yrl t} Tptff ouoa 
toti , oux t"xouot tfarttv « irX^v 6rt Xoj» ttxort xptoWtvo^ , Iv Totat£t x*p' Glff * 
f aat wtc otUTb euteoai,iv rotot 6 Atovuaoc irpoten. Opvtdac o*i Xlyouat |Atv/dXac 
aoptttv rauTa ra xdpeta,Tdrj(j.ttc dirb $otvixo>v pado'vTt{ xivvd(4.tt(«,ov xaXtfofMv 
eoptttv Ji <rac Ipvtftac U vtoeatdc irpoeirnrXaapivac Ixrnrftou irpb; diroxpv]u,votot 
ouptet , fvda irpo'e€aatv dv6p«Siru ouo*ifj,ivtv ttvat * irpbc «v oSn rauTa touc Apa- 
Stouc oooi£taeat rdo^t * ftauv Tt xat bvwv tSv dircv/tvofArvttv , xal t&v dXXuv 
VaoCu-fior* ra piXta oNaTapovrac «c (ttytora , xopitttv ic rauTa ra x*>pia » 
xa& eeta fttVrac oVrx*> t«w vtooettav, diraXXdeetooat ixdc aurfwv rd< Ji 
t pwel a c xATairtT9(AtVac > out&v rd a&ta t&v &iro?uytt»v dvaeoptttv tirt rdc 
vteeeidc * toc o*i , ou oSmajuvac toxttv, xara^^rjyvuooai lirt yi»v * touc o^i lirtoV- 
to<, ouXXiytcv oAto» pUv rb xtvvfltfkttaov. (Herodot. Thftlia, lib. III , non. 
no, iii. Vid. etiam GxomoY, Tract. de Itfater medic. tom. II, pag. 
ifc>,eeqq.) 

• Caaiam autem sic (comparant Arabet). Postqnam et totum corpus , 
etiacaeua, prteter aoloa oouloa, obligUTere ooriia aliiaque pellibus, ad 
caaia» perguat. Ea naacitur in pahide non alta , circa quam et in qua 
degunt feres alat» , Tespertilionibua simdKmtB , stridore (Kro, et viribus 
prarraleatibua ; quaa ab ocuiia arcentea Arabea, aic casiam metunt. Cin- 
naasomam etiam qnam auperiora mirabiiius colligunt, nam aut ubi 
naecatnr, aut quta terrm nutriat iUnd, nequeunt dicere : nisi quod, 
probabili ratione utentea, quidam narrent id gigni in iis regionibus ubi 
Baocbua educatua eat; et ipaaa festucas , quas nos a Phomtcibus edocti 
▼ocamus cinnamomnm , afferri a grandibus qoibuadam aribus ad nidos 
e luto oonstructos in pnaruptis montium et homint inaccessis. Ad ista 
igitar Arabes htac excogitaverunt : boum astnorumque mortuorum et 
alioruaa junientnrnm membra conciaa quam maaima in ea loca portant, 
et nbt jaata nidee potoere, procul inde abscedunt. Ad ha)c frusta de- 
lapeta volocres, ad nidoa camem apportant, cni sustinenda impares 
nidi , dirupti in terram iabuntur. Tonc Arabes accedentes hac ratione 
oattigere ciaaamomum. » Casiam et einnamoimim Veteruro , nihil altud 
esse qaam Lauruoi Ckmmmmum et Lamtim Camam Linntei ad hunc 
iocum i 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS X 

DE CANCAMO, 

Ad ea Plinii verba , pag. 73 , cap. 44 : 

Ex confimo casias cinnamique et cancamum , etc. 



Qoi Dioscoridi et Plinio ssaculo XVI looem fomerare satagerent f hanc 
arboris cojosdam lacrymam modo pro hac , modo pro illa ▼enditarunt 
gummiom tpecie : neque tamen arbitror prius potoiate ▼eram gummis 
ejus naturam investigari , quam simplicia f quss felix Arabia profert f 
curiosius explorata fuerint Gontigit id tandem nostris temporibus f For- 
skalei maxime studio , licet plurima etiamnum supersint , amplius a po- 
steris atque uberius illustranda. 

Nomen autem ipsntn f Gancamum f xaYxaitovt grsscst potius quam bar- 
bara* originis esse ▼idetur , quum a xav/xoivttv comburw , guXotc xayxavotc 
upudHomerum obviis, derivandum esse ▼ideatur. Sufhmenti enim genns 
fuit xayxofAOv , Grsecis Alexandriam et ^gyptum habitantibus prssprimis 
gratum et acceptum(i). Transeamus autem protinus ad ipsam Diosco- 
ridis, primi, qui gummin illam cognovit, descriptionem. 

£n itaque Dioscoridis ▼erba ? Kayxau,ov o^axpulv tattv ApaGtxou (uXou 
ouuovv) itpoesoixoV , $oufM*£sc fr ttJ ytuett, «irip »c 6uu.tauart xp&vrat • 6wo- 
xaifvt(ouet ^t xat xa luavta usra epupvYic **l arupaxoc. Addit deinde cor- 
pora obesa emaciandi ▼im habere, si ternum obolorum pondere exaqua 
aut aceto mulso plusculos dies ebibatur. Dari et lienosis , comitialibos 
et suspiriosis. Menses ex aqua mulsa prolicere : oculorum cicatrices con- 
festim extercre, et hebetudini eorum mederi, ▼ino dilutum. Quin et ad- 
versus gingivas humore prssgnantes (uu£vfottc ouXftv) et ad dentium do- 
lores esse, si quid aliud, efficax(a). 

Et Plinius cancamum- aromatis accenset , quas ex confiniis casic cin- 
namomique per Nabatssos Troglodytas invehantur (3). Et Paullus <£gi- 
neta, Alexandrits artem exercens, repetit de xayxau.cs, qu» Dioscorides 



(t) a. Hesycb. vol. II, col. 96. 
(a) Dioscorid. lib. I , c. a3 , p. 19. 
(3) Plin.lib. XII, c. ao. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS X. ia5 

pnsceperat (i). Hesycbius denique, irop' Iv^oT? esse (uXou ^oxpuov xal 
6uf uc nt« , perhibet (2). 

Hsc Tero sunt testimonia fere omnia, qu» de suffimentorum eo ge- 
nere spud Grsscos occnrrant. Naraque Galeni ipsiusque asseclarum 
xsyxavov, quum faerba sit, radice celebrata , huc baodquaquam pertinere, 
qums fatebitur (3). Hinc itaque omnino effici posse videtur, vcteres 
Grsacos latuisse eam gummin, neque prius innotnisse, quam Ptolemsso- 
num commercium insignem aromatum copiam ex Oriente invexisset. 
DilTerentim autem ea , qu» collatis Hesycbii verbis cum Dioscoridis de- 
scriptione elucere videtur, quum alter Indica, alter Arabica perhibeat 
arboris esse lacrymam, postea exponemus. Jam vero videamus, qusa- 
nam fuerit Arabum de cancamo sententia. 

Interpres Grecorum auctorum inter Arabes, cseteris prior , Maserd- 
scbawaihns, Dscbaldscbalis filius, Judauts, natione Bassorensis, qui 
saeculo septimo floruit, primus fuit, qui xaYX«|x.ov Dioscoridis explicare 
sibi sumeret. £sse id laccam, arboris Indicsa lacrymam, perhibuit (4). 
Bhazeus ipse vero cadere eam gummin ex caslo iu ramos arboris Gubera 
(Sorbi domesticm) maxime frequentis prope ab urbe Siraf{$) juxta mare 
Persicum credit. Obstructiones eam gummin reserare. 

Alins auctor, Izhack ebn Amram, incertas aetatis, quem Serapion 
ubique adlegat , manifesto confundit xavxau.ov cum lacca Arabum. Esse 
enim rem rubeam, lignis subtilibus adhsBrentem, saporis boni (quem 
neque vero cancamo tribuit Dioscorides, neque in lacca nostra de- 
prebendimus). Ferri eam ex Armenia (quod iterum alienum plane ab 
utraque gummium specie), aqua coctnm prssbere pigmentum, nomine 
Kermes venditum (6). Qu» vero omnia quam erronea sint, postea latius 
patelnt. 

Alium citat Serapion (7) auctorem, Atabarich, qui Galenum inter- 
pretatus fuerit , ex quo Paulli verba quum adducat, Brassavolus (8) eum- 
dem bnnc Atabarich cum Paullo habet. Id quod ratione carere mihi 
qmdem videtur- Etenim exstitit omninoTabri quidam , natione Indus, 
qui et Galennm arabice interpretatus fuit, et sua etiam commentaria in 



(i)PUull. lib. VII, p. a3o. 
(a) Loc. citat. 

(3) Galen. de Facult Simpl. medic. lib. VII , p. 87 ; Oribss. ltb. XV, f. «67, b ; 
AEt. tetr. I, ierm. 1, ool. 38. 

(4) AJuu. contin. lib. XXIII, c. 701, f. 467, b. 

(5) Shvfvrh» rita est in provincia Larittan Persici regni. Emporinm autem 
fait edeberrimom adsociilnm nsque decimnm. (SprengePs Gefch. der geogmph. 
Eatdeck. S. 33i.) 

(6) Serapion timpiie. aggreg. c. 181, f. 148, a. 

(7) Ibidem. 

(8) Examen onm. Simplic. p. 407. (Lngd. i537, in-8. ) 



Digitized by 



Google 



ia6 EXCURSUS X. 

lacem edidit, nomine frequenter ohTio et apud Rhaseum et apud Sera- 
pionem. Qno Tero tempore ille Tixerit , nondnm constat (i). 

Avieenna deniqne primum , de laeem pracipiens , ea repetit , qum 
Paullns de xaYxapa» docnerat. Ease, qni eamdem arbitrentnr ac Charahe 
(•uccinam), sed omnino ntrnmque differre(a). Deinde aliad describit 
simplex remedinm nomine Kankehar, pro qno legendum arbitror Kan- 

ktham (x«yx*j*ov ) (3). Id esse A y^ gnmmin virosi gustus, qu» ^jj*l\ 
%x)u ^ja ) ex regionibus Arabiss (4) advebatnr : varios babere eam 

pro Sandaraeha % diTersam tamen esse : suflumigari ea et srvrace et 
myrrba. Qu» quidem luculenter ostendunt, Aricenna; laccam, quam- 
tis alio loco descriptam , eamdem tamen ab eo baberi, ac xayxofLOv 
Dioscoridis. 

Taceam absonam plane Matthau Sylvatici expositionem (5) , qui sub 
Toce JEchara, anckutab babet laccam, arboris gummin ultramarinae , qua 
panni tingantnr. Notus enim patet ipsius error, Ancbusam tinetoriam , 
x&xflv Grsscornm , cum lacca commutantis. 

Primus autem fere, qui nuperis temporibus xayxapov Dioscoridis 
rite inqnirere satageret, fuit Antonins Mnsa Brassavolus (6) , qui nec 
Serapionis laccam , nec Dioscoridis cancamum nostram ant suorum po- 
tins temporum laccam este,inde efficit, quod nnllo odorepraditasit, 
neque suifiimigiis adhiberi possit. In eo Tero falli Tir doctns mihi videtur, 
quum nostram laccam in granis , et odore prssstanti proditam esse, et scar- 
latino aot purpureo posse colore tingere lanas , certum sit Longe alia 
promere licuisset argumenta, quibns, quantopere alienum Dioscoridis 
cancamum a nostra lacca , evinci potuisset. 

(i) Haller. bibltoth. med. pract. vol. I, p. 363. 
(a) Canoa , lib. II, tr. a,p. 199. 

(3) Ib. p. 247. Inventre eam locam neqant Salmttias , qaum interpretauone 
latina, qua» Keikhen habet, •edactui, alibi eam quareret. Miror autem, Scalige- 
ram , virnm doctitiimam ( ah Garcia et Qasto editam , p. 245 ) , ▼erha Avicenoc 

ita cttare, quasi A ( ■■■ ■ ■n a. £+**> herbat cajusdam gummin dixerit, adeoqae 

emendare aJLjJLo m ULa. ** (uXov Dioscoridi» referat. Miror» Salmasiam 
(Homonym. byl. iatr. p. i3g ) Tindicare eam lecuonem Aricenn», cnjns locom 
umen nomqoam introspexerit , dum e Paollo sumpsiue rerba , ^otxpuov iroa; , 

Avieennam contendit. Neque eoim iroav lego apnd Paollom, neqae **«A**»g\ 
apad Avicennam. 

(4) Male ttaque ioterpres vnlgaris e regionibtu Oecidentit habet. Legit forte pro 
^fjMA <+->)*, quod Oeeidentem exprimit 

(5) Pandectar. c. i3 , f, 5, a. 
{(&) Exam. omn. Simpltc. p. 408. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS X. 127 

Qui eum sequebatur, Petr. Andr. Matthiolus, frtetur quidem (1) , 
id esse discriminis laccam inter nostram et cancamnm Diosoor. quod 
viraso sapor* noetra laoca omnino careat. Qnnm tamen neqne Paullus , 
ueqoe Serapion , exscripto illo loco Dioacor. saporis eam commemorent 
indolem 9 aupposititina Mattbiolo ille locus, atque rh {Sp«fi,4><h« <v tf vtu- 
e« ezsulare debere videtur. Quodsi vero meum interponere judicium li- 
cuerit, neacio sane , cur icaptyypairrov et 6iro6oXif&oIov babere oporteat 
iflum locum. £tenim ad litteram eum Avicenna expressit, quem suo can- 

camotribaic *sdaU *j A , saporemvirosum, ideoque eadem etiam verba 

l fgit se Avicennam in suo Dioscoride opus est Ques qnum ita se babeant, 
Matthiolna videtnr in Arabum abire sententiam , qui cancamum Diosco* 
ridis pro lacca baberent. 

DifficuJtates autem, quas gignit ea opinio, bene perspexit Amatus 
Iiusitanns (») , primus fere auctor y qui lacca? bistoriam naturalem prio- 
ribus meliias illustraverit. Expensis variorum auctorum sententiis, maxi- 
me improbat eos , qui laccam eaae canoamum crediderint ; illam enim 
ex India orientali , in regno Pegu provenire , boc vero Arabica arboris 
este lacrymam : illam esse formicarum in arboris ramis nidulantium 
stercus , boc vero gummin ex arbore exstillantem. Hinc itaqne efificit , 
aliam gnramin esse substituendam, neque dubitat, Briisoti sententiam 
proxime ad veritatem accedere , qui , quum in Lusitania degens resinam 
aanm vidisset, statim eam esse Veterum cancamum sibi persnasit. 

Qum vero sententia, quamvis confirmata sit a Cbristopboro a Costa (3), 
multo minus mibi rem ipsam tangere videtur. Namque primum ac vali- 
dissimnm contra eam militat argumentum, quod Hymenssa Courbaril y 
que» reainam anime largitur, nequaquam in Arabia, sed in America 
duntaxat meridionali proveniat (4). Alterum vero argumentnm peten- 
dum mibi esse videtur ex virosi saporis delectu in anime resina , qnam 
multoties mandere memini. Color etiam anime resinae longe differt a 
colore laccat , quam Izhak ebn Amram describit , cui omnino simile eue 
debuit Grs&cornm cancamum. Anime enim resina pallide flavet , lacca 
fusco rubore tingitnr. Accedit odoris nulla prsestantia in anime resina, 
qualis in cancamo prssdicatur. Licet itaque talium doctissimorum viro- 
nun testimoniis fulciatur bssc sententia, non possum tamen non, quin ab 
ea recedam. 

Neqne infirmare potest meam opinionem , qnidqnid quartns testis , 
Garcias ab Orto (5) f addoxerit, ut eam stabiiiret. Is quidem primum 
bene observat, ex ramis Ber (Rhamni Jujubm) arboris, qu« in juglan- 

(1) GommenL in Diotcorid. lib. I, c a3, p. 60« 

(a) Enarrai. in Dioieorid. lib. I , c. a3 , p. 44. ( Argont. i554 , in-4. ) 

(3) Aromet. Hist c. 3, p. a58, ad Glus. exotieor. 

(4) Puoa. Hist. nat. Brasil. p. ia3. (foi. Anut. i658.) 

(5) Aromat. Hist. lib. I, c. 8, p. i58, ad Clus. exodcor. 



Digitized by 



Google 



ia8 EXCURSUS X. 

dts magnitudinem crescat, in regnis Pegu et Bengalia colligi laccam : 
oarpit Avicennam merito, quod com myrrha comparet, a qua tamen 
odoris suavioris defectu differat. Deinde addit, magnopere eps errasse, 
qui in Arabia aut in Armenia provenire eam arborem , atque vel me* 
spili vel sorbi speciem pre se ferre arbitrati fuerint. Tunc assentiri se 
opinioni eorum fatetur , qui anime habeant resinam eamdem cum can- 
camo. 

Neque tamen credo , Garciam resinam anime solam , quam Hymenca 
Courbaril largitur , eo nomine comprehendisse , quum tria faciam ejus 
genera : i° fulvum, pellucidum, quod succinum crudum referat; a° 
nigricans , velut taurinum gluten aut colophoniutn ; 3° pallidum et 
resinaCeum. Omnia vero suavem spirare odorem. Nostrorum anime 
ultimo generi tantum congrua est, priora vero videntur ad resinam 
elemi vel orientalem , vel occidentalem referenda esse. Orientalis enim ex 
Amyride zeylanica (i), occidentalis ex Amyride elemifera exstillat (a). 
Multo propius autem hanc Garciae resinam , quam ipse anime , nos 
elemi vocamus , ad cancamum Veterum accedere , deinde luculentius 
exponam. 

Videor autem mihi in Arabum more, quo cancamum Veterum lacca* 
8US9 componere semper solerent, veritatem perspicere. Sequenti autem 
modo re$ se habere videtur. Lacca Arabum , id est, Rhazis aliorumque, 
omnino est Gancamum. Neque tamen ea Lacca cum nostra commutari 
debet. Illa enim ad littora maris Persici , in provincia Larislan occurre- 
bat, h»c inBengalia provenit : illa virosum habebat gustum, hac ne- 
quaquam eo prssdita esse mihi quidem videtur : illa myrrhss similis. , h«c 
nullo modo cum myrrha componi potest : illa in arbore sorbo simili re- 
periebatur, h«c vel in Rhamno Jujuba , vel in Ficu religiosa, quibus nulla 
est cum sorbo similitudo. 

Recentiorum autem laccam , cujus naturalem historiam Kerrius egre- 
gie adumbravit (3), prima fere vestigia in Izhaki , Amrani filii, fragmen- 
tisapud Serapionem existimo deprehendi. Dle enim modum, ea tin- 
gendi pannos et lanas , commemorat , quod nequaquam de cancamo aut 
de lacca Rhazis valere potest. 

Ex toto vero vox iacea , vel orientalis, quodvis designat pigmen- 
tum (4), vel graca rubrum quemvis aut purpureum designat colorem. 

(1) Reta. fascicnl. obserr. bot IV, p. a5. 

(a) MarcgrsT.Hist. nat. Brastl. p. 98. ( fol. Amtt. 1648. ) 

(3) Pkilos. traiuact.Yol. LXXI, Y, 1781, p. 374-38 a. 

(4) Penice omnino -^ ' , \ji pigmentum quodris dicitar. Hinc in ipsa 
Iadia nomcn Lak ct Lahscha non solnm Laccam nostram , sed aliad etiam robrnm 
pigmentum signat , in ramis Mimosse cinerem ab animalcalo qaodam formatnm 
{Asiadc researckes, vol. III y p. 36 1 ), et ipsam tralatitiam ex Lawsonia inermi 
pigmentam, qaod al Henna dicitar. ( Sakontala , S. n5. Cf. Russcl's Raturgesch. 
▼00 Aleppo, S. i34. ) 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS X. ia 9 

Stquideui constat , xoXx*? nomen, ex quo deinde Xttxxnv mutatum fuisse 
Salmasius arbitratur(i), non solum iwofupoc ti sloSc(a), sed xoxxivcv 
auodvis xp»pe;(3), Porotvtov maxime £v6oeo'pov(4),quin Anchusam tincto- 
rimm (5) significasse. Hinc etiam undecimo sseculo Davides Kimchi filius 

"w 4 ^ prw «^«^«pnS rmpv ja* *rin> eolonm 

esse qtulit lacca (6). Nihil itaque mirum , si et cancamum , ob purpureum 
colorem, vel seriores Graeci, vel Arabes, laccae nomine insigniverint : 
nihil mirum ,'ai, quum vera primum ex India lacca advecta fiiisset, eam 
cancamo obiter compositam pro eodem habuerint, utramque substan- 
uam eodem nomine appellantes. 

Jam ▼ero finire audeamus, quid demum raerit cancamum. Data vero 
aobis ad cognoscendum id , sunt sequentia : 

i Gummis est virosi gustus , odoris suavis , qua utebantur Veteres ad 
sufiumigia. 

i Rubri ▼idetur fuisse coloris, quum Arabes lacca nomine id insigni- 
verint. 

3° Mv/rrbse simile fuit. 

4° Ex arbore stillat arabica, copiosa pracipue ad oras sinus Persici. 

5° Arbor illa sorbum domesticam referre dicitur. 

6* Gummis elemi maxime affinis cancamo videtur. 

E quibus efficio, cancamum Dioscoridis nihil aliud esse, quam gum- 
min ex Amyridis quibusdam speciebus, prasertim ex Amyride Kata/et 
Kafal Forskalei (7) promanantem. Utraque vero species adeo similis 
sibi, ut, am vere distincta sit, necne, nondum constet. Copiose inveni- 
tnr bmc arbor in regione Arabia, Abu-Arisch dicta. Procera est, ligno 
albo vel rubro : foliis ternato-pinnatis, apice serratis , qua? omnino sorbi 
quamdam speciem pras se ferunt. Baccas etiam fert sorbis similes , e qui- 
hus balsamum stillat fragrantissimum. 

Arbor myrrham ferens huic arbori similis est. 

Quovis anno mensibus pluviosis intumescere dicitur arbor» prav 
fnansque evadere pulvere rubro fragranti » quo mulieres capita adsper- 
gere, vel lavare solent. 

Lignum Kafal magna commerciorum pars est , et in uEgyptum trans- 
fertur, ubi vasa hydrophora fictilia bujua rumo imprssgnantur , ut gu- 



(1) Ptia. Exercit. p. 810. 

(a) Schol. Sophocl. Aatigon. v. ao; Schol. Mieaadr. alesjpharm. 3o3. 

(3) Strabo , Kb. XI , p. 800. Cf. Suid. tom. III , p. a8x, voc oovM. 

(4) Hesrch. voJ. II, col. x3o. 

(5) SchoL Nicandr. theriao. v. 640. De echhs enim Nicander loqoitnr, qnornm 
ternm genns, Anchnsam nostram , schohastet xaXx^ Tocat. ( Cf. % 120. ) 

(6) Ad II, Chron. II , 6, citante Celsio in hierobot. vol. II, p. ioa. 

(7) ForsfcaL flor. Arab. p. 80. 

r. 9 



Digitized by 



Google 



t3o EXCURSUS XI. 

stum contrahant huic genti eiqaeditum. Gummis hujus arboria ilm 
ducit» adeoque obeso* emaeiat, mcnatrua provocai, ommructionoa vi- 
scerum abdoqunajium reeerat. Cancamum itaque Dioaoaridis <e*ee 
videtur. 

Elemi autem , ex ejutdem arhoria alia quadam , et ^mericena quufcsn 
specie, Amyride eUmifera, stiUans, parum differt a vero cancamo, at 
Garoiai omnine ignoscere possis , utrumqne componenti. 

AHa demum species, Amyris zeylanica , orientale etemi proferens , 
ea forte est, quam Hesychius Indicum vocavit xdyxau.ov. 



EXCURSUS XI 

DB MTROBALANIS. 

Ad ea Plinii rerba , cap. 46 , pag. 74 : 
Myrobaianum Troglodytis, et Thebaidi, et Arabia? , etc. 



Plurtmum interesse Jnter eos fructus, quos Grecj pupo^oXdvouc ap- 
peilarunt, eosqne, quibus Arabes id nomen impertierupt, jamdudoni f 
tum a Matthaso Silvatico(i) , tum a Valerio Cordo (a) , animadversum 
est. Neque tamen ad hunc usque diem diserte uberrimeque iilus{ratum 
est utrumque genus. Utinam meis itaque studiis aliquid lucis tam diQicili 
pbuitarum generi fanerari posset ! 

Qrdiar a fruetu , cujus plurima mentio apud antiq^uos, aTheophraati 
inde temporibus, fit. Transcribam autem ipsius verba, aua? deiude am- 
plius eiponam. BdXavo<j, inquit, iyii ph r*v irpo<nsvoptav diroTQU xapwou- 
•6X}ov £i oOt^ irepanXjatov t& rfc uuftfvirjc, wX^v »pop.Y)x*<rripov. 4<m <fo to 
«NvJpov dira6ic uiv xat 10^161 c , o6x d?ui< (i6<puic) <*i , dXXd irapteTpap.- 
jxevov. Tou xapirou £i toic xiX6ci<Jt xp&VTat oi f&upi^ot, xo+avTic , i6&<hc va> 
ti fx« • to *i xapirov dxpilov. £<m Ji t« piyftsi xal tv> Jfytt *apairX»1eto« 
t» rfo *w4#K • ftXo» #i kfcupov, **l «*c <*XXa ti x«*np™ , xal it's Tac 
vauimytac. I. e t « Glana a fructn nomen acoepit. Foliuea simMe atque 
myrto , magis vero oblongum. Arbor ad noxas duraU est et magna , 
vejrnjn non recta, sed cootorta. Fwctua putamine coutuao unguentarii 

(1) Pandcctar- c. 5tf, £ $3a t a. 

(a) Annotat. in Dioscorid. lib. IV, r. 160 , p. 74. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XI. i3i 

u£ snfot : «•* enim boni odoris, Sed fruatus ipse (ad hoo) inodUa ,ma- 
gnitndine risuejne oappari* prQximne. ft&ateriea veJide, et Um ad aha 
qoam ad navigia perccann*oda(i), * 

Aho vero etiam looo prajdicat nngueote ez glande j£gyptia atquo 
Sjrica conlecte, qna e«eu£«ui nomlnet» putamina enim fractna odoeata 
reddere olea, in qo» conjksaptur. Idem oleum dicit eSdu*ev«iTarov , e\o 
mal ejueeufuvev » mv*U*t<* fofttfc : « maxime durahile ,et, igne adflamm , 
aunime offenaum (a). » 

Ante Toeofthraatum nnUom memini anctorem hono rrnctum com« 
oiemorare, qoi Atonndri tandem e*n*ditwnibna in Grnciam a d vcctns 
feisse vktaor. Jore itaqoe «w> disit de myrobakno Maroalis (3) : 

Qnod nec Virgifius, nec caxmine dixit Homerus, 
Hoc ex nngnento constat et ex balano. 

Ob syllabaram fereomniam, qn» banc yocem construunt, brevitatem ; 
poetas non potuisse illam adhibere, Cl. db la. Cerda addit, 

Selet quidem adduci locus de myrobalanis primum ex Aristotele (4), 
«ed aKbi jem probasse mihi rideor , &iro€oXtf&aTov esse, mnltoque junio*- 
rem enm librum(S). Anctor ille, more Aristotelis , cujus tamen cucendi 
omnino imhari nequit, exponit dulcem myrobalanornm sapo- 
qni postmodnm ansterus evadat et amarus, ex raritate rron* 
dium arboris, qnas a calore dilatata atque diductss a frigore deinde 
eontrahaBtnr et stringantnr , nt dulcis rructuum sapor in ansterum abeat 
et acerbom. 

Quam Dioscorides nobis reliquit , myrobalani descriptio ex toto qui- 
dem congruit cnm Theopbrasti bistoria , neque tamen differeotiis vacat. 
Nasei arborem in jEthiopia, Mgypto etArabia, et ad Petram in Juds&ss 
confiniis, speeiem autem uuptxDc , i. e. tamarieis , pra? se ferre. Frnctum 
similem esse avellanis ant dactylis , eumque catteris prssstare , qui can- 
didns ait ac recens et suXrrrteToc , cujus cortex facile secedat. Interiorem 
rructuspartem, velut amygdala amara, tritam bumorem pnebere, qno 
angnentarii ad unguenta pretiosa conficienda ntantur(6). Consideran- 
dum hic qnidem venit , Dioscoridem componere hanc arborem cum ta- 
marice , qood alienom omnino tnm a Theophrasti descriptione a tum 
ab ipsa veritate, quum myrti potius folia referre videatur. Mendosus 
itaqne textus Dioscoridis, atque pro puptxDt, uu$ivti£ legendum esse cre- 
(fibile est, quamvis Oribasius ipse, transcripto hoc loco, puptxnv lege- 

(1) ffist. Plant. lib. IV, c. a , p. a86, ed. Bod. 

(a) Ilieoplmst. de odoribus, p. 444, sq. ed. Heins. 

(3) toV WV, «7. 

(4) De nJnaue, tih» U. e. te, p. 1071. 

(5) Gesch. der Arcneyk. Th. I, S. 336. 

(6) Ub IV, c. i6e, p. 3o*. Cf. Hb. I, c. i4t, p. 75. 



Digitized by 



Google 



i3a EXCURSUS XI. 

rit(i). Deinde etiata discrepat a Theophrasto, quod mteriorem frnctus 
partem tritam oleum unguentarium exhibere contendat , qunm Theo- 
phrastus potius putamine contuso odoratum reddi illud oleum doceat , 
sicut et recentiora id probant experimenta. Olenm enim ipsnm odore 
expers , putaminibus fructus contusis additis , fragrans evadit. 

Eo oleo Romani , perinde ac Grssci , frequenter utebantur , nt et 
Persii locus(a) inde declarari possit, et medici fructum, tamquam al- 
vum ducentem et Tomitum cientem , et adstriugentem adhlberent (3). 
Neque tamen desunt plura Romanorum auctorum loca , ubi longe alinni 
fructum , dactylos nempe , eo nomine insignitum fnisse patet. Plinins 
quidem glandem nngnentariam myrobalani nomine fere eodem modo 
desorihit ac Theophrastus et Dioscorides, praeter folia, quae cum he- 
liotropii foliis comparat , quod a veritate omnino recedit Optimam 
glandem esse Petraeam, nigro cortice, nucleo candido : prasterea cre- 
scere in uEthiopia, Arabia ac Syria : bene quoque addit, cortices tan- 
tum ab unguentariispremi , a medicis nucleos, tundentibus affusa paul- 
latim aqua (4)* Uti enim Pliuius fere nusquam sibi constare solet, ita 
et myrobalanum alio loco habet fructum palma? jEgyptiae, cni oasa 
desunt (5). Ita etiam Celsus ex palmulis unguentum parari dicit, ideo 
p.upo€otXotvov vocatum (6). Siraili plane modo , ubi Veteres f omxoSoXa- 
vouc, dactylos, posuerant, Theodorus Priscianus myrobalana commen- 
dat(7). Antiquus denique Alexandri Tralliani interpres disertis ver- 
bis f otvixo6«X«voi; auctoris substituendos esse p.upo€aXavouc SBquivocas , 
perhibet(8). 

Solus fere Galenus cum iis , qui ipsius verba traiiscripaerunt , pristi- 
num servavit loquendi usum. BiXavov p.upe^ucr.v advehi ex Barbaria:nti 
autem unguentarios carnis ejus succo, quod melius potuisset Galenus ei 
Theophrasto discere. Reliqua vero terrestria et dura adstringente vi pol- 
lere et amara esse , hinc incidentem habere facultatem , vomitum autem 
quoque ciere et alvum ducere (9). 

Arabes vero aliud noraen huic fructui impertierunt , Been ant Hab- 
abbeen appellantes. Descriptiones autem eorum ad unguem fere oonsen- 



CO Lib.XI, f. i 9 a,b. 

(a) Sat. IV, 37 : «■ Qanm tu maxillia balanatum gausape pectis. » 

(3) Aret. curat. diut. lih. I, c. 14, p. ia8, cd. fioerh; Galen. meth. med. lib. 
XIII, p. 179; Dioscor. 1. c. Galen. apnd AEt. tetr. III ,»erm. a, cap. n, col. 5»4. 

(4) Plin. lib. Xin, c. ar. 
v (5) Lib. XXIII , c. 5. 

(6) Lib. IV, c. 9. 

(7) Theodor. Priscian. logic. lib. II, c. 18 , p. 109. ( Basil. i53a , in-4.) 

(8) Alex. TraU. lib. VIII, c. 8 , p.436 , ed.Guinth. Andernac. Salmas. Plinian. 
Exercit. p. 93o. 

(9) Galen. facult. simplic. lib. VI, p. 77 ; Paull. lib. VII, p. a3a. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XI. i33 

tiuntcum Dioscoridis historia, nisi Avicenna addat, cicerU formam se- 
mina hasc habere : quod utique cum veritate congruit (i). Hinc etiam , 
qoi primi saeculo decimo sexto Arabum plantaa cum Grsecis compone- 
rent, facile perspexerunt , Been Arabum nil aliud esse, quam PoXavov 
«mpttjaxary Grescorum(a). Quin ipsi autoptae, Prosper Alpinus(3), Petr. 
Belloniua (4) atque Tobias Aldinus(5), uberius eam descripserunt ar- 
borem , nt , proxime ad veritatem accedere Theophrasti historiam , 
pateret. 

Chriatophorus a Costa tandem nomine Indico Moringa similem arborem 
cum froctu atque radice illustravit , radicem supplere in India unicornu 
ct lapidis Bedezahar vices , alexipharraaci itaque loco adhiberi ob acrem 
vim atque incidentem (6). Uberius autem descripsit, Morungm nomine, 
non diaaimilem plantam Rumphius : folia arboris bipinnata oleribus in- 
servire, copioseqne ad eum usum decerpi, unde dirodtc Theopbrasti 
lnmen accipere videtur. Gorticem raparum, folia sinapis saporem habere. 
Florem esae decapetalum, quinque autem petala longissima esse et adeo 
reflexa, ut pedunculum ipsum tegant : in horum medio alia quatuor 
locari petala paulo latiora, itidem reflexa, ex albo flavescentia r ad or- 
tnm autem virescentia : qnintum vero ac infimum petalum longius esse 
ac instar lingube explicatum, quinque gerens stamina cum antheris lu- 
teis. Florea maris omnes perire, nec fructus relinquere : feminae autem 
flores exarescere in ingentem siliquam , duodecim , imo octodecim pol- 
lices longam, trigono-rotundam , cujus substantia sit alba, herbacea, 
quasque in tres dividi partes possit. In hac substantia meduUosa contineri 
instar majorum pisorum vel lupini semina haud male referentia, quum 
non sint rotunda, sed fere trigona, trihusque membranulis, pelliculis 
dictis, siliquam distinguentibus adnecti. Quod superest, per totam fere 
Indiam copiose eam arborem provenire, Kellorque etiam vocari (7). 

Quam in hac curatissima descriptione Rnmphius exponit structuram 
fioris, eam Bnrmannus ita exponit, ut decapetalum non proprie posse 
?ocari florem existimet , sed inferiora petala calyci colorato adnume- 
randa esse,interiora vero irregularem constituere corollam(8). Prajviis 



(1) Serapkra, c. 278, f. i63, c; Aricenn. lib. II ,p. i3o. 

(a) BraaaTol. exam. omn. simplic. p. 3oo; Amat. Lnsit. enarrat. in Dioscor. lib. 
I, c. i35, p. i37 ; Ub. IV, c. 160, p. 471; Dodon. pempt. VI, lib. U, c. 17, 
p. 778. 

(3) De plantis AEgypti , c. 16 , f. a6 , a. 

(4) Obaenr. lib. II , c. 61 , p. 126. Ad montem Sinai arborem copiose prove- 
njentcm reperit. 

C5) Apod Bodasum in Theoph. 1. c. p. 3oi. 

(6) Aromat. c. 35, p. 378. ' 

(7) Rnmph. herbar. Amhoin. lib. I, c. 63, p. 184 , tab. 74- 

(8) Barmann. theaanr. Zeylan. p. i63. Cf. Plukenet. almagc&t p. a53. 

9 3 



Digitized by 



Google 



i34 EXGURSUS XI. 

his arhoris historiis fidetn hactenu* habuit immOrtalis Linnaras, ot de- 
ciros- cksst adnumeraret Moringarn , singulariqne generi , quod Gui- 
landin» nomine insigniret. Qnnm vcro frnttus fortna tantopere dif- 
rerre a caneri* Guilandins speciebus acotissimus histori» naturalia 
stator videret , polygamamque esse ex Rumphii descrtpuone eonjecta- 
ret, monnit eos, quibusThroS obtinere Aores contigerit, ut attente eos 
efteminent (*). 

Iisdem motus argumentis Adansonins segregavit Moringam aliam- 
que Guilandin» speciem, Bonduc, qnum hujus legnmen nnilocnlare, il- 
tius multilocnlare , hujns grana sphaerica sint, illius vero triangularia 
atqne alata(s). 

Nostris tandem temporibus dilncide expositum est Moring» gentts n 
triumviris clarissimis , qni eodem fere tempore m banc plantam diligea» 
ter inquisiTerunt, loanne nimirom Lonreiro, Xosepho Gartner et Olovo 
Swartzio. 

Primns qnidem novnm constitnit genns , cni , ob florum irregula- 
ritatem, Anomss nomen impertit. Corollam esse monopetalam., proftm* 
de decempartttam , lacinlis longitudine subssqnalibus, oblongis, snb- 
turbinatis, partim obtusis, partim acutis, superioribus adscendentibns. 
Filamenta decem snbulata , quorum quinque alterna breviora, coroll» 
basi insistentia , corolla breviora. Germen lineare , superum : stylum 
fongtorem stsminibus, stigma simplex. Siliquattt longam, rectam, pul- 
posam , unilocularem , multivalvem , polyspermam. Hojus generis alte- 
ram speciem m Bengala a se obserratam , Moringam appellat : foliis 
alternis , bipinnatis ; siliqnis pofygonis , seminibus triqnetro - alatis , 
difierre ; olteram Tero , Montngam , per Cochuwkinam sponte prove- 
nire, fblia habere opposita , • bipinnata , siliqoas trigonas> semina tri- 
quetro-alata : tertiam Tero cockinehinensem dictam , foliis distingui iis- 
dem , qua Moronga habeat , seminibus autem subrotnndis , nudis. 
Medicas Tirtutes trium fere specierum eodem modo exponit, qno Veteres 
atque Rumphius (3). 

Insignem diflerentiam quivis obserrabk inter hanc ctfcroirtw et Jo- 
sephi Gartneri, meritissimi auctoris, descriptionem. Hic enim Moringct 
generis petala exteriora calyci , interiora • corollss adnumerat; stamina 
habet decem, inequalia, discreta: capsulam longissimam, subulatam, 
trivalvem , unilocularem : semina globosa, triptera aut aptera, exalbu- 
minosB. Legumen fton dici vnlt capsulam, quia semina non marginibus, 
sed ipsis mediis valvulis adfixa sint. Triptera semina habere Morungam 
Rumphii, aptera autem Moringam, quss fteen album sit (4).Qunm Tero 



(i) Linn. apec. plant. toI. II , p. a6i, ed. Reicbard. 

(a) Adanson , famill. dcs plantea, toI. II, p. 3 18. ( Paris. 1763, in-8. ) 

(3) Loureir flora Cechincbin. p. 279. (Ulyssip. 1790, in-8. ) 

(4) Gartner de fruct. et *em. plant. vol. U , p. 3i 4 , tab. 147. 



Digitized by 



Google 



EXGURSUS Xt i35 

Looreiro Moringni teminibut alaa etiam tributt , nSl toperett , tfuam Auo- 
naaaa eoekinemmmsem eredeie belarium myrepaieam Veierum. 

Simili fere modo M erin g m m deacribit Olatua Swarttiut. Caryceni nem- 
pe habot pentaphyllum , fotielia triboa aupcfiotihua , duobut mforfori- 
boa , emnibna asqnelibnt, reflexh, lanceelatis , obtutit, eoieratit, albidfei, 
aen pdtinWrnbrit, pubetoenftibut x eorothn petala qnmqoe , qnorum 
quatonr nut er i or a asqualia, deflexa, pallida, uttnni potticum ereetum, 
panlo mnjna , aibadnm i randum nectariferum : ietnitta deniqne frigone 
et trinlntn , atiie membraneceia* Proteriire m Jaitteica enltam , teminibue 
ex Indie erientaJi, nt dtcator, elim pethia. Videri itaqne direraam a 
GmUnetim* ganere, rVuctti, ttammibua et hftbitn* Radieem tM6 auooe- 
danenm prasttantittimum Cochleari» t4rmoraci<x (i). 

Hyperantncr» peregraue nomme Fertkeleua |amjam prepotnit arbo- 
mm genua m Ambki piwenientmm , qttod eodem iriodo deabribft , ut 
Anenaem Looreiri nprrmat. Legnmen proferre tpitiiemate, teret)tex- 
mrinatnna , artienktim incrnatatum (a). Coli eam in pknitiebnt Arabitt, 
ob odorem fragrantem , preaertim circa Beit-el-fakih (3). 

Id genut aervurit Martinnt Vahl , characterem tribuena ei : coroilam 
hunquaieni , ealtei inttdentem , legntten tritalre, torulotam. Ejus tpe- 
dem nabet Hyperantherem getoidecemdhxM, floribua temideeaudrit, iblKt 
mpinnfttie, apioe aimpliciter pianatia, qtta eadem ett ac Htperanthera 
Forakalei et Attoma e^mchmensi Loureiri (4). Eamdeta tpeciem , quam 
noatrnm itaque aebitror eate glattdem ttttgttentarram , Lamar liftt drcit 
Gymnocladnm arabicam, 

Murto magit talebrotnm adgredior ditputationif genua, cjuod tta il- 
luttrare» ut nuUa amptina indigeat uberiore exposRione, ptane detpero. 
Adeo etffm abruptaatque obacnra apud teterea Arabat myrobafanorum 
ant belitedeack occttrrottt vettigia, ut nequaquain, protmut pronundari 
peatit, ejuaanetn arooria epeeiea eoa rractut tulerit. Neque tameu eo tnl- 
nut eipermr* tt^rid ttfeir, ntot levittimit, conativ tribnere poatmf ad 
iOnatrandum id genu». 

Qtti prfcni *tf HelUedach et Emledtch memtaerttttt, tetuttiatimi Arn- 
bajHhonJrinna* Mcmwaifaut et Serapion , tejculo nono fforentea, dttttn- 
gunnt jam quatuor eorumfructuum tpeclet ! 

%* HelMUch Mlmfitf, tbrutas, tiridi prb^iotet, plettot, titte rtlgii. 
* # ALasud *t-ki*di t *igj**, hidkds. 

8* Kmbe&i quoa keMtn, ee/mk» toearunt. Eoa quidem nigrot es«e,dif- 
fetrautmeu a teatttda ipecie. MeHorett Carterit habere tapofem. 

4° Sini, sinensesy qni oUrit timilet, cortice nigro, caterum citrini tiflt (i). 

(1) Swartx, obteir. botanic. p. 167, 168. (Eiiattg. 1791, in*8. ) 
(a) Fonkal. flor. Anb. p. 67. 

(3) Ib. p. XCV, CVII. 

(4) Vabl, lymbol. botan. P. I, p. 3o. (Hata. 1700, in-rol.) 

(5) Serapien , e. 107, f. 1 3% b. 

9 4 



Digitized by 



Google 



i36 EXCURSUS XI. 

Ab his demam diversi babentor 

Emledseh, Embliei f quos tamen Hhobeiachns componil cum HeliUdsck, 
Kabeli, nt et BeUUdsch, BelMricos, qnos idem componit citrinis(i). 

Saporem Heliledsch esse stypticum et amariuscolum : Tirtntem ease 
frigidam primo et secundo gradu siccam.' Pnrgare flavam bilem et fir» 
mare ventriculum , conferre insarctibus abdominalibus et hsmorrhoidi- 
hus< Maxime vero et Scharkh Indns , et Hhonain bilem flavam a citrinis, 
atram a nigris propelli, a kabelinis vero abstergi stomachum et exsic- 
cari perhibent. Edulia ex iis parari cum saccharo et terendschabin , aut 
cnm prunis, sebesten et jujubfs. Eodem modo indicat Rhazeus(a).. . . 
Aly , Abbatis filius , ignorat qnartam hetUedsch speciem , sinensem , csa- 
terum eadem habet(3). 

Prseter ea, quss Yeteres jam monuerunt, ATicenna addit, HelUedtch 
componi posse cnm EmUdsch et nuce avellana. Inter HelUedsch alios 
esse immatnros fructns, velut croceos, alios maturos, velut nigroa , 
ideoqne diversaa handquaquam esse species , sed ejusdem arboris, ▼•- 

rio maturationis gradu. Sinenses esse minutos, esse A i>*+ * rostratos. 

Emledsch pertinere ad heliledsch familiam, parari inde cum lacte Schir- 
EmUdsch f edulium : aliudque preparatum vocat Sueh f quod adultere- 
tnr gallis et dactylis(4). Miror autem, Dioscoridem ab Avicenna ci- 
tari, quippe qui nihii plane de heliledsch protnlerit, quod explicandnm 
arbitror ex Arabum interpretnm more, sua addere iis libris , quos ver- 
terent. 

Qnam proposuerat Avicenna , opinio de eadem arboris specie , qus» 
qnatuor illos fructus proferat, commemoratur etiam a Mesuach (5) : 
arborem nempe bis fructus largiri , de prima messe nigros esse et citri- 
nos, kebalinos de secunda. Neque tamen negat, se in aliam abire sen- 
tentiam , quse di?ersas potius arbores statuat, quum facultas sit adeo di- 
versa. Laudat eum, qui primus stringentes hos fructns cum scammoneo 
junxerit, nt melius agerent. Kebalinos debere esse subnigros etrnbedi- 
nis paucai et graves pondere et crassos. Optimos autem citrinos vergere 
debere in virorem, gummosum quid monstrare, ubi confracti sint, at- 
qne snb cortice spisso continere ossicula parva. 

Post hos tandem Arabas Greci recentiores (AupoooXdtvttv nomen trans- 
tulerunt ad hoc fructuum genus, et primum quidem, qui hunc com- 
misit errorem, Zosimus fuit Panopolita , qui eomxoooXavouc interpretatus 
est iXtXtv •» Aoa$t, additis glossis, x** 1 ^ (iXiXiy) esse t* (avftot u.upo- 
©aXava(6). 

(i) Serspion, c. 95, f. i35, c. 

(a) Conan. lib. XXIV, c. 8a5, f. 476, <*• 

(3) Pract. Ub. II, c. 38, f. xox, a. 

(4) Aricenn. cmnon. lib. II, p. ia8, 144, i6a, axg. 

(5) Simplic. f. 48, d. (Vcnet. i546, in-fol.) 

(6) Du Frcwie du Cange, glosssr. ad ftcrrptor* med. et ranm. grcciut vol. I, 
p. 3^5; Salmat. 1. c. p. 930. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XI. 137 

Joannes deinde Actnarius inter ea, qoe perquam modice pnrgent , 
fruetns eatet quosdam lignosos, qoi ex ASgypto et Syriaadvehantur(i). 
Eornm alii lntei , quidam Chebule esse 9 et qui nigri nuncupentnr, 
omnes commnni nomine myrobalani vocati. Non solnm eoa purgare ven- 
tricninm , sed robnr ipai etiam addere. Eamdem obtinere facultatem , 
qoos Barbari EmplUzi appellent ; unde et ex his quinque commistis bar- 
baros aapientes componere tryphalam parvam. Porro, quod Seni nuncu- 
petnr, aimilem esse fructum, e Sina advectum : drachtna pondo adsum* 
ptnm aine noxa purgare, pituitam ac bilem educere (a). Antidotum 
quoqoe Nicolaus Myrepsicus prssdicat , quod alcancali ( aYY*Xo'*aXov ) 
nominnt, ex myrobabmis citrinis, cepulis, indicis , belliricis, et emblicis 
paratnm (3). 

His 8nbstiterunt medii asvi auctores , quamvis cuto Matthsao Sylva- 
tico concederent , embticas et belliricas ad myrobalanojium genus haud- 
quaqnam pertinere (4). Panca, quss adderet Marinus Venetus(5), magis 
adhnc implicarnnt doctrinam de myrobalanis. Refert qnidem , em- 
blicas e Syria advehi , belliricas ex Memphi , sed myrobalanos reli- 
qnos credit ex Peru et Hispaniola apportari, quum eorum species, 
qnas ex herbario Antonii Michaelis, patricii Veneti, acceperat, appri- 
me exprimere viderentur Arabum myrobalanos. Hic vero Americanus 
frnctns producitur Spondia Myrobalano , quaa neque in Asia , neque in 
Africa provenit (6). 

Qnnm nesciam, quonam jure summus vir Linnsus Alpini Agiaha- 
lid (7) credat myrobalanum esse chebulam (8) , quippe cujus icon 
potins Lycinm referat, missum id facere censeo : Christophoro autem 
a Costa gratiam habeo, quod primus illustraverit horum fructuum co- 
gnitiooem (9). Citrinos myrobalanos , a medicis Atitiqui , a plebe Arare 
vocatos, nasci in arbore mediocris magnitudinis, foliis sorbi. Emblicas, 
anumle dictas, folia mipotim incisa, fitfci fere similia, sed paulo cras- 
siora habere. Indicorum , qui Bezanuaie vocentur , folia esse salicis simi- 
lia. Rellirico* rotundos, incolis Gotin dictos, folia habere similia laurinis, 

(1) Manifesto hafiolatur bonni Actuario», qni inconsideranter nndiqne corra- 
dere sna soleret. Ea mvrobalana, quorum cognitionem ex Agarenis infestissimis 
mutaat, neqnaqnam in Syria aut AEgypto, sed jn India orientali proreniunt. 

(a) Actnar. method. med. lib. V, c. 8, col. «74 , coll. Stepban. 

(3) NicoL Myreps. de antidot. sect. I , c *4 , col. 363, coll. Stepban. 

(4) Pandectar. f. 77, a. , 

(5) Comm. in Mesuen, simplic. f. 49, a. ( Venet. i546, in-fol.) 

(6) Eam primns descripsit Sloaneus hist. nat Jamaic. tom. II , tab. 319. Errat 
Adansonins , qni Litchi eam esse antnmat. Litcbi est Dimocarpus Lichi Loureir. 
p. a33; Bergins , von Leckereyen , Th. I, S. 194. 

(7) Alpin. de plant AEgypt. c. t x , f. 16. 

(8) Lnra. mat. med. n. 66a , ed. Schreber. 

(9) Aromat. c. so , p. »70, ed. calc. Qus. erot. 



Digitized by 



Google 



i38 EXCURSUS XI. 

sed mijiutiora et tenuiora. Inveniri airtem fere per totam M alabariatn , 
Dabnl , Cambaya et Batecala. Chebulorum arborem ee non conspexiase 9 
sed narratom sibi meminisse , folia esfte persicoram similia ! arbores 
omnes prnnorom raagnitndinem babere. 

Accessit Qarcia) ab Horto(i) historia, eontra eos prawertim militan- 
tis, qui ejntdem arboris esse fruotus contenderint. Quinque enim eaee 
drrcrsa arborUm genera, in regionibuS ix ant o leucts a se remotie ne- 
sci. Provemre nonnullas in Goa el Batecala , alias in II alabaria et DabvL 
In toto regno Cambaye quatuor earnm genera inveniri : kebalinam 
irero in Bisnagar» Deoan» Guaurate et Bengala» Quatuor illis nti medi- 
eos Indes, pratter EmMicam , qua? coriis densandis mserriat. Brrat ta- 
men Garcias , quum , Avicennam belliricorum non meminisse , atqne 
Delegi diei apud Arabee, contendat. 

In eamdem qnoque sentcntiam abit Tonrnefortins , qui toto osslo 
dilferre arbores eas docet(a). 

Tandem RheedinS(3) ae Rumphius(4) eas arbores nberius descripse* 
mnt. IUe nomine Niliicamaram , hic nomine Boa Malacca arborem pin» 
gere eurant* qnam Phyllanthi speciem esse * ▼eramque Emblidam, nemo 
negaYerit. Sponte etiam per Cochinchinam prorenire Loureiro testa* 
tnr (5), atque Gartnerus fructus descriptionem ezactissimam immortali 
sno operi iasemit (6), 

Arbores autem duas alias, qus myrobalanos ferre dionntur^ sen bel- 
lirieos potiut, Pan*l et Tani nomine desoripsit , pioiasqne sertavit 
Rheedins(7). Namque Plnkerieti opinie(8)* lda-MuUa (9) magis siunV 
lem esst heltiricss, mihi non arridet, quum ea arbor potins Sapinds» 
spinoms habendus esse rideefnr* 

Adansonium quoqne adsentientem habeo, erborem Panel ferre my* 
robalanos, qni sequentibos verbis, specie hos fructas haudquaquam 
diflerre, fatetnr: «Le Myrobolan Indien est ce fruit encore peut, et 
dans sa jeunesse de figure alongee : le Belliric est le meme dans sa dm* 
turite, aussi oblong j enfin le Chebul et le Citrin ne sont qoe des ▼arie'- 
tes plus raccourcies et presque spheriques : c'est ce qui a 6te verifi^ 
.dans \ea Indes tout rleemnietit per un obeervateur rerse 1 dani la bo- 
tanique(to).»Is etkm decem hnjus afboris flori tribnit stamina et quip* 
que petala. 

(1) Aromat. hist. lih. I , c. 27, p. 194. 

(2) Mat. medic. lib. I , cap. 10 , p. 94. 

(3) Hort. Malab. vok I, p. 69, tab. 38. 

(4) Herbar. Amboin. aoctar. c a , p. 1. 

(5) Flor. Cochinch. p. 553. 

(6) L. c. lib. II , p. iaa, tab. 108. 

(7) Hort. Malab. vol. II, p. 9, tab. 9; vol. IV, p. a3, tab. 18. 

(8) Mantias. p. i33. 

(9) Hort Malab. vol. IV, p. 43. 

(10) Famillcs dcs plaotcs, vol. II , p. 447. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XI. i3 9 

Tandem Konigii et Gartneri studiis accidit , nt vere ea arbor finire* 
tur. Is enlm priHus Terminalim generi eam adscrfysit, quam Ckebule 
nomine insignivh (i) : hic vero ob COtyledonum spiralem convolutionem 
omnes myrobalanorum species ad Terminali» genus pertinere egregie 
probavit : belliricam solam a CtMeris differre , kebuios vero ac citrinos 
et indieos manifesto ejusdem arboris esse fructus(a). 

Inde efBciendum duco 9 et kebolos, et cttrinos) et indos Terminalia 
Chehule Retz. fructus esse. Belliricos vero tribuere audeo Terminaliss 
glahrata Forsteri, quam , quum varietatem T. CaUppa habuerit Rum- 
phius (3) , oplime ab ea distinxit Forsterus (4). Differt enim Terminalia 
giabrata tum foliis utrimque glabris , tum fructu non sulcato , glabro , 
ovali, apice acuto, compresso et membranaceo, appendiculato, qui bel- 
liricoa nostros apprime refert. 

Ex Hberalitate amicissimi Forsteri acceptam frondem floriferam hn- 
jns arboris, nunquam antea pictam , ssri incidi curavi. Singularem 
antem iltustri* fentici in me benignitatem, quam officiis cujusvis gene- 
ris ttbique et patererit et probavlt, perire apnd me aut evanescer* nutt- 
qnam patkr. 

Ex hac locupletissim* Sprengelii dissertatione , qnam in hoc loco 
totam cxpressimus, Myrobalanos Yetertim tum Gracorum, tum Aoma» 
mormm, Arahnm item , hoo ordine describendas censuimus : 

Ifopo&kavoc Grtecorum, id est, fldEXfttoc u.upt$i*ii; Nus been Arabntn. 

Amoma Coohimmmeneie Loureir. 

Hjperanthera peregrina Forskal. 

Hy pet u n thera eenddeeandra VahL 

Gymnoehtdus Arabioa Lamarck. sive Moringa Arabica (Detand. Mofto- 
gyn. gen. 1 *o3, Pers. Legmminos. Juss.) 

Myrobalanus Arabum , Heiiiedsch et Emhtdsth , BeUledteh. 

PhrUemthm emhlioM Llnn. (Monm. monad. gen. ai5a , Pers. Euphorb. 
Jnss.) 

Termma&a ehehmie f Retz. (Decdnd. monog. gen. iio3* Pers. EUagni, 
Jnss.) 

Termumedim snmhrmtm^ Ferit (Anthjuit. botanic. irpec. prim. fitte. 
Sprengel.) 

(1) ftet*, obstrv. b6t. teU. % p. 3i. 
(*) Gartner, vol. tl , p. $0. 

(3) Herbar. Amboin. vol. I , p. 174 , PjS. 

(4) De plaotis escnl. intul. Ocean. anstr. p. 5a, 53. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XII 

DB BRTO. 

Ad ea Plinii verba , lib. XII 9 cap. 61 : 

Eodem et bryon pertinet , uva populi alba* 9 etc. 



De Bryo sic Cl. Gerardus in notis manoscriptis : 

■ Noas ne revoquons pas en doate la dlnomination de Bryon appli- 
quee par Pline dans un autre endroit a une cryptogame parasite, qu'il 
appelle ams&i Spkagnos t et qui est une espece de lichen (usnea f ou Por- 
meiia jubata des auteurs) ; mais il nous parait 6vident que le Bryon du 
peuplier blanc est d'une nature toute differente. 

« Bputt signifie germer, fleurir, pousser, pulluler, etc. ft fn jutok 
Ppuooaa xai fc»oi? , terra plantis et animaUbus scatens. ArisU de Mund. fijt- 
€puov, embryon, terme adopt6 dans notre langue. On pourrait multiplier 
les exemples propres a constater dayantage les differentes significations 
de ppu». 

« Ce nom , gen£ralis£ de la sorte , a Itc* adapte a d'autres prodoctions 
vegelales bten dtfferentes des mousses; pour *'en convaincre, il suffit 
d'alleguer ce passage de Pline: eodem et bryon pertinet , uva poputi albm. 
Le mot uva est bien expressif ; si le bryum n*£tait qu*une mousse du peu- 
plier blanc , le terme upa serait tres-deplace, parce qu'une moutse et une 
grappe ne se ressemblent point; mais ce qui acheve de dlmontrer qu*il 
s'agit ici d'une grappe, ou de quelque chose d'equivalent, c'est le pas- 
sage suivant de Pline : Eodem et osnanthe pertinet ; est autem vitis' 'tabrusem 
wa ; car on ne saurait disconvenir qu'il ne soit question dans ce second 
passage d*une veritable grappe , puisque c'est la vigne qui la fournit : 
or, si Pline s'est servi du mot upa a 1'egard de la vigne , nVst-il pas 
e>ident qu'en employant le meme terme a l'egard du peuplier blanc , ce 
terme doit avoir une acception analogue a celle de la vigne , lequel doit 
exclure toute idee de mousse ? 

« Si le bryon de Pline n'6tait qu v une sorte de mousse qu*on employait a 
des parfums, cet auteur, en parlant du sphagnos, qu'il appelle aussi 
bryon , aurait du faire mention en meme temps du bryon du peuplier 
blanc ; ce n'est pourtant que dans on autre chapitre qu*il s'agit de celui- 
ci. Je conviens que cette induction n'est pas une preuve de la difference 
de ces bryon : mais j'en trouve une bien frappante dans lcs details que 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS XII. i4i 

Pline nous a laisses au sujet de ces deux prodoctioiu qui portaient Ie 
m&ne oom; car, en traitaot du Sphagnos oo du premier bryon, il 
ajonte sunt hoc nomine cani arborum vitli , ce qui caracterise bien cette 
forte de T£g6tation, et ne perniet pas de ia confondre avec celle de 
1'antre bryon y qu*il appelle umpopuli, u?a labruscct, » 

Postquam Gerardi notam legimos, nuUum nobis dubiom esse potoit, 
auin uva popuU atbat clar. yiro foerit amentum 9 gallice chaton, illios 
arboris. {Popuius alba; amentum cyUndraceum , etc. gen. **49 » Pers. 
Amentac. Juas.) Certe vix intelligimos quid amenta populea cooferre 
poatint ad rem nnguentariam. Non tamen absurdom est fuisse illa in 
usu (de masculis loquor, non de femineis qoas in lanoginem abeunt), 
propter notabilem , qua referta sunt, copiam pollinis, id est, prolifici 
puWeris, rcsinacea prsediti natura, et aromate aliquo fortasse non 
destirati. 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



C. PLINII SECUNDI 
NATURALIS HISTORIJl 

t 

LIBER XIII. 



■ i*> 



L XXACTEinTs in odoribus habent pretia silvae : eranfcque ' 
per se mira aingula : juvitque luxuria 1 omnia ea roiseere, 
et e cunctis unum odorem facere : ita reperta sunt ungueota. 
( i.) Quis primus inveuerit non tra&tur. Uiacta' temporibu» 
non erant : nec thure supplicabatur ; cedri tantum 3 et citri 
suorum fruticum in apcris fump convolutum nufcrem km> 
verant 4 , jam ros» succo reperto : nominatur 5 enim id quo- 
que in olei laude 6 . Unguentum Persarum genti 7 $e debet. ' 
IIH madent eo f et accersita comnpencU tione , ingluvie nar a 



I. i. ImmiHm. Sic emeadavit 
Hird. adatipolante Chiffletio. Ela. 
jmrit btMurUm. *>uv&t«h , Groooo. 
ct yett. editt. jmitaue huntriamu Ed. 

*. ItiacU temparibm*. Ungneoti 
memioit Homerua Hiad. B, bie ▼er- 
eihna : d\tty«TO J* Xfc' &*(• , Au- 
epoeut, i£eW, to f* oi Tttuoaivov 
titv. M £|*«nic U Y«Icw n xal ootavl» 
uut* mjxu.%. Dai.bc. — Iiimeu, etc. 
Noo evant, ioquit, iis temporibat 
et geaera ooguentorom ac nomina 
<ro* luxnvia exoogitarit , qaoro e 
ntltts aimul permiitii unum ode» 
rem fecit. Uic Hinlom perpceam 
iaeatat, traem ooa intclligit, Hie- 
raa. Mercorialie, lib. de Deoor. c. 
H«.Vide Athen. Kb, XV, p. 688. H. 

3. Cmdri tmmtum , eto. Vide qmo 
dictnri tumoecap. 3o. Haao. 

4. Fwmm omwmbtia midamm. Pleut. 



in Menachm. «Stercute leetoe, ia> 
ceodite odorem i Mondida iuecebra 
ett aoimo amaotom. » Dauo. — 
Nidorem tmrius auam mdomm mam* 
ramt Gron. et editt. *ett. Ed. 

5. Nmnmatm*. Homer, fiiad. V, 
▼ere. i&o* : £o£dt*rt Jt xpuw AcJ* 
Ap.6pocMt. Haod. 

6. /*'*&i AmaV. Id att, appcjla- 
tione et ▼ocaholo. Torn. in Theo- 
phr. lih. de Odorihos. Dtti. 

7. Umguemtmm Pemamm mmu m 
delet, ete. Looom hooe ita reunxi- 
moe edmonjto codd. fteg. Cplb. et 
Rnrit, qoom prioe perperam lemv 
retor, Pertarum, eue deeat gmttm **» 
gmtmtum. Jealmaakuo non audio, qaj 
pag. 947 in Sohn. pro fyaw*», 
qoa ▼©* paolo peet teaautor, moy- 
ytt veponit , et aXoueiov , teo haloei 
et larationit neglectum ea voce ti- 



Digitized by 



Google 



i44 C. PLINII NAT. HIST. . 

tum 8 virus exstinguunt. Primum , quod equidem inveniam, 
castris Darii 9 regis expugnatis, in reliquo ejus apparatu 
Alexander lo cepitscrinium unguentorum.Postea" voluptas 
ejus a nostris quoque inter laudatissima atque etiam ho- 
nestissima vitae bona admissa est ; honosque et ad defun- 
ctos" pertinere coepit. Quapropter plura de eo dicemus. 
Quae ex his a non erunt fruticum, ad praesens nominibus 
tantum indicabuntur : natura vero eorum suis, reddetur 
locis. 

II. Unguentis cognomina dederealiispatriae, aliissucci, 
aliis arbores, aliis causae 1 : primumque id scire convenit, 
mutatam* auctoritatem, et saepius transisse gloriam. Lau- 



gntri koc loco putat. — - Et arces* 
sita. Et adsciscunt, arcessuntque 
unguento commendationem eo no» 
mine , quod ejus ope fcetorem oris ex 
ingluvie ortum exstinguunt. H. — 
Gronov. et alii , Persarum este debet 
gentis imguenium. Ed. 

8. Ingluvie natum, Ex ingluvie 
natum fostorem oris et anima , un- 
guentorum copia yincere nituntur. 
Persarum notat intemperantiam , 
sive Parthorum, qui quanto plus 
biberint, tanto plus sitiunt, ut dici- 
tur lib. XIV, cap. *8. P^bd. 

9. Castris DariL Plinium trans- 
scribit hic Solin. cap. xlvi , p. 74. 
Egit de boc scrinio nnguentorum 
jam antea Plin.lib.VH, c. 3o. H. 

10. Alexander cepit. Postea volu- 
ptas ejus, ita loqukur, quasi pro- 
xime pracessisset unguenti % non 
tmguentorum. Qnod prjecedit sic le- 
gendnm : unguentum Persarum genti 
se debet. Unguentum hoc ipsum 
quod sit in revum natura et usu, 
debet se Persarum genti. Vide S&l- 
xas. pag. 947- 



1 1 . Voluptas ejus. Unguenti scil. 
Respicit enim ad snperiorem sen- 
tentiam, Unguentum Persarum genti 
se debet. Hard. 

11. Ad de/unetos. Lepide Mar- 
tialis dicterium inde traxit in ho- 
minem, qui convivas exteriu» afta- 
tim, interius parce perfuderaL Lib. 
III , ep« 1 1 : « Unguentum fateor, 
bonum dedisti Convivis, here, sed 
nihil scidisti. Res salsa est , bene 
olere , et esurire. Qui non ccsnat , 
et ungitur, FabuUe, Is vero mibi 
mortuus videtur. » Ha&d. — Sic e 
MSS Hard. honosque is et ad Gron. 
et edd. ante Hard. 

i3. Qum ex his . Qu» unguenta 
erunt non ex fruticibus, sed ex 
herbis, arboributve conflata. H. — 
Non erunt fruticum. Sed vel semi- 
num, vel herbarum. Dai* 

II. 1. Aiiis causm. Ut megalium , 
propter gloriam et commendatio- 
nem : regale , propter Parthorum 
reges, quorum causa ita tempera- 
batur. Haxd. 

a. Mututam. Aliud alia artate un- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i45 

datissimum fiiit antiquitus in Delo insula : postea Men- 
desium 3 . Nec mixtura et compositione tantum hoc accidit : 
sed iidem succi varie alibi ad quaelibet praevaluere, aut 
degeneravere : Irinum 4 Corinthi diu maxime placuit, 
postea Cyzici ; simili modo rhodinum Phaseli 5 : quam glo- 
riam abstulere Neapolis, Capua, Praeneste. Crocinum 6 in 2 
Solis Ciliciae diu maxime laudatum , mox Rhodi. OEnan- 
thinum 7 in Gypro, postea Adramytteo. Amaracinum 8 inCoo : 
postea eodem loco 9 praelatum est Melinum. Cyprinum 10 

vov £ f tv SdXoic T0T5 KAucioif , xol tv 
t^«. Habd. 

7. OEnanthinum. Ex oenantbe, de 
qua lib. sup. c. 6«. In libris vul- 
gatis bssc interseruere Plinii inter- 
polatores : deinde in ALgypto prm- 
pasitum: quodnesci6 undebaustum 
sit : nam neque ea verba MSS. ulli 
agnoscunt, neque Apollonius ipae, 
cujus oratio est simillima Plinianat: 
Oivoivtoi &i KtKTpU, inquit ille, xal 
A£pApuTTvivii.Theopbr. lib. deOdo- 
ribus, pag. 187 : Oivoivftivov Jv 
Kuirp». Haed. 

8. Amaraeinum. Ex amaraco, 
de quo lib. XXI, cap. 35. Ap«- 
pdxivov Ji Kmov , inquit Apolionius, 
xou fuiXivov. Haad. 

9. Eodem ioco. In Coo praclarum 
est ongaentum melinum quod a 
malis ootoneis», ez quibus fiebat , 
nomen invenit, nt dicetur lib. 
XXIII , c. 54« An vero Apollonii 
mens ea fuerit, an Mi&ivov intel- 
lexerit, amaracinum quod in Melo 
insula pararetur , alii ssstiment. H. 

xo. Cyprinum* Quod ex cypro 
JEgyptia arbore, de qua superiore 
libro , c. 5a. Apollonius : Kuirptvov 
o*i icpoxtxpiTOU to tv Aiyuirr» • o*tu« 
Ttpov H tct to Kuirptaxov , xai to* tv 

♦OIVIXTJ, XXI TOUT««T0 **0 2«0*ttVOC. H. 

IQ 



1 in pretio fuisse. Hard.— 
Mmtatam auetorUatem. Dalec codd. 
Cbilfl. mutata auetoritate. Ed. 

3. Memeiesiunu Paulus JSgineta , 
lib. VII, csp. 18» ita vocatum 
raisse scribit, quod in iEgypto sit 
inventum , obi Mendes colitur. 
Mendes bircus est. Sic autem Pa- 
nem Mendesu vocabant , quod il- 
lnrn effigie hirci colerent. Dai.bc. 
— Ab jEgypti nomo , seu proefe- 
ctura,idnomen ei unguento datum. 
£a enim genera nanc Plinius enu- 
merat, qoibas patriss appeliationem 
dedere. £UaD. 

4. Iriuum. Quod fit ex iride* 
de qua dicetur lib. XXI, c. 19. 
Habat eadem Apollonius Herophili 
discipulus ac sectator, cujus ora- 
tionem de eo argnmento satis pro- 
lixam ex libro de Unguentis recitat 
Athen. lib. XV, pag. 6SS : fpi« (itv 
tv ftXuh xpnc^rotTi} , xol iv KuQxu , 
ctc Hajld. 

5. PhaselL In confinio Lycia , 
Pamphyliseque , lib. V, cap. a6. 
Ibi rhodinum prssvaluit , quod ez 
rosa. Apollonius : fco'o\vov £t xpa- 
ticov tv 0aa&i£i, xat rb tx Rta* 
Jt ffoXt**; , xat Kairfac. Harj». 

6. Croeinum. £x croco. Apollo- 
nius totidem iterum verbis : Kpoxt- 

v. 



Digitized by 



Google 



i46 C. PLINII NAT. HIST. 

in Cypro, deinde in ^Sgyjito, ubi Mendesiuin" et 
Metopium subito gratius factum est. Mox haec abstulit 
Phoenice, et Cyprini laudem jEgypto reliquit. Panathenai- 
.con" suum Athenae perseveranter obtinuere. Fuerat et 
Pardalium 13 in Tarso: cujus etiam compositio et mtxtura 
obliterata est. Narcissinuoi quoque ex flore narcisso ' 4 desiit 
3 componi. Ratio faeiendi duplex' 5 : succus, etcorpus. llle 
olei generibus fere constat, hoc odorum. Haec stymmata 
vocant x6 , illa hedysmata. Tertius inter haec est' 7 colos, 



1 1 . Mendesium , etc. De utroque 
toox dicetur. Apollonins : To £i 
MtTcaTti&v xai l&rt&mw* xaXXt?a iv 
Aiyuirra axtuafrrai. Habd. 

i 3 . Panathenaicon. Apoilonius : 
T« ^e IlavaOnvatxbv Xtyrfp.£vov iv A.H- 
vai;. Habd. 

i3. Pardalium. Neque illud so- 
Jum, sed et nardiBuin : ntsi sit 
fortassis idem : nam Apollonius, 
loc. eit. N«p£ivGv $i to iv Taf*«. H. 

14. Exflore aarcisso. Vide lib. 
XXXI , cap. 75. Haad. — NarcUso. 
Sic ex MSS. emendavit Hard. cbn- 
lentiente Chifflet. ex flore narcissi 
Gronov. et alii. £d. 

i5. ifofco faciendi duplex. Duo 
sunt , inquit , quibtts confectio 
nardi constat : succus, sive oleum : 
et corpus, sive odores. Oleum , 
quod et Jiltapa, condhnentnm est , 
quo veluti condiunhtr odores. Odo- 
res ipsi corpns sont , qui in oleum 
adduntur, ut serventur quasi con- 
diti. Sic in salgamis , conditurss 
vicem moria obtinet; herbss, pira, 
maja , essteraque similia, corporis. 
Hesychio ^txjp-a eo sensu apTupa, 
condimentom , dicitur. 2Tup.u.aTa 
odores, sive aromata vocitantur, 
quod in oleum additi corpus fa- 
ctuut , et oleum spissant. Sic Galen. 



evujjLara accepit , xar« roircuc , lib. 
III, c. 1. Haec aliter Dioseorides : 
quem qui semper in partes vooat, 
ut Plinium intelligat , roale oalcu- 
lnm ponit. Habd. 

16. Hmc stymmata vocant. Lego , 
« partim stymmata vocant , partim 
hedysmata. » Cornarius. — Stymmata 
olim nominarunt aromata , quibus 
scil. in unguentorum compositione 
oleum spissabAnt : ea Dioscorides 
fere numerat xylobalsamum , jun- 
cnm , calamum : hedysmata vero 
ea , quibus spissatum oleum suavi 
odore imhuebant et perfundebant. 
Ea recensere solet Dioscor. auio- 
mum, nardum, myrrbam, balsa- 
mum , carpobalsamum , costam , 
amaracum. Dalec. 

17. Tertius inter hatc est coios. In 
ungentis quatuor spectantur : suc- 
cus qui est oleum quodvis inodo- 
rum, tenuissimum , et roinime pin- 
gue , ut halaninum : corpus quod 
estpartim stymma, sive spissamen- 
tum, nempequod olenm adstringit, 
odorem ut melius combibat , et 
pertinacius retineat , quemadmo- 
dum tinctores principio medica- 
mentis quibusdam pannos imbuunt 
et prssparant : partim hedysma , 
sive condimentum , cujus odorero 



Digitized by 



Google 



LIBEB XIII. 147 

raultis ueglectus. Hujus causa adduQtur cinuabaris ,8 et 
anchusa. Sal aspersus olei naturam coercet ' 9 . Quibus an^ 
chusa adjecta , sal non additur. Besina aut gumtni adji- 
ctuntur ad continendum odorem in corpore. Celerrime is 
evanescit atque defluit, si non sunt haec addita. Unguen- 4 
torum expeditissimum fuit , primumque, ut verisimileesjt, 
e bryo" et balanino oleo. lncrevit deinde Mendesium " , 
balaoino resina mixta, magisque etjamnum Mfctopio". 
Oleum hoc est* 3 , amygdalis amaris expressum in iEgypto. 
Cui addidere omphacium * 4 , cardamomum, juncum , caU- 
ioum, mel , vinum , myrrham, semen balsami , galbanum , 
resinam terebinthinam. £ vilissimis quidem hodieque $ 
est, ob id creditum et in vetustissimis esse, quod constat 
oleo myrteQ* 5 , calamo, cupresso, cypro, lentisco 36 , ma- 
logranati cortice. Sed divulgata maxime unguenta credi- 
derim rosae, quae plurima ubique gignitur. Itaque simpli- 



«ngneatnm potissimum -refert : 
color de auo multi non valde sol- 
liciti sunt : magma, sive fasx. 
Diosc. cap.de fuligine thuris xp«- 
fisTtamov n.us«w vocat, et ad id resi- 
nam coctam laudat. Dalxc 

18. Cumabaris, etc. De cinna- 
hari, lib. XXXIII, cap. 39. De 
anchusa, lib. XXII, cap. a3. Ad- 
misceri ancbosam ( Anehusa tincto- 
ria 9 Pers. p. 159) ad unguenti co- 
lorem auctor est etiam Theophrast. 
lib. de Odoribus, pag. 189. H. 

»9. Coercet. Ne rancescat : irpb? 
re pit *4ttpia6«u, Diosc. I, 53. H. 

30. E bryo. De bryo, lib. sup. 
cap. 5o. De balanino oleo , c. 46 
ejnsdem Iibri. Haad. 

ai. Mendetiam. Cui parando ba- 
Unioom oleum, resinamque, ca- 
tam ac myrrham Diosc. desiderat, 
lib. I v cap. .73. Aliud est Galeni, 
forte Mendesium, quod ex Jiliis 



confick et aromatibus, Explic. yoc 
Hipp. tom. ( II,pag. 81. Hao. 

aa. Metopio. Id ei unguento no- 
men, propteradmixtum galbanum. 
Ligpumenim equo galbanumema- 
nat, (48T«iriov JEgyytiis appellatur. 
Ita Diosc. lib. I, cap. 71. Hard. 

2 3. Oleum hoc est. Sic Dioscor. 
loco citato , et ApoUonius apud 
Atheneum , loco citato. At Galenus 
proxime nnte laudatus, ex spinai 
i£gy ptia) flore fieri metopium pro- 
didit. H&jeld. 

a4* Omphudum. De quo lih. ssp. 
cap. 6o.Hakd. 

a5. Oleo mjrteo. Iisdem ferme 
verhis oleum myrteum conficit Dio- 
scorid. lib. I, cap. 48. Habjd. 

26. Cypro, Untisco. Dioscoridea, 
xuimpu, 9701?«», hoc est, cypero» 
junco. Plinius apud eum scripto* 
rem , unde istud hausjt , xuirpu , i%i- 
v«,legit. Hiap. 



Digitized by 



Google 



i48 C. PLINIL NAT. HIST. 

cissima rhodini* 7 mixtura diu fuit, additis omphacio, flore 
rosae, crocino, cinnabari, calamo, melle, junco, salis flore 
aut anchusa* 8 , \ino. Similis ratio et in crocino, additis 
cinnabari, anchusa, vino. Similis et in sampsuchino* 9 , 

6 admixtis omphacio, calamo. Optimum hoc in Cypro et 
Mitylenis, ubi plurima sampsuchus. Miscentur et viliora 
genera olei e myrto , lauro , quibus additur sampsuchinum , 
lilium, fenum graecum, myrrha, casia, nardum, juncus, 
cinnamomum. £ malis quoque cotoneis et struthiis fit 
oleum(utdicemus 3o )melinum,quod in unguenta transit, 
admixtis omphacio, cyprino, sesamino, balsamo, junco, 
casia, abrotano. Susinum 31 tenuissimum omnium est. 
Constat ex liliis, balanino, calamo, melle, cinnamomo, 

7 croco , myrrha. Et idem 3a cyprinum ex cypro , et omphacio , 
et cardamomo, calamo, aspalatho, abrotano. Aliqui et 
in cyprinum addunt myrrham et panacem 33 . Hoc opti- 
mum Sidone 34 , mox <£gypto,si non addatur sesaminum 
oleum. Durat et quadriennio. Excitatur cinnamomo. Teli- 
num fit ex oleo recenti , cypero, calamo, meliloto , feno 

dem fereDioscorides,I, 6a. Hard. 
3a. Et idem. Hoc est, pariter 
tenuissimum. De cyprino eadem 
fere Dioscorides, lib. I, cap. 65 • 
et Theophrast. lib. de Odoribus , 
pag. 187. Habd. 

33. Panacem. De quo libro sup. 
cap. 57. Hujus succum, qui opo- 
panax dicitur, in cyprinum unguen- 
tum aliqui addunt. Hard. 

34. Sidone. Phceniciae urbe. Apol- 
lonius ante appellatus, apud Athen. 
lih. XV, pag. 688 , cyprinum quo- 
que laudat to Iv 4>ctvixvi , xai toutdc 
to irco 4 Zi^mvoc. Sed eidem prssfert 
-/Egyptium : adeo frequenter un- 
guentorum mutata auctoritas est. H. 

35". Telinum. Nomen hahet dhrb 
tvI; tiqXimc, hoc est , a feno grssco, 



97. Rhodlni. Rosacei , de quo 
Dioscorides, lib. I, cap. 53. Uhuile 
rasat. Hard. 

a8. Aut dnchusa. Diosc. Ioc. cit. 
utrumque adhibet, anchusam et 
salem: *yx 00 ** ¥ *** dEXac. At Plinius 
superius admonuit, quibus anchusa 
adjecta esset, salem non addi. H. 

39. Sampsuchino. Ex sampsncho, 

sive amaraco (Origanum majora- 

noidet) f de quo libro XXI, cap. 

35. Ut sampsuchinum paretDiosc. 

*simili fere ratione , yide lib. I , c. 

58.HARD. 

36. Vt dieemus. Lib. XXIH , c. 
55. De unguento melino Diosc. lib. 
I, cap. 55. Hard. 

3i. Susinum. Xouatvov, hoc est, 
lirinum, sire liliaceum : de quo ea« 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 149 

gneeo, melle, maro 6 , amaraco. Hoc erat celeberrimum 
Menandri 37 poetae comici aetate. Postea multo successit 
propter gloriam appellatum megalium 38 , ex oleo balanino, 
balsamo , calamo , junco , xylobalsamo , casia , resina. Hujus 
proprietas, ut yentiletur in coquendo, donec desinatolere: 
rursus refrigeratum odorem suum capit Singuli quoque 8 
succi 3 * nobilia unguenta faciunt. Inprirnismalobatfrrum 40 , 
postea iris lllyrica, et Cyzicena amaracus: berbarum utra- 
que 4l .Pauca his, et alia alii miscent: qui plurima, alter- 



de quo lib. XXIV, cap. i ao {Trigo- 
meUafimmm gracum, Lino.) Eadem 1 
de teiini confectione , Dioscorides , 
lib. 1 , cap. 5y , ubi accuratius de 
singnlainm rernm pondere. Habd. 

36. Maro. De eo diximus , libro 
soperiore» cap. 53. Etillud in un- 
guentis adhibet Theophrast. lib. de 
Odoribns. Hsad. 

37. Mmmmdri. Vide Auctorum 
Ind. t t I , pag. 1 98 edit. nost. JSo. 

33. Megaiiwm. Amagnitudine vi- 
rinrn nomenbabet. Epbesi primum 
landatnm y mox Alexandria , un- 
gnentnm M§y«>^iov , anctor est 
Athenseus, lib. XV, pag. 689. Ejus 
confidendi rationem eamdem tra- 
dit TheophrasL de Odor . pag. 1 8 8. 
A magnitudioe virium id ei unguen- 
to nomen adscriptum, Plinium se- 
cuti diximus. Neque nos tamen 
prsterit scriptores alios in alias ab» 
ire partes. Nam a Siculo quodam , 
coi Megalo nomen fuit , appellatio- 
nem deductam ait Sosibius apud 
Athenstuin, lib.XV, pag. 690. Et 
Jul. Pollux , lib. VI, cap. 1 9 , pag. 
196 : Mopov MiyoXtiov dwrb MtfoX&o 
ZwtU»TW. Suidas quoque, tom. II, 
pag. 1 1 a , et ante istos Galen. xat& 
rtfxMK, lib. II, cap. a, pag. 38o. 
Qoin et de nomine discrepant, Nam 



Helladius in Chrestomathia apud 
Photinm in Bibl. cod. 279 , pag. 
1 585, Mupov MrroXiZov, inquit, flwtp 
tups Mi toXo« Zopaxouatc;. Hesychius 
quoque : MiT&Xtiov f&upov... MtToX- 
Xoc ycip tic ZuetXtttTHc rfa tou MitoX- 
Xtiou (tupou xaTowjteuTjv lupsv • pipv*- 
Tat H xat foptxpotrr,;. Haxd. 

39. Singuli quoque succi , ete. Le- 
gend. « Singuli quoque succi nobilia 
unguenta faciunt , in primis mala- 
bathrum,postea iris Hlyrica et Gyzi- 
cena amaracus, herbarum utraque; 
pauca his et alia alii miscent. » Ma- 
labathrum succus est , id est , oleum 
qnod ex malabathro exprimitnr. 
Herbat sunt iris et amaracus , qua- 
rum succus, id est, oleum per se 
unguentum faciunt, quibus pauca 
et alia alii miscent. Salxas. pag. 
468. 

40. Malobathrum. De quo libro 
sop. cap. 59. H*rd. 

4i. Herbarum utraque. E genere 
herbarnm ntraque. Ita rescripsimns 
admonitu codd. Rcg. Colb. et Par. 
quum prius perperam legeretur, 
« Herbarii in utraque pauca , sed 
alia alii , etc. » perinde ac si herba- 
riorum munus foret , odores misce- 
re,non royropolarum potius, scu. 
ungnentariorum. Habd. 



Digitized by 



Google 



i5o C. PLINII NAT. HIST. 

utri mel, salis florem, omphaciutn , agni folia 4a , panacem, 
extettiaomnia 43 . Prodigiosa cinnamomino pretia. Adjici- 
tur cinnamo 44 balaninum oleum , xylobalsamum , calamus, 
juncus, balsamisemina, myrrha, mel odoratum: unguen- 
torum hoc crassissimum 4S . Pretia ei a x, xxv 46 adx. ccc. 
Nardinum, sivefoliatum 47 , constat omphacio, balanina, 
junco, costo, nardo, amomo, myrrha, balsamo. In hoc 
genere conveniet meminisse, herbarum, quae nardum In«» 
dicum imitentur, species novem 48 a nobis esse dictas ; 
9 tanta materia adulterandi est! Omnia autem acutiora fiunt 
costo,amomo,qu» maxiraefiares feriunt: orassiora myr- 
rha, suavioraque : medicins autem utiliora croco: acerri- 
ma per se amomo. Hoc et capitis dolores facit. Quidam 
satis habent aspergere 49 , quae sunt pretiosissima,caeteris u 



4a. Agni fotia» Hoc est, viticia, 
quem Grseci agnon vocant , ut di- 
cetur lib. XXIV, cap. 38. Hard. 

43« Externa omnia. Prodigiosa 
dnnamomino pretia. Hic iocus in edd. 
ante Hard. lib. corruptus ; quan* 
quam lectionem sinceram jampri- 
dem restituerat Pintianus, quem 
sequimur. Legebatur antea : externa 
omnia et prodigiosa. Cinnamomino , 
etc. Nobiscum facit firot. Ed. 

44« Adjicltur cinnamo, etc. Haec 
totidem verbis Dioscorides 9 lib. I, 
cap. 74 ' KivvajMafuvov £*fx ri ftatou 
€o).avivou , xat <rru|xaaT«v £uXo€aXaoi« 
jagu , xaXaacu , ax°* vGU * ^£ua»»a*T«v 
#1 xivva{j.ufAou, paXaau.oo xapirou , 
o|AUpvu?.TtTpairXa<rtovoc itapa to xtv- 
votfiwucv axiuaCtrat * ptYvuTat £i xat 
f*,4Xt ifc tVjv aupaatv, x. t. X. Ed. 

45. Crassissimum. Quam quidem 
crassitudinem a myrrha obtinet, 
inquit Dioscorides, loc.citat. quod 
et Plinius post paulo affirmat. H. 



46, A X. XXV ad X. CCC. 
A denariis xxy ad denarios ccc. H. 
— Sic Hard. ex MS5. Denarii vice* 
ni quini, "sunt moneta gallica? 1 7 fr. 
79 c. Trecenti, 191 fr. 10 c. Eo. 

47* Siva foliatam. A folio nardi , 
de quo libro super. cap. 17. Ha?c 
Dioscorides totidem verbis, Hb. I, 
. cap. 78 : To xxXoufttvov f«p.aioTt 900» 
XCaTov, Galeno xara ro'irouc, lib. 
III, cap. 1 , pag. 891. Hard. 

48. Spccies novem. Super. libro, 
c. a6 et 27. E» sunt : pseudonardus, 
nardus Syriaca, Celtica, Cretica, 
cyperus, cypirus, baccharis, htr* 
culus, asarum. Hard. 

49. Quidamsatis iuxbent aspergere. 
De Mendesio tantum id Dioscori- 
des, cui ea parsimonia cinnamo- 
mum additur. Dalrc. 

50. Carteris decoctis. His verbis 
subjunguut ista libri vulgftti , « im- 
pendio parcentes : sed non eadein 
est vis, nisi una decoctis, » qu« 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i5i 

decoctis. Myrrha et per se ' unguentum facit sine oleo, 
stacte dumtaxat: alioqui nimiam amaritudinem affert. Cy- 
prino viride fit, susino unguinosum 5 ', Mendesio nigrum, 
rhodino candidum, myrrha pallidum. Haec sunt antiquae 
inventionis genera, et postea officinarum furta. Nunc di- 
cetiir cumulus ipse deliciarum , et summa auctoritas rei. 
(n.) Ergo regale 53 unguentum appellatum , quoniam Par- 
thorum regibus ita temperatur : constat 54 myrobalano, 
costo, amomo, cinnamo, comaco 5 , cardamomo, nardi 
spica, maro, myrrha, casia, styrace, ladano, opobalsamo, 
calamo, junco, oenanthe, malobathro, serichato, cypro, 
aspalatho, panace , croco , cypiro , amaraco 56 , loto 5? , melle , 



nuUa omnino HSS. exemplaria 
aguoscunt, nonReg. i, a, aut Colb. 
i, », 3, alirve : idcirco ea 9 ceu 
apuria adjectitiaque erasimua. H. 

5 1 . Myrtha etper se. Hoc est, aola. 
Dioaeorides, lib. I, c. 73 , Xtoxtyj , 
inqnit , vocatnr pingnitudo recentia 
nrrrrhaB cnm aqua exigua contusa» 
et expreaas : ea perquam odorata 
ae pretioaa est : qnippe qu« un- 
guentnm per ae faciat, quod atacte 
nonttnatnr:xat xjttVietvrnv ouca,{au- 
pav ra xoXovfitvov cuxrj) , ete. H. 

Si. SusMounguinoswn. Pingum*- 
cnlnm. Ungueu auccua eat paulo 
pingnioT , ex quo aliquid nngi po- 
teat Uana ea voce Plinius iterum , 
lib. XXIII, cap. 77. Hahd. 

53. Ergo regale. BaaiXtiov (a6dov, 
CLAJex. Pasdag. lib. II, pag. 177, 
et Crateti apud Atheu. lib. XXV, 
pag. 690 ; $«01X1x6* dicitur Galeno 
xari rrfircuc» lib. III, cap. 1, pag. 
39?. Ha*». 

54. Camtmtmyrobalano. Unguen- 
ta ex variia odoribus temperat. £m- 
pedoclea apnd £tbenaium , p. a5 1 , 



v. 37, yocat [juupou; £cu£aXso£pouc • 
rpairTot« #% Ztkousi , fiuooic Tt £ai#a> 
Xt^fiot;. Dalbc — Hasc Tbeophr. 
Histor. plantaxum , lib. IX , capite 
7. Habd. 

55. Cimmamomo 9 comaco. Legen- 
dum , ut supraoatensum est, comaeo, 
non oomaro ; sic enim habenc et 
scripta etexcusa omnia exempiaria. 
Purx*. — Comaeo. Ita MSS. omnea, 
non eomaro : et Theophraat. ipse , 
loco citato. De cinnamo comaco , 
auperiore libro, cap. 63. De cala- 
mo, juncoqoe Syrio, cap. 48. De 
aerichato, capite 45 ejuadem li- 
bri. Hahjd. 

56. Cyprio 9 amaraco 9 colatomeile 9 
etc. Exemplar Toletanum , Cypro , 
amara 9 coloto. Scribo, Cypro 9 ama- 
raco 9 Loto y ex Theophraato, lib. 
IX de Stirpibus. Piht. 

5 y.LotOf im/Ze.Vulgg. ante Hard. 
lib. colato melle. Exemplar Toletan. 
amaraco, coioto , prave , ut saspiua 
fieri solet, ultima prajcedent. vocis 
syilaba co a librario repetita ; unde 
genuinam lect refinxit Pintianus , 

10 4 



Digitized by 



Google 



i5a C. PLINII NAT. HIST. 

virio. Nihilque ejus 58 rei cgusa in Italia victrice omnium T 
in Europa vero tota, prater irin Illyricam, et nardum 
Gallicum ** , gignitur. Nam vinum , et rosa , et myrti folia , 
oleumque, communia fere omnium terrarum intelli- 
guntur. 

III. Siccis odoribus constant , quas diapasmata ' vocantur. 
Nam faecem unguenti magma* appellant. Inter omnes po- 
tentissimus odor 3 , quisquis novissime additur. Unguenta 



adjuvante Theophrasto, IX * 7, cu» 
jus haec yerha sunt : olc piv o5v ttc 
t« «pwaaTa xpuvTttt, *X*^&v x&% 
•«Tt* xaaia, X(vvap.ttpbOv(xap£ap*u.ov, 
vap^oc), valpov, PaXaapov , aaicaXa- 
Occ , aTtipa? , ipic , vapTY) , xoarof, «*- 
vaxc? 1 xpoxo( , eu4pva, xfarstpov, axoT- 
vo«, xaXapoc, du.apaxov, Xwrbf ,avrj- 
6ov. « Qoibos , inquit, ad ongoenta 
ntontor , hssc fere sont casia , cin- 
namomom , nernm , balsamnm , 
aspalathos , styraz , consecratrix , 
narta, costos ,ligusticom , crocum, 
myrrha , gladiolus , joocos, calar 
mus, amaracus, lotos, anethum, 
etc » De iis singulis aut jam supe- 
riore libro diximus, aut dicemus in 
posterioribos. Ed. 

58. NihUque ejus. Notaodom est, 
quatuor illa verba sntecedentis ca- 
pitis , duodecimo fere a calce verso* 
externa omniaet prodigiosa , illic per 
errorera posita hic inseri debere : 
ut sic scribendom potem : « Externa ' 
omnia et prodigiosa. Nihilqne in 
Jtalia victrice omnium, in Europa 
vero praster irin Illyricam et nar- 
dum Gallicum nascitur.» Nam ver- 
ba iI2a 9 ejut rei causa , adventitia 
potamus , et supra verba illa victrice 
omnium , scripta ab aliquo, qui ex~ 
ponere voloit, ideo fuisse Italiam 
•victricem ompium , quod ab hujus- 



modi deliciis abstinuisset Porx, 
59. Nardum Gallicum. Et cype? 
rum. Dalbo. 

III. 1. Diapatmata. Sunt odore» 
sicci,sive in pulverem triti, ut cor- 
poribos iospergantur ad sudores 
ooercendos , ot Plinius dooet , lih. 
XXI, c. 73, sive in pastillis mixti % 
ad feetorem oris et animse depel- 
lendum:quo sensu Martialis, lib. 
I, epigr. 88 : « Ne gravis hesterno 
fragres, Fescennia, vino, Pastilloa 
Cosmi luxuriosa voras. Ista linunt 
dentes jentacuia : sed nihii obstat, 
Extremo rnctus quum venit a ba- 
rathro. Quid quod olet gravius 
mixtum diapaamate vtrus , Atque 
duplex antma longins exit odor « 
etc. » Qoi diapasmata compouunt, 
inquit Theophr. lib. deOdoribus, 
pag. 1 83 , sicca siccis : qui ungnen- 
ta , humida humidis : unguentarii p 
u»upt^oi,humida siccisadniia0ent.H. 
a. Magma. Mdyu»a, unde xpoxo» 
(iavu>a, Diosc. lib I,cap. *6. Gallis, 
le mare, sive, ut volgo prpnuntiajDt» 
le mar. Habd. 

3. Inter omnes potentusimus odor. 
imxpariT yap to laxaTov ifiGaXXof*»- 
vov , xav IXaTTOv $. Theophr. lib. de 
Odoribus, pag. i85. Dalig. 

4. Unguenta optime. Cod. Chiffl. 
unguenta optima. Ed. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i53 

optime servantur in alabastris s , odores in oleo : qtiod diu- 
tumilati eorum tanto utilius est, quanto pinguius, ut ex 
amygdalis . Et ipsa unguenta vetustate meiiora. Sol ini«- 
micus 7 his : quaroobrem in umbra coquuntur pltimbeis 
vasis . Experimentum eorum inversa manu capitur 9 , ne 
carnosae partis calor vitiet. 

IV. (iii.) Haec est materia luxus e cunctis roaxime i 
supervacui. Margaritae enim gemmaeque ad heredem ta- 
lnen transeunt: vestes prorogant tempus : unguenta illico 
exspirant, ac suis moriuntur horis. Summa commendatio 



5. /« alabastris. Et plumbeis va- 
m. Theophrast. lib. de Odoriboj. 
Dsxnc.— Vide lib. XXXVI, cap. 
i*. Haeik 

6. Ui ex mmjrgdatis. Theophrast. 
loeo citato, pag. 184 : ToQto yao 

XpovtttTavrov Iwil *6ett faera 

itxrtxbv bepac ^1« w iruxvoVnTaaoi 
To Xi*ec • out&v o*i tout«*v to Xtirapo»- 
rarov , olov to d{AUYo*dXivov. « Oleum 
enim atatem ferre diatissime po- 
tett...alioqaisoaptenatura omninm 
minime odorem concipit, propter 
densitatem ac pinguitudinem : eo- 
rnmqne pingoissimom quodque, ut 
ex amygdalis. » Qni hnnc locum non 
▼idh Dnlecampius , dissidere Pli- 
ninm a Theophrasto credidit. H. 

7. Sol inimicus. Theophrast. loco 
dtato, pag. 19: ataeotfptt <tt Ta 
a*pa xal «ooa 6lpp.D , xat Toiroc,xat 6 
DusCt etc, «Corrumpit, inquit, un- 
gnenui calida tempestas , locus, sol , 
ai in aprico ponantnr. Quocirca un- 
fnantornm institores comacnla quav 
rnnt, et nmbras opacissimas. Sol 
eaim et ssstns odores aufert... Pro- 
inde in ▼ascula plumbea diffundunt, 
ik oVrysix uoXu€£a brgiwM , et ala- 
bsstros reqniront, quia frigidus iUe 



est lapis , et unguentis utilissimus. » 

8. Coquunturpiumoeisvasis.Qm- 
dam legput, coquuntur acconduntur 
plumbeis vatis. Theophr. AtocOttjpu 
©*i Ta uupa xal b $.toc, av Ttftuet. Atb 
xai 01 pupoiF&Xat xal (vtTouet toc 01- 
xtac uirtptoouc, xat ph irpoviXiouct aW/ 
brt uaXteTairaXtextouc.Et paulo infr. 
#10 xal s{c dyytta uoXu€£d tyx^at, 
xat touc dXa€d«rrpouc CvjTouet toioutou 
XtOou. Plumheis vasis duplicibus in- 
quit Gornarius , Comment. in lib. 
V xara totcouc.Dai.sc. — Coquun» 
tur. Forte rectius conduntur , e* 
Theophr. adstipulante Brot. Ed. . 

9. Experintentum eorum incersa 
manu capitur. Theophrast. Tb o*t xot- 
vbv tm «avTMV diro^uua , r( eNforoTt 
uirb(alii M) tou xopirou rnc X tl P** 
ttftera eaCvtrat, Jt' 8 xal oi uupoirw- 
Xat touto jiupi{©uei to uipoc. Dal. — 
De nngnentorum , inquit, suavitate 
ac prestantia experiinentum sumi- 
tur, prima manns parle,qua voim 
opponitur : unde unguentarii eam 
semper partem unguento tangunt: 
ne si yola, qua pars est manus 
maxime carnosa , id imponatur , 
ejus calore pereat statim unguenti 
honitas. Theophr. loc. cit. Habd. 



Digitized by 



Google 



i54 



C. PLINIt NAT. HIST. 



eorum, ut transeunte femina odor invitet etiam aliud agen- 
tes 1 * : exceduntque quadragenos " denarios librae. Tanti 
emitur voluptas aliena : etenim odorem qui gerit , ipse non 
* sentit. Sed et hsec aliqua differentia signanda sunt. In M. 
Ciceronis" monumentis invenitur, unguenta gratiora esse, 
quae terram , quam quae crocum sapiant : quando etiam 
corruptissimo in genere magis tamcn juvat quaedam ipsius 
vitii severitas. Sedquosdam crassitudo maxime' 3 delectat, 
spissum 14 appellantes : linique jam ,5 , non solum per- 



10. Ut transeunte femlna odor in» 
vitet etiam aliud agentes. Dictionem 
femina , expositionis causa additam 
putamns, legeriduraque transeuntes % 
non transeunte. Cur enim feminara 
transeuntem potius quam virum 
probatum nnguentum alliceret , 
promiscuo illis temporibus inter 
utrosque unguenti usu ? Pmr. 

11. Quadragenos. Sic pro qua» 
dringenos e MSS. reposuit Hard. 
Sunt autem xi. deharii, monetas 
nostrss, a8 fr. 3i c. Ed. 

la. In M. CiceronU) etc. Un- 
guenta quss terram sapiunt , qua> 
nam ilta sunt ? scribendam puto : 
« gratiora esse, qaas ceram quam 
quss crocum sapiunt. » Vid. Saxm. 
p. 106 3. — Qum terram. Ex de- 
perditis Tullii iibris locus bic de- 
promptus est : sed similis ei alter 
exstat de Orat. Hb. III, num. 69 : 
« Licet hoc videre in reliquis sen- 
sibus , unguentis minus diu nos 
delectari, sumraa et acerrima sua» 
vitate conditis, quam hismoderatis, 
et magis laudari quod terram, 
quam quod crocura olere videa- 
tur. • Colligit hinc Piinius, nec 
vitium ipsum , hoc est , unguento- 
rum usum, placere posse, nisi 
severitatis speciem aliquara pra; se 



ferat. Brodaras Miscell. lib. IV, c. 
5, eumque secuti Scaliger et Sal- 
masius in Solin. p. io33, legunt : 
« quss ceram , quam quss crocum 
sapiant. » Sic Piinio Tuliioque vim> 
faciunt. Nam quid uterque scri- 
pserit, Plinius sic aperte declarat • 
Ub. XVII , cap. 3 , ut dici planius 
nihii possit. Ibi enim genera terra- 
rum optima investigans , sic ait : 
« Certe Cicero , lux doctrinarum 
altera : Meliora, inquit , unguenta 
sunt, quae terram , quam quas cro- 
eum sapiunt. Hoc enim maluit di- 
cere, quam redolent. Ita est pro- 
fecto : illa terra erit optima , quse 
unguenta sapiat. Quod si admo- 
nendi sumus qualis sit terro odor, 
etc. » Quid jam argutiis opus , ut 
recepta dudum Plinii Tulliique 
lectio convellatur ? Hard. 

1 3 . Sed quosdam erassitudo maxime 
delectat t stjrpsim appeliantes. Sic le- 
gendum, id est, ?6i|kv, quas crassi- 
tudinem unguenti significat. Salm. 
p. 465. 

1 4. Spissum. Vel , ut quidam 
codd. legunt, stypsim 9 ew|w.Sunt 
enira c^^ara. in unguentis, ut 
dixiraus , spissamenta. Hard. 

i5. Linique jam, non sotttm per- 
fundi ung. gaudent , etc. Piato , Po- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i55 

ftmdi, unguentis gaudent. Vidimus etiam vestigia pe- 
dum tingi 16 : quod M. Othonem 17 monstrasse Neroni 
principi ferebant Quaesout qualiter* 8 sentiretur, juvaret- 3 
que, ab ea parte oorporis? Nec non aliquem ex privatis 
audivimus jussisse, spargi parietes balinearum unguento* 
atque Caium principem' 9 , solia ao temperari: ac ne prin- 
cipale " videaturhocbonum, et postea quemdatn ex servis 



lit. m, Homeram e civitate, quam 
flbt fingit , pellendam censet, sed 
ntsanctum yiruoo, mirabilem, sua- 
vesa decet , capite unguentis deli* 
bolo, et Jana coronatum : vel , ut 
ait Cic. apod Nonium , redimttum 
coroni*. Cicer. actione VI in Ver- 
rem ait, Segestanas mulieres, quum 
fimnlacrtim Dianss oppido expor- 
taretur, unguentis unxisse com* 
plesseque coronis et florihus. The- 
mistii pater Epicurum Phiiosopho- 
rom choro exturbavit , capite un- 
goento perfuso, quod toto corpore 
voloptatem secutus fuisset, Victor. 
Eb. IV, cap. x3.Lege elegantissi- 
mum locum apud Plautum in Mo- 
stett. Dii.ac. 

x6. Vidvmus ttiam vestigia pedum 
tingi. Id multo ante Atbenis factum 
fuisse oatendit hic Cephisodori 
versus apud Athenseum, xal toi; 
*s»lv x^pW ^ pt« |*ci }Wxx*ptv. Apud 
eumdem Aqtiphanes : Afywit?t« ptiv 
tg&s *6&ols xal T&c xh*4t ^otvtxtv» 
Htkc yvddou; x*l TtTdta, 2i<nju.€piv6> 
Ji tov fripcv Ppxxtcva, Apaoaxtva 
Jl t*« iepo? xat t^v xojxtiv, EpiroX- 
Xw» £t t6 vovoxat tov au£tva. Praj- 
terea Diogenes unguentatispedibus 
incedebat. Tum etiam in Aulularia 
Mjrobatharii dicuntur, qui mulie- 
bres soleas unguentis linebant. 
Dai.cc. — Tingi. Sic Harduinus alii- 
qae exhibent. MSS. Reg. 1,3, 



et edit. princeps tingui. Quod se- 
mel monuisse sit satis. Bhot. 

17. Jf. Othonem. Eum qui Ne- 
roni successit, qoem Tacitus, Hist. 
lib. 1 9 pag. 9, gratum principi ait 
fuisse «Btnulatione luxus : unguen- 
torum prodiga effosibne, Plutarch. 
in Galba, p. 106 1. In MSS. tamen 
nostro Parisiensi legitur, M. Cjtho- 
nem, etsecunda manu paulo recen- 
tiore, in margine, Mathonem. Vetu- 
st« taraen editiones habent con- 
stantissime, M. Otkonem , recte. H. 

18. Quceso ui ' quatiter. Couver- 
tenda puto verba , • Quseso ut sen- 
tiretur, qualiter juvaret ab ea parte 
corporis , * nam particula que a 
nulio exemplari scripto impresso- 
ve agnoscitur. Pikt. — Queeso. 
Qui tandem pervenire potest ad 
alios unguenti voioptas ab ea parte 
corporis ? qui juvare transeuntes ? H. 

19. Caium principem, etc. Sueto- 
nius in Caio , cap, xxxvn. Apud 
Petronium in Satyra, Trimalcio in 
balneo unguento perfusus tergitur, 
non linteis, sed palliis ex mollissi- 
ma lana factis. Dalbc. 

ao. Solia. Solium vas est in quo 
sedentes lavantur, un bain de siege. 
Frequens Celso locutio : « Desidere 
in solio : descendere in solium. » 

11. Principale. Principis pro- 
prium. — Et postea. Etiam post- 
ea. Haro. 



Digitized by 



Google 



i56 



C. PLINII NAT. HIST. 



Neronis. Maxime tanaen inirum est, hanc gratiam peae~ 
trasse et in castra. Aquilae certe ac signa, pulverulenta 
illa, et custodibus" horrida, inunguntur festis* 3 diebus; 
utinamque dicere possemus, quis primus instituisset! Ita 
est, nimirum hac mercede corruptse terrarum orbem devi- 
cere aquilae. Ista patrocinia quaerimus vitiis, ut per hoc 
jus sumantur sub casside unguenta. 

V. Quando id primum 1 ad Romanos penetraverit, non 
facile dixerim. Certum est Antiocho rege Asiaque devi- 
ctis,Urbis a anno quingentesimo sexagesimoquinto,P. Lt- 
cinium 3 Crassum, L. Julium Caesarem censores edixisse, 
ne quis venderet unguenta exotica 4 : sic enini appellavere. 
At hercules jam quidam etiam 5 in potus addunt: tantique 



99. Et custodibus. Custodum 
virtute horrida, hoc est v metuenda 
aigna, Hssc eoim signiferorum in 
acieconsUDtia fuit, ut vitam prius, 
quam signa amitterent. Vel horri- 
dosintegumento signiferos indicat, 
quibus et loricatum pectus, et 
capita pellibus animantium obvo- 
luta , uti ex lapidibus effinguntur 
a Lipsio, de Milit. R. lib. IV, dtal. 
9. Sic autem habent MSS. Reg. 
Colb. Ch. etc. non custodiis : quod 
ut idem Lipsius interpretetur, de 
Milit. R. lib. IV, dial. 9, ad castro- 
rum carceres frustraconfugit : adeo 
intutum est aola ingenii conjectura 
niti. H*rd. 

9 3. FestU ditbus. Rebus lattis» 
militiaque prospera , obviamque 
itionibus. Vetus inscriptio apud 
Oiselium in Thes. Numism. pag. 
468 : coaovis. ihhtis. sigxisqtb. 
Nempe signa ornari mos fuit lau- 
rus floruroque coronis, et unguentis. 

V. 1. Qaando idprimum, etc. Jam 
Tarquinii tempore ungueutorum 
fuit usus. Ennius enim ait, nisi 



subsit poetica irpoXinj/K 9 ■Tarquinii 
corpus bona femina la?it , et un- 
xit. » D4.LBC. 

a. Urbis anno, etc. Ita MSS. 
omnes et editi. Annus hic est, quo 
plane devictus Antiochus. domita- 
que Asia est. Hard. 

3. P. Licinium. Post Asiam do- 
mitam annis centum, quibus un- 
guenti luxuria penetravit ad Ro- 
manos, ac legibus primum coer- 
cenda fuit. Refert haec quoque 
Solinus, c. xlvi, p. 74. Haud. — 
P. Licinius Crassus et L. Julius 
Csssar censores fuere anno U. C. 
565, ut patet ex hoc loco. Ceutum 
ergo annis post Antiochum regem 
Asiamque domttam , de unguentis 
non edixere, ut placuit erudito 
Harduino. Bbot. 

4. Exotica. &g«m*a, peregrina» 
ezterna , atque adeo pretiicarioris. 
Plaut, in Mostell. act. I, sc. v, vs. 
41 : « Non omnes possunt olere 
ungueuta exotica , Si tu oles. » R. 

5. Quidam etiam , etc. Apud 
Theoph. lib. ictpt t&v iaam : Mupcv 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i5 7 

amaritudo est , ut odore prodigo fruantur ex utraque 6 parte 
oorporis. L. Plottum 7 , L. Planci bis consulis censorisque 
firatrem, proscriptum a triumviris, in Salernitana latebra 
unguenti odore 3 proditum constat : quo dedecore tota ab- 
soluta 9 proscriptio est. Quis enim non merito judicet pe- 
riisse tales? 

VI. Caetero terrarum omnium iEgyptus accommodatissi- * 
ma unguentis: abeaCampania est, copia rosae. (iv.) Judaea 
vero inclyta est vel magis palmis : quarum natura nunc 
dioetur. Sunt quidem et in Europa 1 , vulgoque Italia, sed 
steriles*. Ferunt in maritimis Hispaniae fructum, verum 
immitem : dulcem in Africa, sed statim evanescentem. 



u! t' dEXXa fvoepa toJ»? piv ofvouc 
itHm , r«v£i PfM(&gET«v o6£lv. Dal. 

6. Ex uiraque parte. Intns, potan- 
do: foris, liniendo. Hahd. 

7. L.Piotiwn. AYelleioPUncu* 
Plotius dicitur , L. Munatii Planci 
frater v cojaf opera a triumviris 
proscriptns est : onde dicterinm 
milhum, qui Munatii Lepidique, 
ejos qui triumvir fuit, de Gallis 
triumphatftium, currUm seque- 
bantnr : « De Germanis, hon de 
Gallis, dno trinmphant consules.» 
Pnenoinen ei Lucius fuit, ut non 
modo hic Plinii locns edocet, sed 
et nummus antiquus apud Patjn. 
p. * 1 9 , in Plautia gente. Hjlhd. 

8. Unguenti odore. Rem narrat 
Val. M»x. lib. VI, cap. 8, n. 5, 
ted Caium is male prsenominat, 
pro Lncio : • Adjonxit se iis cladi- 
bos , inqnit , C. Plotins ( lege L, 
Pdnms ) Plancns, Munatii consnla- 
ris, et censorii frater, qni qoum a 
triumviris proscriptus in regione 
Salernitana lateret, delicatiore yitat 
genere et odore unguenti occultam 
saiotis cuatodiam detexit. » Refert 



id etiam Solin. c. xlvi, p. 74. H. 

9. Absoluta. Liberata a crimyie. 
Quosensu Claudianus, Carm. III, 
9 1 : « Abstulit hunc tandem Rufint 
po)natumultum,Absolvitquedeos. • 

VI. f. In Europa. In Grsscia 
quidem sterilescere docet,Theophr. 
Hist. lib. II, cap. 3. Habd. 

9. Sed steriles. Petr. Quiquera* 
nns de Laudib. Pror. lib. II, fol. 
5 9 : ■ Negat, inquit, Piinius pal- 
mas in Italia frugiferas, nec alibi 
omnino, nisi fervidis plagis. Vul- 
garis tamen est apud nos hodie 
palmarum fetura. Insignis quidem 
inter catteras nna in Olhiensi agro 
(Hiires, departement du Var) visitnr 
et specie , et proventu ; ccccl ab 
hoc anno, ex Tetnstis domini ra- 
tionibos satam constat. Dactylos 
eos plorimi nostrnm iobentissime 
esitant : me tamen scio , ne in fiv» 
mis quidem condimento, modo 
mediocri, gratosbabitnrum. » H.— - 
Constat palmas non prorsus sterile- 
scere in raeridionali Europa; sed 
ob cssli temperiem vix atque aegre 
matureacunt. Ed. 



Digitized by 



Google 



i58 C. PLINII NAT. HIST. 

Cootra in Oriente : ex his vina, gentiumque aliquibus pa- 
nis 3 : plurimis vero etiam quadrupedum cibus. Quamobrein 
jure dicentur externae. Nulla est in Italia sponte genita , 
nec in alia parte terrarum, nki in calida : frugifera vero 
uusquam, nisi in fervida. 

VII. Gignitur 1 levi sabulosaque terra: majore in parte 
et nitrosa. Gaudet et riguis: totoque anno bibere quum 
amet 3 , anno sitienti. A fimo quidem etiam laedi putant- 
et Assyriorum pars aliqua y si non rivis misceatur 4 . Genera 
earum plura : et prima fruticem non excedentia : sterilena 
hunc, aliubi et ipsum fertilem, brevique ramorum orbe 
foliosum. Tectorii 5 vicem hic parietibus plerisque in loc» 



3. Aliquibus pattis. JEthiopibus. 
Th/ophr. Hkt. Ub. U, cap. 8. H. 

VII. i. Gignitur. Theophr. Hiat. 
Hb. II , cap. 8 , wyj «ppcs^si , in 
sabulosa terra : auctorGeopon. lib. 
II, cap. 9, ev aXpjip £, in sakuginosa 
seri jubet. Hiad. 

i. Gaudet et riguis , totoaue anno 
bibere quum amet anno sitienti. Le- 
gendum arbitror ; « Gaudet et ri- 
guis totoque anno bibere : quin 
etiam non sitienti , » hoc est , et ai 
unnns sit pluvius, gaujdet tamen 
rigari. Favethuiocorrectioni Theo- 
phrastus , lib. II , cap. $, palraas 
scribens magis gaudere aquis sca* 
turientibus quam pluviis. Pijtt. — 
Gaudet. Palladius, lib. XI, in octo* 
hri , tit. i a , pag, 1 5 1, de palma : 
« Circumfodiatur assidue, ut ri- 
gatione continua «sstatis vincat 
ardores. » H. -— Anno sitienti. ll& 
MSS, editique libri. Casli rores 
imbresve bibere detrectat arbos; 
M>la rigatione gaudet. Nec palmai 
naturam norunt, nec Pliuii stylum 
sapiunt, qui lioc loco reponere 
Mtagunt, et non siiienti. H. — Ahjw 



sitienti. Sic codd. et editi \ibrii 
Paltaa gaudet riguis, totoque unao 
ajnat bibere. Si sitiens est annus, 
sempereatirriganda. » Nec emen- 
dandum , ut plaxuit J. Bodax» et 
Pintiano, quin etiam non sitienti. 
Brot. 

3. A fimo qttidem. Scribo, « ▲ 
fimo quidam etiam lssdi putant, ei 
non rivia roisceatnr : » catfera faiao 
inserta sunt. Patet apertisaisne e* 
Theophrasto, lib. II ,cap. 8,cujus 
hasc verba sunt : « De fimo diversa 
sententia est : quidam etiim haa 
fimo deleetari negant, sed abborrere 
omnino statuunt, alii usum airai 
concedunt , incrementuuique ma- 
gnum capefe eo affirmant, rivis 
tamen roieoere fimum oportere 
affirmant. » Pibt. 

4. Misoeatw. Si tton rrvis, sivc 
aquis inlicibus, fimus misceatur, 
quod Rhodii facere solent , inquit 
Theophr. 1. c. Hard. 

5. Tecioru. Yice linimenti, in- 
crustationisque parietum , adseri 
proxime hi fruticessolent, contra 
aspergines imbrinra : parietibas 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i$9 

prestat cootra aspergines. Procerioribus 6 $ilva, arbore ex * 
ipsa foliorum aculeo fruticante circa totas pectinatiin,qu*9 
silvestres intelligi oecesse est. Incerta 7 tamen libidine etiam 
mitioribus se misceut. Reliquae 8 teretes atque procerae, 
densis gradatisque 9 corticum pollicibus, ut orbibus, faci- 
les se ad scandendum Orientis populis praebent, vitilem IO 



applicantur , adrepuntque. Galli 
dicunt, «7i escatier. Hard. 

6. Procerioribus. Suot e proce- 
riorum palmarum genere sflvas 
ingentes : cujus folia aculeata , pe* 
ctinatimque disposita sunt , ex ipso 
arboris caudice prodeontia, ita 
plane ut totam arborem ab imo 
trnnco ad cacumen amhiant. H. 

7. Incerta. Sic MSS. omnes , el 
editi. AHi incesta malunt, qnasi 
uctcoo^uma; sceleratam eam libidi- 
ncm appdlet, qua se mitiori copulet 
arbor siivestm. Ha.ro. . 

8. Reliqttce teretes atque procerat f 
densis gradatisque corticum polHcibus 
mietioribus facifes se ad scandendum 
Orientis popuHs prabent, etc. Plin. 
poWees auctiores vocat, amptitato- 
rmn vel decidentium ramorum re- 
iiqutas eminentes et ex cortice 
protuherantes , ut pollex exsertus 
ex manu, Id gallice dicimus chicots. 
Hunc Plinii locum sane salebrosum 
et mendosum ita debere legi con- 
tendit Salmaaivs, « utilem sibi ar- 
borique iuductis circulum. > Quse 
lertio mihi videtur aliquid habere 
«bsurditatis , qua enim utilitate 
affici potest arbor tali circolq ? 
Ego igitur pridem in margine 
oostri Pfinii codicis emendaveram , 
■ vitilem sibi arborique indutis 
circuium , » et ita censueram legi 
«Jcbere, doctos a quodam nobiH 



navarcho de modo quo incole 
palmiferse regionis in Africa cele- 
riter cum suo circulo scandunt 
excelsas palmarum arbores : scilicet 
lndnunt se una cum arbore ipsa 
circulo e vitili ligno facto , et pe- 
dibus in arboris pollicibus illis ni- 
tentes , et lumbis circulo innixi , 
manibus vero ambabus circqlum 
gradatim, et subsultim-attollentes, 
celerrime usque ad arboris sum- 
mum , ubi sunt rami et fruotus , 
scandunt; id saspe facientes, ut la- 
genas suas ramis succisis appen- 
dant, vel eas plenas vino palmeo 
reportent. Palmer. Exercitat. ad 
Luciani tom. III, pag. 5^3. 

9. Gradatisque. Gradatim adscen- 
dentibus : iisdem simul arborem 
circumambientibus. ' Pollices vocat 
crebros veluti ungues squamatos, 
qui per corticem caudicis gradatim 
disponuntur. Vide palmas iconem 
apudLobelium , pag. 637, et apud 
Dodon. pag. 807. Hahd. 

to. yUitcm. Induunt sese, inquit, 
Orientis populi , una cum ipsa ar- 
bore, circulum vimineum : tum 
pede nituntur in arborum pollices, 
de quibus proxime dictum est : 
manibus circulum , cui insident , 
gradatim ac subsultim attollunt: 
sic usque ad partem eam arboris , 
ubi sunt rami fructusque, celer- 
rime scandunt. — Faciles , etc. Mira 



Digitized by 



Google 



160 C. PLINII NAT. HIST. 

sibi arborique indutis circulum, mira pernicitate tum ho- 
mine subeunte. Coma omnis in cacutnine", et pomum 
est " : non inter fblia hoc , ut in caeteris : sed suis inter 
ramos palmitibus 13 racemosum, utraque natura uvae at- 
que pomi. Folia cultrato^ mucrone , lateribus in sese 



hactenus hujus loci depravatio fuit : 
sic enim libri yulgati , « otilem sibi 
arboriqne induviis circolum. • At 
Reg. cod. a erroris admonait , in 
quo diserte legitur, « utilem sibi 
arboremque inductis circulum. » 
- R. i et Colb. « prsbenti utilem » : 
unde prcebent , vitilem legendum 
quoque conjicias. Morem hunc 
palmas conscendendi Lucianus at- 
tigit in Syria Dea, pag. 1069, ubi 
de homine Priapum lignenm con- 
scendente: fi £t ol £vo£oc ««£•• 

otipf (XOXOf isuiTov Tt £(&«, X9ti TOV 

•pa&ov iriptSoXXu , etc. « Porro , 
inquit, adscensus iste in hunc 
modum illi fit. Catena longa se- 
ipsum pariter ac Priapum circum- 
dat : deinde ascendit in ligna quav 
dam ex ipso Priapo prominentia. 
Adscendens autem pariter et cate- 
nam utrimque attoUit ; perinde 
moderans, ut habenas auriga. Quod 
si vero quispiam id non vidit, vidit 
autem eos qui palmas conscendunt, 
sive in Arabia, sive in ^Egypto, 
sive alio aliquo loco, intelligit fa- 
cile quod dico: » Et &i tic To'£t 
piv o&x oirwtrt , 6iro)irt £t e otvixoSa- 
t^ovt««. $ tv Apa€ti}, $ 4v AtpirTW) 
ii <£XXo6i irou, o?£t to XtY«. Hard. 

1 1 . Coma omnis in cacumine. Leg- 
n Coma oronU in cacumine et po- 
inum est, non inter folia hoc , ut 
in csteris. e^c. » Dicit non solum 
comam omnem in cacomine palmse 
arboris esse, sed etiam pomum. Et 



paulo post lege : « femina citra 
florem germinat statim spicts mo- 
do. • Saxm. pag. 410 , a. — Coma 
omnis in oacumine. Theophr. Hist. 
Plant. lib. I, cap. a3. Daxic. 

la. Et pomum est. Etiam in ca- 
cumine, inquit, pomum est: nec 
solum ax0o'xopo( palmaest, sed et 
dtxpoxApiroc , nt Theophr. ait , Hist. 
Plant. lib. I, cap. a3. Htao. 

i3. Palmitibus* Palmitem appel- 
lat loculum corticosum (4X«thv et 
effoflnv vocat Dioscor. lib. I, cap. 
i5o), quod involucrum est floris 
fructusque palraarum : eo dehiscen- 
te , flores prodeunt pendentque 



numerosi, mstar racemi 
mi. H4RD. 

14. Folia cultrato macrone. Folia 
in mucronem ita desinunt , nt col- 
tri, seu vomeris speciem referant , 
lateribus in longum eiporrigeuti- 
bus sese in canalicoli morem. Ea- 
dem folia lateribus in cacomine 
bifldis, seu divisis, £«rxi£toi, ut 
gemina simul in bello acie , vel ut 
gemiuo pariter unius aciei corno , 
seu latere, alave gemina hosteoi 
peteremus , olim demonstravere : 
nunc eadem in alios finduntur 
usus. Duplex seu gemina acies dicta 
est, quum in cornua duo secta , 
dexterum ac sinistrum : quo de 
argumento plura Lipsius de Milit. 
Rom. lib. IV, dial. 6. Auctor ge- 
mini in acie una corno Pan, teste 
Polyasno , Stratag. lib. I : Aicvwou 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 



161 



\ttfldatis, bella primum demonstravere gemina : nunc ad 
funes, vitiliumque 15 nexus, et capitum levia 1 umbracu- 
)a ,? finduntur. Arboribus ; imo potius omnibus qrjae 3 



aTaamroc t% £ Ilav. Outq; irp«T0$ 
ratfn tuptv , £vo'u,O0t ^otXayY* * **p*C 
trsjt £tgibv xat Xawv. Taunp toi £pa 
wpaa^Apcv tov Hava ^puouoYouat. 
« Baochi dux fait in uiilitia Pan. 
Is priraum reperit ordinem, no- 
minavit phalangem , cornn institnit 
dextrum et lssvum. Ex qao cornu- 
tam etiam Pana valgo fingunt. » 
Ut nempe bifidis paJma foliis ge- 
minam acietn, seu bella gemina 
commonstrat , sic et Pan cornuta 
ftronte, et c converso. Plinius, lib. 
XVI, cap. 38, Palma esse folia 
dmplicia animadvertit, quorura nnnc 
iaiera bifidata appellat. Hajld. — 
Beiia primum f etc. Torsit mirifice 
hic locus conjectorum ingenia, 
quum in libris valgatis legi cerne- 
rent, • bellas primum demonstra- 
vere gemmas. » Alii enim scriben- 
dvm censuerunt , « bullas quum 
primumdemonstraTeregemmeas. • 
Dalec. Hist. plant. lib. III, c. x8 : 
« Novellas qaum primum denion- 
stravere gemmas * ; alii , tenellas. At 
qaas,quasso, gemmaa, gemmeasve 
bullas demonstrare palmarum folia 
possont? Nam delicias Sabellicus 
iacit, qui gemmas interpretatur , 
pictas luxurioso eo sssculo figaras 



stravere gemmas* » In MSS. Reg. 
Colb. etc. geminas legitur. Nostram 
emendationem ipsa per se orationis 
series interpretatioque defendit : 
duplicem enim ab hisce foliis ad 
hominum vitam fructum pervenisse 
Plinius indicat: alterum, ut ad si- 
militudinera bifidorum foliorum , 
ut diximus , bellandi gemina acie 
ratio , gemina in bello cornua , 
geminae acies excogitatss sont. Alte- 
rum, ut ipsa ad funes vitiliaque 
opera textura prosint : « Primura, 
inquit , gemina demonstravere 
bella : nunc ad opera vitilia fin- 
duntur. » Mos est Plinio scilicet, 
c/uss quibus ex rebas quas natura 
finxerit, artes initinm ortumque 
habuerint, indicare obiter. Sic lib. 
X* cap. is, de milvis : « Idem 
videntur, inquit, artem gubernandi 
docuisse caudae flexibas : in cslo 
monstrante natura, quod opus esset 
in profundo. » Hajld. 

i S.Adfunes vUiUumq uijetcNam 
quia tunc maxime sacco abundant* 
ideo tractabiliora sunt. Apud Apul. 
II Asini, Zachlas JEgyptius pro* 
pheta palmeis baxeis pedes indutus 
est. Daxeg. 

16. Et capitttm Uvia umbracula 



in divitam pavimentis, qoas scopss finduniur. Ad ea opera decerpuntur 

raonstrare, sive retegere idcirco a raesse. Vide lib. XVI , cap. a4« 

dicantnr, quod scopis pavimenta Daleo. 

converrerentur, e palmarum foiiis 17. Umbracula. Subintellige # 

texi solitis. Ruellii medici alias 

ernditi sane me piget, qui quum 

hoDC locum non intelligeret, de 

Nat. stirp. lib. I, pag. »16 , exscri- 

psit tamen , • bellas primum mon- 

V. 11 



texenda. Sic galeros hodte strami- 
neos teximus. De usu foiiorum 
palmaB dicetur iterum lib. XVI, 
cap. 37. Et scopas e paimis laudat 
Martialis in Xeniis, lib. XIV, ep. 



Digitized by 



Google 



i6a 



C. PLINII NAT. HIST. 



terra gignat 1 *, herbisque etiam, utrumque sexum esse 
diligentissimi naturae tradunt : quod in plenum satis sit 
dixisse hoc in loco : nullis tamen arboribus manifestius' 9 . 
Mas in palmite floret 10 , femina citra florem germinat tan- 
tum spicae modo". Utrisque autem prima nascitur pomi 
caro : postea lignum intus", hoc est, semen ejus. Argu- 
mentum, quod parvae sine hoc reperiuntur in eodem 
palmite. Est autem oblongum : non , ut olivis , orbicula- 
tum. Praterea caesum a dorso pulvinata fissura, et in 
alvo s3 media plerisque qmbilicatum, unde primum spar- 
4 gitur radix. Seritur autem pronum* 4 , et bina juxta com- 
posita semina, superque totidem, quoniam infirma sin- 
gulis plantaest : quatemae coalescunt l5 .Multis,candidisque 
lignum hoc a carnibus discernitur tunicis, aliis corpori 
adhaerentibus : laxeque distans, tantum cacumini filo ad- 
haeret. Caro maturescit anno. Quibusdam tamen in locis, 
ut in Cypro * 6 , quanquam ad maturitatem non perveniat, 



lxxiii : « In pretio scopas testatur 
palma fuisse : Otia sed seopis nune 
analecta dabunt. • Nempe scopis 
palmeis parimentum verrebatur. 
(Conf. t. III, p. a 1 1, edit. nost.) 

18. Omaibus qum terra gignat. 
Theophrast. Hist. plant. lib. V, 
cap. ii. Dal. 

19. Manifestius. Quam palm». 
Theophr. Hist. lib. II, cap. 9. Tra- 
latitium Glaudiani carmen huc 
pertinet, in Nupt. Honor. et Mar. 
vs. 65 : « "Vivunt in venerem fron- 
des, omnisque vicissim Felix arbor 
amat : nutant ad mutua palm» 
Foedera. » H*rd. 

ao. Mas in pabn.floret. Theophr. 
Histor. lib. I, cap. n , et lib. U, 
cap. 8. Dalbc. 

91. Spicas modo. Vel racemi. 
Tamen in MSS. spinas. At Theophr. 



xaOamp ar&ip% > de Causis lib. I, 
cap. »4, pag. 197. H4BD. 

aa. Postea lignum intus. Hoc est, 
nucleus, natune durioris : quam 
PKnius ligno, ossiculo Theophr. 
aliique comparant : fara t«v ?gi- 
vtxuv vocat Auct. Geop. lib. X. H. 

a3. In alvo media. Ex adverso 
fissursB, umbilicum illum videre 
est in nucleo palmeo. Bbot. 

»4« Pronum. Semen nimirum 9 
seu nucleus, cujus supina pars 
forrfa ea est, quam Pliniusdorsum 
appellat; icpav^c, sive prona ea, in 
qua umbilicus. Hssc rursum Theo* 
phr. 1. c. Habd. 

a5. Quat. eoalescunt. Theophr. 
Hist. lib. H, cap. 8. Dal. 

26. Ut in Cypro. Genus id e$se 
palmarum ei insulss peculiare ac 
proprium tradit Theophr. I. c. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i63 

grato sapore dulcis est : et folium ibi latius, fructus 
quam' 7 reliquis rotundior : nec ut devoretur corpus, verum 
ut exspuatur 3 *, succo modo expresso. Et in Arnbia lan- 
guide dulces traduntur esse palmse: quanquam Juba apud 
Scenitas Arabas praefert omnibus saporibus, quam vo- 
cant Dablan' 9 . Caetero sine a ° maribus non gignere feminas 
sponte edito nemore confirmant : circaque stngulos plures 
nutare 3 * in eum pronas blandioribus comis. lllum ere- 
ctis hispidum, afflatu visuque ipso et pulvere 33 , etiam 



97. Fructm quam. Sic ex MSS. 
Hard. non refragante Chiffietio. 
Gron. et alii fructusque. £d. 

a8. Ut exspuatur.Quemtdmodum 
Puaica malt succum aorbere sole- 
mus : nucleoa commanducare qui- 
dem, aed atatim exspuere, nec 
deghatire. H. — Exspuatur. Totidem 
▼erbis Theophrast. loC. ciL u\ar% 
pi naxoMfto^ux , &X« ^tdfioaonea* 
fuwwc feooXXsiv. £d. 

19. Dmblan. Sic ChifiBL Hard. ex 
MSS. Dabulam Gron. et ▼ulgg. £d. 

3o. Cmtaro suu f etc. GuiUandi- 
nos in jEgypto et Oriente obser- 
▼erit , ne tiemiaa ateriles sint, ant 
immatnmm frnctnm perdant, ma* 
rea eo intervallo aeri 9 ut ab iia 
pnlTerem ▼entus in illaa perferat. 
Qood ai longina distent , quam ut 
pulvis , odorve perrenire poaait , 
tum a mare runem religatum ad 
fcmiaam perdaci , nt maria feconda 
vis per eam copnlam ac ▼inculum 
irrepat. Refert Fontanna palmas 
duae, marem Brnndisii satum, fe- 
minam Hydrunti, steriles din fnis- 
ar ; qoooi Tero adultai se invicem 
aspexerint , tum quamvis longo 
traetu diasitaafractnm edidisscDAL. 
3i. Nutare in eum. lo mares 
singulos nntant plures feraioa. Hoc 



multo uberius Leontius explanat in 
Geop. lib, X, cap. 4, p. *5i. H. 

3». Ilium erectis. Subintellige , 
comia. Haxd. 

33* Pulpere. Qnem e maris pal- 
nw foliis in feminas ▼entus defert : 
eo enim pulvere mas illas sibi ma- 
ritas facft Tbeophr. loc. cit. et de 
Cansia plant. lib. II, cap. i3 , p. 
*48» et lib. IH, cap. »3, p. 287. 
Tradunt hoc ipsum Prosper Alpi- 
nus, et Guillandinus oculati te- 
stes. Habd. — Non ex foliis* sed ex 
ipsis floribus mas pulverem emit- 
tit , quo feminas maritat, ot infra 
Noster ait : « Ex maribos flore ac 
lanogine, interimvero tantum pul- 
vereinsperso feminis. • Quod etiam 
apud Recentiores experientia do- 
cuit. « Pour peu qu'on soit verse" 
dans l'erade de 1 histoire naturelle* 
on sait commeot cette pratique 
s'execute : c'est en secooant les 
branches du palmicr male sur Je 
palmier a fruit , a 1'epoque ou la 
poussiere fecondante do male est 
pres de sortir de son enveloppe. 
Cette emanation (polUn) feconde 
la fleur femelle. De ce coocours 
natt le germe du fruit; autrement 
1'arbre en serait depourvu. • Ex 
Gerardi not. inedit. in Piinium. 

11' 



Digitized by 



Google 



i64 C. PLINII NAT. HtST. 

reliquas maritare : hujus arbore excisa viduas post steri- 
lescere feminas. Adeoque est Veneris intellectus 34 , ut 
coitus etiam excogitatus sit ab homine , ex maribus flore 
ac lanugine, interfm vero tantum pulvere insperso feminis. 
VIII. Seruntur autem 1 palmae et trunco, duum cubi- 
torum longitudine , a cerebro a ipso arboris, fissuris diviso 
atque defosso. Et ab radice avulsae vitalis est satus, et 
ramorum tenerrimis. In Assyria, ipsa quoque arbor strata 
in solo humido tota radicatur, sed in frutices, non in 
arborem. Ergo plantaria 4 instituunt, anniculasque trans- 
ferunt, et iterum bimas. Gaudent enim mutatione sedis, 
verna alibi, in Assyria autem circa Canis ortus. Nec ferro 
attingunt ibi novellas : sed religant comas , ut in altitu- 
dinem exeant Bobustas deputant crassitudinis 6 gratia, 



Nostras Poihsivet graviter ad hunc 
locum , ut Harduinus, offendit. Eo. 

34> Adeoque est Veneris intclU- 
ctus. Theophr. Histor. lib. II , cap. 
ult. et de Causis, lib.II, cap. 2 3 , 
quem semel vide ad totum hunc 
locura. Dal. 

VIII. 1 . Ser. autem. Hanc palmts 
sationem , quae trunco illo fit , ex- 
plicat Theophrast. Histor. ltb. II , 
cap. 8. Truncus autem , seu caudex 
summa arboris parte , ubi cerebrum 
est , duum cubitorum lougitudine 
praeciditur: deinde finditur: deor- 
sumque depangitur , ac defoditur, 
qua parte eerebri ipsius homor ac 
teneritudo est, ut defluat. Hard. 

a. A cerebro. Cerebrum Latini, 
et inedullam ; Gal. de Fac. simpl. 
medic. lib. IV, cap. 1 5 , tyxfy oXov 
TOCat TO avMTOTOV u.o'ptov TOU eoivt- 

xo$, noc est, summam palm» par- 
tetn; et alihi: w xopuaib tou foivt- 
xoc, h oSouaCouetv tyxtfaXov. Theo- 
plir. quoque loc. cit. sic appellat. 



Diosc. vero , lib. I , pag. 1 5o , iy- 
xap^tov , quoniam vis palme viulis 
in ea parte tota est posita. Hjibd. 

3. Ab radice. Stolonibus ab ra- 
dice avulsis, vei ramorum tener- 
rimis e corpore matris ablatis, 
atque defossis, ut fusius dicturi 
sumus, lib. XVII, cap. i3. Sic 
Geop. Auct. 1. c. $ ^oivtg airo icapa- 
cira^wv auTtutrai. Ha&d. 

4. Ergo plantaruu Plantarum se- 
minaria , des pepinieres. Haec Theo- 
phr. Hist. lib. II , cap. 8 , similiter 
prodidit. Hard. 

5. Gaudent enim mutatUme sedLs , 
etc. Theophr. loc. cit. Xaipouai yap 
afo£pa t% (AtTxauTtia* utTafeurtuouat 
^t , oi jaiv tou ^po? , ol £t t*v Ba€u- 
Xwvt irtpt to aVrpov. Ed. 

6. Crassitudinis gratia. Ut cras- 
siores evadant. Theophr. non de- 
putari ramos ait, ut crassiorea 
fiant: sed tum amputari, quum 
facti sunt crassiores; iwoVav a^pdc 
YtviiTat xai wa*x°C *X?* An forte legit 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 



i65 



scmipedales 7 ramorum relinquentes truncos, qui decisi 
alibi necant matrem. Diximus salsum ab his solum diligi. 
Ergo ubi 9 non est tale, salem aspergunt, non radicibus, 
sed longius paulo. Quaedam IO in Syria et JSgypto in binos 
dividunt se truncos : in Creta et in ternos , quaedamque 
et in quinos. Ferunt statim" in trimatu. In Cypro vero, 
Syria , iEgypto , quadrimae : aliquae quinquennes , altitu- 
dine hominis , nullo intus pomi ligno , quamdiu sunt no- 
vellae , ob id spadonum " accepto nomine. 

IX. Genera earum multa. Sterilibus ad materias , ope* 
rumque lautiora, utitur Assyria, et tota Persis. Sunt et 
caeduae* paimarum quoque silvae, germinantes rursus ab 
radice succisae. Dulcis medulla earum in cacumine , quod 
cerebrum appeliant 2 : exemptaque vivunt , quod non aliae. 



Pliniui apud aliquem, »c ffoxoc 
ix$f Haad. 

7. Semipedales. Oacv eirtOaftnv, 
inqnit Theophr. loc. cat. Est autem 
duodenum digitorum ajrtOap^ f seu 
poUicum novem ; pedis dodrantem 
Latinl vocant. Hiad. — De ciritofAf 
jam fbsius egimus , lib. YII , c. 2 , 
t. III, pag. 34 1 n °t* l fin. Ed. 

8. Diximus. Cap. 7 : « Gignitur 
levi sabuloaaque terra : majore in 
parte et nitrosa. » Nam ut ait lib. 
XXXI, cap. 45 , nitri natura non 
multum a sale distat. Vide et quap 
dicemus lib. XVII, cap. 3. Habd. 

9. Ergo ubi. Sic Tbeophr. I. c. 
et Geop. Anct. lib. X , cap. 4 » p«g- 
aSi. Id apud Babylonios fieri idem 
Tbeopbr. prodidit, de Causis, lib. 
UI f cap. aa , p. a86. Haad. 

10. Qumdam. Theophr. Histor. 
Vb. U 9 cap. 8. Hajld. 

11. Ferunt statim. Hoc de fe- 
candiore palmai genere narrat 
Tbeopbx. Uist. plant. lib. II,cap. 



8 :. £ti ^i xaoirtp.<»Tipoi t&v 2XXa>v , 
xat xapitoeopouvrt c tOObc Tpuritc. £d. 
ia. Spadonum. Ab Aristotele 
iwvoOxoi spadones, et fvopxot, quasi 
testibuscarentes, et air6p?)voi nuclei 
expertes appellantur, ita referente 
Athen. lib. XIV, pag. 65 a. H. 

IX. 1. Sunt et catduat. Theo- 
phrast. iisdem verbis , 1. c. Hard. 

3. Quod eerebrum appellant. Prae- 
terTheophrastum Galenus, Strabo, 
Plutarchus, Philostratus iyxsaaXov 
vocant, Dioscoridesiyfcap^tov. Nam 
Veteres fyxap sive fY/xapov etiam 
cerebrum dixernnt. Plut. quidem 
lib. de tuend. Valetud. id praedulce 
esse ait, sed *.tyaXaXyi$. Philo lib. 
I de vita Mosis auctor est, palma? 
vitalem vim in radicibns defossam 
non esse ut in reliquis stirpibus, 
sed in summo trunci vertice vigere, 
tainquam in corde , ac in ramorum 
medio,quihus velut satellitibus sti- 
pator. Guillahdi»,— Exemptaque. 
Chiffletii cod. exemptoque. Ed. 



Digitized by 



Google 



166 C. PLINII NAT. HIST. 

Vocantur autem chamaerepes 3 , folio latiore ac molli, ad 
vitilia utilissimo. Copiosae in Creta, sed magis in Sicilia. 
a £ palmis prunse vivaces , ignisque lentus. Fructiferarum 
aliis brevius lignum 4 in pomo, aliis Jongius : his moilkis, 
illis durius : quibusdam osseum lunatumque, dente contra 
fascinantes religione politum. Aliud pluribus vestitum 
paucioribusve tunicis : aliud crassioribus tenuioribusve. 
lta fiunt undequinquaginta genera, si quis omnium per- 
sequi velit nomina etiam barbara , vinorumque ex iis dif- 
ferentias. Clarissimae 5 omnium, quas regias appellavere 
nb honore, quoniam regibus tantum Persidis servarentur, 
Babylone natae uno in horto Bagou 6 . Ita enim vocant 



3. Vocantur autem ctuuneropes. Sic 
quidem antiqua noatra exemplaria 
praferunt, ted male : legendum 
euim chmmatriphes ez Theophraato , 
lib. II, cap. 8, quod vidit et Hcr- 
molaua. Pnrr. — Vocantur autem 
chameropes. Petalat quoque dici mi- 
nutaa palmas et 6a(x>»<hi; 'notavit 
Rhod. lib. XXV, cap. a6. Xa|*at$- 
pietic Theoph. Tocat,Diosc.x*(A*t- 
WXco;. Dalec. — Chammrepes. Xa- 
p.at£ptirttc , sive ut ap. Theophr. le- 
gitur xapai^tetic. Eat enim humile 
palm* genua, unde nomen. Suidaa 
Xttp>atptir«c,xapLai frfirov. Hujuapal- 
iii 8B effigiem exhibet Dalec. Hiat. 
lib. III, cap. ult. pag. 369 , ex 
Matthiolo. CefagUoni yocant Itali , 
Siculi , Sardi , inquit Aitguillara , 
de Simpl. part IV, p. 7 r. Ha*d. — 
Chamarops humilis , nobia paimier 
ercntaii ( Hexand. trigyn. gen. 8g3» 
Pera. Paim. Juaa.) Radicea et para 
inferior caudicum juniorum aub 
terra recondita comeditur. En. 

4. Brevius iignum. Nucleua, quod 
alii osaiculum tocant. Haec apud 
Theophr. Hiat. lib.II, cap. 8. H. 



— Dente... politum. Scil. elephanti, 
aeu ebore. Ex Ger. not. manuac En. 

5. Ciarissimmomnium , etc. Theo- 
phrastua, lib. II , cap. 8 : Kpomo-rov 
h)i xal twv XiokSv xal twv (AtXavotv 
t» PaetXutov xaXooptvov yfvoc lv ixa- 
TtpM xat ptyfttcxat dprrjr airavtaft 
tlvat rauTa Xryoorn* O£t£ov yap Iv 
(aovm taV Bay«*cu x-riire» too iraXaioo 
irtpt Ba€6X«va. Ed. 

6. Uno in horto Bagou. Bagou 
eunuchi meminit ex Diodoro Rhod. 
lib. XIII, cap. 39, qui quum ve- 
neno aanguinarium ac crudelem 
regem Occhum auttuliaaet ; eodem 
mox necatuaeat, a Dario coactus 
poculum bibere y quod et ipai pa- 
rarerat. Plutarch. Hb. II de fortt- 
tnd. Alexand. acribit, interfecto 
Occho, regnum Arsas (alii, Oarsm) 
tradidiaae, et mox eodem inte- 
rempto, Dario. Leopardusjib. IV, 
cap. i5. Dalbc. — Bagou. Bar«too. 
H«c tox lingua Peraiea eunuchum 
aonat. Ap. Plut. lih. de fort. Alex.or. 
a, p. 337 : Bay«*o< 6 tovooxoc. Ovid. 
Am. II , 11, 1 : « Quem penea eat 
dominam aeryandi cura, Bagoe. » H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 167 

spadooes, quiapud eosetiam regnavere. Hortus ille num* 
quaxn nisi dominantis in aula fuit. At in meridiano orbe 3 
pracipuam obtinent nobilitatem syagri 7 , proximamque 
margarides. Hae breves, candidae, rotundae, acinis, quam 
batanis, similiores. Quare et nomen a margaritis accepere. 
Una earum arbor in Chora esse traditur 8 : una et sya- 
groram. Mirumqiie de ea accepimus, cum phoenice 9 ave, 
quae putatur ex hujus palmae argumento nomen accepisse, 
iterum mori ac renasci ex seipsa : eratque, quum haec 
proderem , fertilis. Ipsum pomum grande , durum , hor- 
ridum, et a caeteris generibus distans sapore ferino 10 , quem 
ferme in apris novimus : evidentissimeque causa est no- 
mkus. Quarta " auctoritas sandalidum, a similitudine 
appeilatarum. Jam in iEthiopiae fine quinque earum nec 
plures arbores tradunt , non raritate magis , quam sua- 
vitate rairabiles. Ab his 'caryotae" maxime celebrantur, 4 



7. Sjragri. Siaypoi , vel auayptoi , 
quasi aprugnas dixeris : quod feri- 
nom saporem referrent» ut mox 
dicetur , qualem in apris novimus. H. 

8. Una earum arbor in Chora esse 
traMtur. Scribendum reor , « Una 
eamm arbor in Charace traditur. > 
Kotisiimnm est oppidum Charax in 
iotimo recessu sinus Persici, de 
Quo multa in sexto. Pijtt. — In 
Chora. In parte -ZEgypti , quae X«pa 
vocatar Alexandriss, utdictumest 
hb. VI, cap. 39. £0 nomine et in 
Not. Imperii, cap. 65, locus est 
baod procul Parisiis positus , urbe 
Galliarum , sed qui nihil istuc per- 
tioeat. Hard. 

9. Cum phanice ave, Imposuit , 
opinor,auctoribus fabul» de phoe- 
nice ave tox ambigua ocmg, quss 
«t palmam arborem, et phoenicem 
arem significat. Soli fertilitas fecit 



interdum , ut ex palma arbore , ca- 
dente dactylo, velpalmula, altera 
arJ)OS in deficientis locum pullula- 
ret. Inde ad cognominem avem 
translata fabula , quam ex seipsa re- 
nasci dixerunt ; ut s«pe ex causis 
levissimis narrationum portenta 
nascuntur. Hahd. 

xo. Saporeferino. Lego , « Sapore 
quem ferme in apris novimus, quae 
causa nominis, » ex apographo To- 
letano. Piht. 

11'. Quarta. Nam primus locus 
regiis, syagris secundus, tertius 
margaridibus debetur , postremus 
sandalidibus , qoibus est a solese 
similitudirie nomen , quam Graeci 
oa>£aXiov vocant. Hard. 

ia. Caryotce. KaputoTGi poivixic, 
Grascis appellatfie , quasi palmasnu- 
cales, seu nuciferas. Hard. — Mar- 
tialis , lib. XIII , epigr. xxvii : 

11 4 



Digitized by 



Google 



i68 



C. PLINII NAT. HIST. 



et cibo quidem , sed et succo uberrimas. Ex quibus prae- 
cipua vina Orienti' 3 , iniqua capiti' 4 , unde pomo nomeii 15 . 
Sed ut copia ibi atque fertilitas , ita nobilitas in Judaea , 
nec in tota , sed Hiericunte l6 maxime. Quanquam laudatas 
et Archelaide I? , et Phaselide 18 , atque Liviade 19 , gentis 
ejusdem convallibus. Dos his praecipua succo pingui la- 
ctentibus : qupdamque ao vini sapore in melle praedulci. 



« Aurea porrigitur Jani caryota 
kalendis; Sed tamen hoc munns 
pauperis esse solet. • Quippe ka* 
lendis januariis mittebantur a pau- 
peribus palmulss inauratse, ut re- 
fert J. Scalig. in Tibull. lib. I. Cf. 
Martial. t. III, p. 106 ed. nost. £d. 

x3. JZx quibus prascipua *vina 
Orienti. £ Chydaeis maturis fieri 
auctor scribit lib. XIV, rap. 16. 
D4x.BG. — Orienti. Arabibus scili- 
cet f ut dictum est lib. VI, cap. 
3a, aliisque, ut dicetur lib. XIV, 
cap. 1g.H4.ftD. 

i4* Iniqua capiti. Diosc. lib. V, 
cap. 40 ' xlari £• •h$bs juv , xef a- 
XaXphc £t. Habd. 

i5. Undepomo nomen. Nempedcirb 
tou xapoc. Dal. — Unde pomo ko- 
men. Forte rectius , Awb tou xapuou , 
quse vox nucem sonat, ejus appeU 
lationis originationem duxeris , 
quam a xap* Tel xapoc , hoc est , a 
sopore et gravedlne capitis. Nam si 
iude nomen quod vina ex harum 
arborum palmulis expressa , xapu- 
Capiav, gignunt , tentantque cere- 
brum , jam per i&ra, non per O^iXbv 
notandss Cariotides videbuntur. 
Caryotas laudat Petronius Satyr. 
pag. 140. Hahd. 

x6. Hiericunie. Hujus agri pal- 
nietuni nt sibi locaretur , Herodes 
magoa mercede a Cleopatra, cui 



illud Antonins eximii muneris loco 
dederat , impetravit. Anctor est 
Joseph. B. Jud. lib. I , cap. i3. H. 

17. Archelaide. Prope Hiericnn- 
tem. — Archelaide. Dalecamp. h. 1. 
et Ceppadocim , inquit , Arcitelaide , 
de qua nimirum lib. VI, cap. 3. 
Quid? AdeonePlinius 6tipes fuit,ut 
Archelaidem Cappadocise, Judaeae 
convallem esse putaverit ? Fuit Ar- 
chelais non Cappadociae modo , sed 
et Judaeae oppidum, haud procul 
Hiericunte : in Tabula Peutingeri 
«HiericunteXII, Archelaide XII.» 
Si tainen ei Tabulae fides habeoda 
potius, quam Plinio sit, qui non 
civitatem, sed conraflem Judaese vo- 
cat Archelaida. Hard. 

1 8. Phaseiide. 4>aaav)Xi£ocpalmeta 
laudat Josephus, B. Jud. lib. II, cap. 
8, pag. 789, quae Liviae Augustae 
testamento Salome reliquerat. Sie- 
phanus : <t>aaavjXic, iro\ic icu^aia^ 
awo ftpu^ou xTioOsTaa, tou irpuTcu 
ga<JiX»a>; , etc. Haed. 

19. Lipiade. At€ia< Josepho et 
Ptolemaeo infra Machaerunta ad 
Jordanem urbs fuit , ab Herode in 
honorem Livise Augustae condita. 
Sed valde vereor , ut id vere uter- 
que scripserit. Hard. 

20. Quodamque. Et quemdam vi- 
ni mellisque prsedulcem saporem 
refert. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBtfR XIII. 169 

Sicciores in hoc genere 31 Nicolai", sed amplitudinis prae- 
ripuse, quaterni cubitorum a3 longitudinem efficiunt. Minus 
specio&e, sed sapore caryotarum sorores, ob hoc Adel- 
phides dictae, proximam suavitatem habent, non tamen 
eamdem. Tertium * 4 ex his genus patetae a5 , nimio liquore 
abundat : rumpitque se pomi ipsius, etiam in sua matre, 
ebrietas, calcatis similis. Suum genus e sicciore' 6 turba 5 



ai. Sicciores in hoc genert , eto. 
De quihusdam tantum palmis id 
Theoph. non addita particnlatim 
Nicolaornm appellatione. Dalbc. 
— Sicewres in eo genere. Nempe ca- 
ryotarnm. Hard. 

»». Nieolai. A Nicolao Damasce- 
no , Peripatetieo , Angusti familia- 
riisimo , eas palmas vocatas fuisse 
scribit Rhod. lib. V, cap. 6, cx 
Plutarcho in Symposiacis, Qusest. 
4 , lib. VIII. Damc. — Nicolai. Id 
eis palmnlis nomen inditum ab Au- 
gosto CsBsare , qui eo genere cibi 
capiebatnr , quod Nicolaus Daraa- 
scenns,Peripateticus, ei admodum 
familiaris, id grnus dactylorum sas- 
pe ad enm mitteret. Ex his et pla- 
centse facts* etpanes, quibns nomen 
idem Nicolai fuit. Auctor Athe- 
naras, lib. XIV, pag. 65 a. Deboc 
Nicolao multa Phot. in Bibl. cod. 
189, pag. 469. Hahd. 

a3. Quaterni cuoitorum. Ita libri 
omnes : planius diceret : « quaterni 
cuhitnm unum longitudine effi- 
riunt, » Sic enim Theophr. Hist. 
Kb. II , cap. 8 : K*l rip ofatpoet^tlc 
mcoc, «K rirraoc^ %U Tflv iHixw 
iiv«. Hard. 

a4- Tertium . . . patetat. Nempe 
ex caryotariim genere. 4>omxav 
«stdtwv mentio apud Alex. Trall. 
lib.VII, cap. 8; item Galen. Meth. 



med. lib. X, cap. 9, aliosque.IIa- 
Tnrbc. a irarst», concutco : quod quum 
ejus pomum dehiscit, calcata appa- 
reat. — Tertium. Ita MSS. editique 
libri , et recte : nam primum caryo- 
tarum genua , Nicolai ; alterum , 
Adelphides; patetso, tertium. Quid 
igitur causa est , cur hic Dalecam- 
pius alterum reponat , pro tertium ? 
Hard. 

a5. Patetai. Vide quas adnotata 
suntlib. XIV , cap. 16. Dalec. 

16. Suum genus e sicciore, etc. 
Lege : « Sunra genus e sicciore 
turba balanis , praslonga gracilitatc 
curvatis interim. » Plinii artate<£z- 
ctyli inauditi hac notione. Vulgus 
Graeciae recentioris hoc nomen 
usurpavit de balanis palmae. Sal- 
mas. — Suum genus , etc. Proprii , 
inquit, et peculiaris cujusdam ge- 
neris , iidemque siccioris naturss , 
ut in caryotarum genere Nicolai , 
junceisunt, interdum curvati, db 
prsslongam junceamque gracilita- 
tem : propter' quam et junceorum 
illis est appellatio indita. Prius 
legehatur : « Suum genus e sicciore 
turba dactylis. » At in MSS. vocis 
illius dactylis , nec vola , nec vesti- 
gium , ut aiunt. In Reg. 1 , a , 
Colb. 1 , a , 3 , Chiffl. teste Dale- 
campio, Paris. et in aliis, quos 
Salmasius vidisse se profitetar, in 



Digitized by 



Google 



170 C. PLINII tfAT. HIST. 

junceis, praelonga gracilitate curvatis interim. Nam quas 



Solin. pag. i3ia : ■ Sonm genus 
e sicctore turba jacens. » Qni Par- 
roensem editionem accuravit , da~ 
ctylis primns adjecit, annexuitque 
cnm altera tocc jacens : ■ Snum ge- 
nns e tieciore tnrba jacens dactylis.» 
Priorem ex his expunxere confi» 
dentios deinceps secnti. Salmasins 
posteriorem immatayit 1. c. ac pri- 
mnm quidem AZgrptiis : deinde se 
ipse retexens, baianis reposuit pro 
daetylu : quod vetustiore ssvo da- 
ctylos nemo scriptornm apudGrav 
cos Latinosye y pro palmnlis nsnr- 
parit : idqne verbnm medio tantom 
aevo irrepaerit, Suida fere tempo- 
ribns. Alii plora hoc ipso in loco 
immntare aggressi sunt : ■ Suum 
genus e sicciore herba,»nonnulli : 
qui quid siccior turba sit, haud 
intellexere : quum palmulai sint , 
quibus minusest succi aut liquoris. 
Sic lib. XV, c. i3 : «Ingens postea 
turba prunorum, versicolor, nigra, 
candida. » Prinsenimpalmasebrias, 
ac nimis liquore abundantes com- 
mendavit auctor : nunc turbam sic- 
ciorem : mox ■ arentes in totum. » 
Alii,«esicciore turba Idans: » vo- 
luntque lu&isse Judaeos similitu- 
dine nominis, dum Chydaws ap- 
pellavere, quos Idatos alii nnncu- 
parent : at et id longius a vetere 
scriptura discedit , non minus quam 
baiani dactyiique; et de Idaus dacty- 
lis altum estapud Vetere&silentium, 
pneterquamde iis hominibus, qui 
id habuere nomen in Creta, nt dixi- 
mns lib. VII. Alii, « curvatis in 
terram. » At interim pro interdum 
dici, Plinio familiare est, quod ex 
indice nostro inteJliges. Nemo ex 
iis itaque auctoris mentem est asse- 



quntus, nemo priscai scriptnre 
vestigos , nt debuit, insthit : nos , 
nt rerour, ntrnmqoe felicrter. Nam 
qnid affinins ei voci jacems , quam 
junceis? quum praesertim in libris 
mann exaratis, imeeis snperposita 
lineola alteri litterss, pro jmmetu 
scribi mos sit : Qnid similins veri , 
qnam jnncenm id pomi gentu, 
quod e sicciore tnrba fnit, a prm- 
ianga gracilitate , et veluti jnncea , 
qua nota a catteris generibns secer- 
nitur , nomen aecepisse ? Qnid enim 
aut junco siccias, ant inlongitndine 
gracilins ? Nam sic et lib. XVII , 
cap. 35 , n. 9 , « gracilis atqne ejnn- 
cida vitis» dicitnr, eademqne n. 
1 4 f ejuncescereac mori.Qaid denique 
vero propius , qnam nt supcrio- 
ribus palmarum generibns sna dili- 
genter a Plinio attributa nomen- 
clatio est ,syagrornm ,Nicolaorum, 
patetarum, adelphidum, sandali- 
dum ,'margaridum , aliarnmque , 
ac singularum nominis cansa indi- 
cata , id qnoque ab eo in his mini- 
me prsBtermissnm ? Junceos itaqne 
nuncupatos significat , cansamqne 
statim affert , quia praslongu graci- 
litate curvantur interim : quo fere 
modo sandalides a simUitudine 
nomen habuere. Siclib. XXV, cap. 
74 : « Cantabrica dicitur caule jun- 
ceo pedaHnasci.» Etcap. 54,« Ari- 
stotochis genus est,junci plenioris 
crassitudine. • Juncei porro , ne 
qnid omittam , masculo , ut ainnt, 
genere signantur, utSyagri, Chy- 
dci et Nicolai ; ut fructussnbintel- 
ligas balanosve. Vel grssco more 
locutum scito; nam rcuc fwtxoc 
virili genere Graeci efferunt, tcu; 
irar»TCV5 , tou; xapo«Tcuc, etc. H,— 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 171 

ex his honori Deorum dicamus, chydaeos 27 appellavit 
Judaea, gens contumelia numinum 98 insignis. In totum 
arentes Thebaidis' 9 atque Arabiae, macroque corpore 
exiles, et assiduo vapore 3 ° torrentes 31 , crustam verius, 
quam cutem, obducunt. In ipsa quidem iEthiopia fria- 
tur a ( tanta est siccitas ) ; et farinae modo spissatur in 
panem. Gignitur autem in frutice ramis cubitalibus, folio 
latiore, pomo rotundo, sed majore, quam mali, amplitu- 
dine : coicas 33 vocanL Triennio 4 maturescunt: semperque r> 
frutici pomum est subnascente alio. Thebaidis fructus 
extemplo in cados conditur, cum sui ardoris anima 35 : ni 
ita fiat, celeriter exspirat : marcescitque non retostus 



Broter. ex Regg. codd. 1, a, et ed. 
principe, in terram reposuit. £d. 

«7. Chydmos* Hoc est , plebeias , 
viles ac vulgares. Suidas , Xufotoc» 
tuTtXac • ««fwcXatofc. Glossse Graico- 
Lat. Xtxhuo* , Vulgaris . Xm&oolqc 
apr©$ , Ceparius. Xu^ouoc dbtatftiroc» 
Gresfmrius.X\>b\* t passim, promiscue. 
Vide Onomasticon Rosweidi, in 
Vitas Patnim , verbo Chydmum vi- 
a«at,p« 101 1. Vide et Epiphao. 
adv. Hssres. lib. I, pag. 18. Haad. 

28. ConiumeUa numinum, Quod 
caryotae prssstantiores raro admo- 
dasn , et tum quidem ingenti pre- 
tio gentitibus divendebant , idolo* 
latriss obtentn , ne falsorum uuroi- 
nam mjsteriis inservirent : viles 
tantnsn et vulgares pretio commodo 
distraherent. Vel quod prsster ve- 
nun numen, nnmina alia sperne- 
rent. Habd. 

19. Thekaidis. Thebaicas palrou- 
las laudat Petron. 1. c. Haao. 

3o. Vapore. Calore. Habd. 

3i. Torremtes. Gron. torridai. £o. 

3a. Frmtur. Ea crusta seucutis. 



Diversum id geuus est pahnnla) a 
superioribus , ut Theophr. monet , 
Hist. lib. II, cap. 8 : IxXo H ti 

YtVOC WTlv 9 6 f «0*1 YlVtaOflU ItXtlOTOV 

itipl w Ai6coiriav , 8 xaXouori Kftxac* ' 
oJtoi xat 6aj&vu<}t tc , cu/J <v to aTt- 
Xtgoc fxtvrtc , «XXa irXtit» , x. t. X. 
Reliqua iisdem fere verbis quibus 
Noster exponit. Eo. 

33. Coicas. In omnibus Theo- 
phr. libris , Kuxac. At Pliniani MSS. 
Reg. Colb. etc. rectius, Catcas, vel 
Coioas. Nam Hesychius Kolxsc » k 
Atdioiria aotvuuttv tl£oc, Quiu etiam 
Thcophr. lib. I , cap. 1 6 , xolxoc 
meminit. — Cjrcas Gronov. et 
vulgg. — Cycas circinalis ( Diasc. 
polrand. gen. aa8i , Pets. Filic. 
Juss.) Nunc Cycadem familiam quasi 
intermediam sistunt palmas inter et 
filices; ex cycade panem confici 
testatur quoque Theophrastns. Ed. 

34. Triennio. Theophrast. iternm 
lib.H f 8.H*BD. 

35. Ardoris anima. Gum eo ca- 
lore, quo feta est palmula, quum 
pendet ex arbore. Usus ea voce 



Digitized by 



Google 



i7* C. PLINII NAT. HIST. 

furnis. E)x reliquo genere plebeise videntur. Syri et Juba 
tragemata 36 appellant. Nam in alih parte Phcenices 37 Cili- 
ciaeque, populari etiam nomine a nobis appellantur ba- 
lani. Eorum quoque 38 plura genera. Differunt figura ro- 
tunditatis aut proceritatis. Differunt et colore 3s , nigriores 
ac rubentes. Nec pauciores fico 4 ° traduntur colores. 
Maxime , tamen placent candidi. Distant et magnitudine : 
prout multi 4z cubitum effecere. Quidam sunt non am- 
7 pliores faba. Servantur hi demum , qui nascuntur in salsis 
atque sabulosis, ut in Judaea, et Cyrenaipa Africa. Non 
item in ^gypto, Cypro , Syria, et Seleucia Assyriae. Quam- 
obrem sues , et reliqua animalia ex his saginantur. Vitiati 



Noster iterum, lib. XIV, c. 3. H. 

36. Tragemaia. Greci palmolas 
exsiccatas TporpipaTa , faoc est, bel- 
laria, seu levia munuscula nuncu- 
pant. PapiasinVocabulario: « Col- 
libia sunt apud Hebreos , ques nos 
vocamus Tragemata , vel vilia mu- 
nuscula , ut cicer frixum , uva 
passa , poma diversi generis. » Re- ' 
gula S. Pacbomii , cap. 5i : « Si 
vero sint tragemata , vel poma , 
dabit ei janitor ex his comedere 
quae voluerit. » Inde vox gallica, 
des dragees , qu» secundis inferun- 
tur mensis* Hard. 

37. Nam in alia parte Pluxnices , 
etc. Sic ex MSS. em. Hard. cons. 
M. et Gh. aliaua. Gron. et Al. Le- 
gend. « Nam in aliqua parte Phos- 
nices , Greciaque populari etiam 
nominea nobisappellantur Balani. » 
Hic Phccnices sunt ^oivtxt; , id est , 
palmulse. Sic enim etiam vocarunt 
palmse fructus , qui Graecis quoque 
(JoXavot dicuntur. Vult ergo Plinius 
Tragemata a Syris vocari palmulas. 
In atias parte Pkoeniees , id est , 



fotvtxo*. Popnlari etiam Gracis 
nomine a Romanis dici balanos. 
Vide Salmas. i3a», i3a4. — Ba- 
iani. BaXavot , nnces. Quod Phomices 
hoc loco palmnlas significare, seu 
fotvtxa? putet Salmasius, p. i3aa, 
vix ferri aequo animo potest. Phcs- 
nice regio notissima est , quae et 
Phoenicia. Hard. 

38. Eortm qttoque. Ita MSS. om- 
nes : etsi Grocis ^ fiaXavoc feminei 
generis sit. Sic lib. XV , cap. a5 , 
Sardianos balanos vocat. Habd. 

39. Dijferunt et coiore, nigriores, 
etc. Theophr. Histor. lib. II , cap. 
8 : Aut&v £e t«v xapic&v ^tap cpat 
irXstcuc... xat t&c xpctac, oi jasv Xtv- 
xot, oi£i uiXavic, oi &t ?av6ot. To £i 
flXov oux iXarrcD xpttpiaTa qpaatv etvat 
t»v euxuv , cu£i airXcbc ra Yevir Jta- 
ptfpttv £ixai xatavci \LVfton, xat xara 
Ta (rx>ip.aTa , x. t. X. Ed. 

4o. Fico. Ita MSS. hocest, quam 
fico Theophr. I. c. Habu. 

4i. Prout mtdti. Ut de Nicolais 
dictum est proxime , quaternos cu- 
bitom longitudine efficere. Hahd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i 7 3 

aut vetusti ejus pomi signum est, cecidisse canclidam ver- 
rucam 4a , quae racemo adhaeserit. Alexandri milites palmis 
viridibus strangul&ti sunt. In Gedrosis 4 id factum est 
pomi genere , alibicopia evenit. Est enim 44 tanta musteis 
suavitas , ut finis mandendi non nisi periculo fiat 

X. (v.) Syria praeter hanc 1 peculiares habet arbores. 
In nucum genere pistacia * nota. Prodesse adversus ser- 
pentium traduntur morsus, et potu 4 et cibo. ln ficorum 
autem , caricas , et minores ejus generis , quae cottana 



4>. Cecidisse candidam verrucam. 
Palmulas calycem, qui ad basim 
fructus pedicello snromo adhasre- 
hat. Chiffl. decidisse. £d. 

43. Ia Cedrosis. Theophr. Hist* 
lib. IV, cap. 5. Haad. — Vid. su- 
per. lib. cap. 1 a, nott. 7 et 8. £d. 

44* Estenim. Est enim recenti- 
bus palmulis tanta suayitas , ut finis 
mandendi non nisi vit» periculo 
fiat. Hakd. 

X. i . Syriaprmter kanc , etc. Vide 
lib.XV, cap. aa, et lib. XXIII, 
cap. 8. Dalec. 

a. Pisfacia. Hssc Indiae Nicander 
adscribit , in Theriac. p. 63 ; Syrias 
Diosc lib. I, pag. 177; Galenus 
de fac. alim. lib. II , cap. 3o, pag. 
354« tom.VI, Alexandrias JEgypti f 
sed Berrhcs» Syriae multo uberiore 
prorentu. De his multa Palladius, 
lib. XI, in Octobr. tit. 1 2 , pag. 1 5 2. 
Btfdbua , et IIt<raxia Gr&cis , teste 
Atbensso, lib. XIV, pag. 649» 
nobis des pistaches : arbos ipsa , un 
pistachier. Habd. — Pistacia vera. 
( Diaec. pentand. gen. 2212, Pers. 
Terebinthae. Juss. ) Habitat in Per- 
oa , Arabia , India , Syria ; colitur 
io Sicilia , Italia. Linn. Mat. med. 
pag. a54- Qnum flores fructusque 
in distincti* et procnl saepius a se 



invicem dissitis nascafttur arbori- 
bus , utpote ' dicecis , irapraegnatio 
non secus in pistaciis ac in palmis 
locum habet. Sic autem in Sicilia 
succedit : fiorum amenta e pistacia 
mare decerpunt; quos in vas re- 
condunt terra circumdatum madi- 
da : vas illud ramo pistaciae feminsa 
appendunt, donec flores illi are- 
scvnt ,ut poilen facile ventorum ope 
per totam arborem dispergatur. 
Flores alii masculinos colligunt , 
siccatorumque pulverem prolife- 
rum spargunt in femineos, utim- 
pregnatio fiat. De his plura vide 
apud Geoffr. Mat. med. tom. II, 
pag. 417. Ed. 

3. Prodesse adversus serpeniium 
morsus. Nicander, 1. c. H. 

4. Et potu. Sive trita ex vino 
bibantur , sive edantur, £a6io'f&eva 
$i xai mvopeva iv ofvai Xeta, IpfreTO- 
^iixTotc pcxdet, Diosc. 1. c. Dalec. 
igitur frustra, et fetu. Hard. 

5. Caricas. Mera fuit ficus vul- 
gatissira» varietas , ' quae siccata 
advehebatur e Caria presertim ; 
usurpatur vero et hoc nomen de 
ficu qualibet sicca. Botanicis 
est Ficus carica. (Diac. triand. 
gen. 2193 , Pers. Urtic. Juss. ) 
Habitat in Europa australi , Asia, 



Digitized by 



Google 



i74 



C. PLINII NAT. HIST. 



vocant . Item pruna 7 in Datnasco monte nata , et myxa : 
utramque 8 jam familiarem Italiae. Ex myxis in ^Egypto et 
vina fiunt 9 . 

XI. Juniperi similem habent * Phoenices et cedrum mi- 
norem. Duo ejus' genera, Lycia et Phoenicia, difierunt 
folio : nam quae durum, acutum, spinosum habet, oxy- 



Africa. Variat calturt quoad uiagni- 
tudinem, formam et colorem fru- 
ctui. Linnauis ad Polygamiam re- 
tulerat hoc genus , quod Pers. re- 
ctius ih monoeciam transponendum 
monet. Synops. II, 612. Ed. 

6. Qua cottana vocant. Cottana 
Juvenal. Satyr. III : « me prior ille 
Signabiti fultusque toro meliore 
recumbet, Advectus Romam quo 
pruna et cottana vento. » Pruna 
scilicet Damascena : Martial. « H»c 
tibi, qu» torta venerunt cottana 
meta, Si majora forent cottana ; 
ficus erat. Metam tortam » poeta 
vocat , e tortis juncis textam spor* 
tam metss modo in acuminatum 
fastigium desinentem. Talibus ca- 
nistris Massilienses caricas suas re- 
condunt ac exportant, et cabas vo- 
cant. Hesychius xdrrava legit , non 
xoxmva* xorrava , inquit sf^oc au- 
xuv. Turneb. lib. XXV, cap. a8. 
Dal. — Cottana. Hesychius : Kor- 
rava tt^oc auxwv {uxouv. Sic etiam 
Athen. lib. IX ; JuvenaL Satyr. 
III , 83: « me prior ille Signa- 
bit? fultusque toro meliore recum- 
bet Advectus Romam , quo pruna 
et cottana vento?.» Habd. 

y. Pruna in Damasco monte nata , 
et myxa. De pruno illa Damascena 
( Pruni domesticm variet. icosand. 
monog. gen. iaao, Pers. Rosac. 
Juss. ) , item de myxa ( Cordia myxa, 
Pentand. monog. gen. 36y , Pers. 



Borragin. Jua*. ) , dicetur lib. XV , 
cap. la.Eu. 

8. Utramque. Sc* arborem. Habd. 

9. Ex myxis in jEgypto et vina 
fiunt. Theophr. Hist. lib. IO , cap. 

xa. Dal. 

XI. I. Juniperi similem habent , 
etc. Historiam totam Theophrasti 
Plin. pervertit , et corrumpit. Phce- 
nicia Cedruseadem quss et Syriaca 
aive Cedrelate : Lycia vero , quam 
et Cedrida vocat Hist. lib. I, cap. 
i5 et 16 , Oiycedrus est. Deceptus 
Plinius Lyciam et Phoeniciam mi- 
noris Cedri species esse putavit, et 
utramquebacciferam, quumbaccaa 
Lycia , conos Phomtcia gignat. Utri- 
que folium quidem Juniperi , sed 
Phcenici» brevius, firmius , duriua. 
Daz.bc. — Juniperi.Theophr. H. PL 
lib. III, cap. ia , et Geopon. Auct. 
lib. XI, cap. 1 , £oxtu8o'c tctv opotcc 
xfcfyw fuxp$ , etc. Habd. — Trea 
juniperi species a Theophrasto de- 
scribuntur , auctore Sprengelio , 
Hist rei herb. 1. 1, pag. 106 : sci- 
licet Jotftufoc , sive Juniperus com- 
munis {Dimc, monad. gen. 1286, 
Pers. Conifir. dioicat Juss.) ; xt Jplc , 
siv. Junip, nana , qus non arbo* 
rescit ; xtfooc» «▼• Junip. oxycedrus 9 
de quo infra. Minus accurate Theo- 
phrastum Plinius transcripsisse vi- 
detur, Dalecamp. judice. £d. 

1 . Duo ejus. Nempe cedri mino* 
ris. Theophr. 1. c. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i 7 5 

cedros 5 vocatur, ramosa et nddis infesta : altera odore 
pnestat Fructum ferunt myrti magnitudiiie , dulcem sa- 
pore. Et majoris 4 cedri diio genera : quae floret, fructum 
non fert Frugifera non floret : et in ea antecedentem fru- 
ctum occupat novus. Semen ejus cupresso simile 5 . Qui- 
dam cedrelaten 6 vocant Exhac resina laudatissima . Ma- 
teriae yero ipsi aeternitas 7 : itaque et simulacra deorum ex 
ea factitaverunt. Cedrinus est Romae in delubro Apollo 
Sosianus 8 , Seleucia 9 advectus. .Cedro similis in Arcadia 
est arbor IO : in Phrygia Frutex vocatur". 



3. Oxjcedros. Oxycedroh Theo- 
phrasti esse juniperum primam 
Dioscoridis , ait Lobelins in Nott. 
BiSS. ad Anguillara, pag. 4$. H. 
— Juniperus oxycedrus. ( Diac. mo- 
naddp. gen. aa86, Pers. Conifer. 
Jus*. ) Nomine ito xt66ou fwyotXtj; de- 
scrihit Dioscor. loe. sup. cit. Ed. 

4. Et majoris. H»c vero Theo- 
phrastns non hahet. Hahd. — Pi- 
uus cedrut Linn. (Larix cedrus , mo~ 
nox.monad. gen. ax 3o, Pers. Coni- 
ferm monoicm Juss.). Vid. Feb , flore 
de yirgile , pag. ccxxrv , Virgil. t. 
VIII edit. nost. £n. 

5. Semen ejus cupresso simile. 
Theophr. corticem, non semen dicit 
hahere similem cupresso :• tov &k 
ffXour» opcu» i£oxst xuiroptTTt», tooxu- 
Ttfcv &i. «Cortice similes cupresso 
videbantur, sed scabriori. • £n. 

6. Cedrelaten. Aito t€« xtfpou xai 
&ar*c, quod non humilis , ut ce- 
drns minor, sed in proceritatem 
crescit, instar abietis. Hjad. 

7. Materim vero ipsimternitas. Ob 
siccitatem maximam, qua a pufre- 
dine ijlam vindicat : qnamobrem in 
Argonanticia Ifyxtiw xrf^pcv Or- 
pheus Tocavit. Dxi. 



8. Apolio Sosianus. Causam hu- 
jqs appellationis , hactenns incom- 
pertam , aperiemus inferius , lib. 
XXXVI, cap. 4,n. 8. Haed. 

9. Seleucia. Pieria cognominata, 
in Syria prope Antiochiam. Egi- 
mus de ea lib. V, cap. 18. H. 

xo. Cedro simitis in Arcadia est 
arbor. His verbis Plinius reddere 
couatur quod Theophr. ait, Idieos 
narrare unicum esse Cedrigenus 
Junipero simile , quoniam scilicet 
apnd eos cedrelate non nasceretur : 
Arcadas vero trium simul anno- 
rum frnctum gerere. Daubc. — 
Cedro similis. Quoniam , opinor, ut 
in cedro frugifera antecedentem 
fructum occupat novus , sic in Ar- 
cadica arbore, quod mirum magis, 
et exacti , et prsssentis , atque etiam 
tertii incipientis anni fructus lega- 
tur, teste Theophr. Hist. lib. III, 
cap. la. Atque idcirco in Indice 
hujus libri Auctor sic hunc locum 
notat : «. Qus9 arbores trium anno- 
rum fructum pariter habeant. » H. 

1 1 . Frutex *vocatur. Id vero non 
fruticis hoc loco , sed arboris pro- 
prium ac peculiare nomen vide- 
tur. H&ed. 



Digitized by 



Google 



176 C. PLINII NAT. HIST. 

XII. (vi.) Syria et terebinthum habet 1 . Ex his 1 mascuU 
est sine fructu. Feminarum 3 duo genera. Alteri fructus 
rubet lentis magnitudine : alteri pallidus, cum vite 4 ma- 
turescit, non grandior faba, odore jucundior , tactu resi- 
nosus. Circa ldam Troadis, et in Macedonia brevis 
arbor haec atque fruticosa, in Damasco Syriae magna. 
Materies ei admodum lenta, ac fidelis ad vetustatem, 
nigri splendoris : flos* racemosus olivae modo, sed ru- 
bens ; folia densa 8 . Fert et folliculos 9 emittentes quaedam 
animalia, ceu culices, lentoremque resinosum^ qui et 
cortice erumpit. 

XII. I. Sjrria et terebinthum ha- 
bet. TheQphrastus , Histor. lih. III , 
cap. i5. Dal. — Sjrria. EtinGallia 
Narbonensi frequens Gallis, T4r4~ 
binthe. Habd. — Pistacia terebinthus. 
( Dicec. pentand. gen. 3 a 1 a , Pers. 
Terebinthac. Juss. ) Hahitat in Eu- 
ropa australi , Barbaria , India. Ex 
hac oleutn terebinthi. Ed. 

2. Ex his mascuia. Apud Theo- 
phr. flist. lib. III , cap. 1 5 , eadem 
prorsus exstant. Hard. 

3. Feminarum, etc.Theophr. I. c. 

4. Cum vite. Altera, inquit , 
Theopbr. fructum protinus rufum 
promit , magnitudine lentis ; altera 
viridem primum edit, x^oipov (PH- 
nius x*»pov legit , quod et pallidum 
et*viride sonat), deinde eumdem 
rubore tingit, et cum vite matu- 
rescentem denique nigrum reddit , 
fabffi magnitudine, resinosum et 
odoratiorem. Habd. 

5 . Arbor hcec. Cui fructus cura 
-vite maturescit. Theophr. 1. c. £71 
«Ji r6 ^tv^pov , wepl [Atv t^v ttuv xou 
Mouu^evt&v Ppaxu , etc. Habd. 

6. Matcries. Iisdem verbis bsec 
Theophr. 1. c. Habd. 

7. Fios. Theophr. hoc tantum : 



Ivdoc ^i £fiotov tw fjfc ftouac* t» xp«- 
|i*ti £i ipo6pov. € Flos olea) , sed 
rubens. » Habd. 

8. Folia densa. Ab eodem pedi- 
culo numerosa, lauri figura, con- 
jugatim ut in sorbo. Theophr. H. 

9. Fert et folliculos. Vindemia- 
rum tempore quosdam folliculoa 
seu vesiculas foliis et ramulis inhas- 
rentes promit, quales fere in ulmi 
foliis nascuntur, sed pallido aut 
purpurascentecolore. Quibus aper- 
tis lentor quidam in hts contineri 
deprehenditur , cui permixta fuligi- 
nosa excrementa,alatssque bestiolse; 
cynipes aut gallarum insecta vocant. 
Horum folliculorum meminere 
omnes fere qui de hac arbore scri- 
pserunt. Nihil autem altud sunt 
quam excrescentias quscdam ab in- 
sectis folia et surculos compungen- 
tibus , et ibidem ova sua deponen- 
tibus excitatsfi, ut matricum sive 
utcrorumloco , iis inserviant foven- 
dis et excludendis ; fetusque tandem 
editos alant protegantque , mira 
naturas providentia. In illis tamen 
folliculis non colligitur resina, sed 
ex ligno , dbro tou (uXov. Theophr. 
loc. cit. Ed, 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i 77 

XIII. Etiam rhus 1 Syriae mascula ' fert, sterili femina, z 
folio ulmi paulo longiore et piloso, foliorum inter se sem- 
per contrariis pediculis, gracili brevique ramo. Pelles 3 
candidae conficiuntur iis. Semen 4 lenti simile, cum uva 
rubescit , quod vocatur rhus, medicamentis 5 neces- 
sarium. 

XIV. (vu.) Et -3Sgjpto r multa genera, quae non i 
alibi a . Ante omnia ficus , ob id iEgyptia cognominata. 



XEKL i • Etiam rhus Syrim mascuia 
/ert 9 etc. De Rha loqoitur ; qaam 
perperam mutarunt editoresin thus. 
Vide Salhas. pag. 465.— Etiam 
rhus. Zootoxoc Jouc, Galeno xaroc 
tovcuc» lib. VI, cap. 7, pag. £»07. 
Rhois Syriaci meminit Scribonius 
Larg. Compos. r 1 1 . Marc. Empir. 
cap. »7, mnliebri genere, Rhois 
Sjriacjo. Apnd Columell. et Pallad. 
pro rore Syriaeo 9 lege rhoe Syriaco 9 
Tulgo Jthus et Rous. in oflScinis 
Samach t Arabnm lingu*. Pingitur 
a Dodonsso, pag. 767. Habj>. 

a. Mascuia. Hsec babet Theophr. 
Hist. lib. III, cap. 18. Ha&d. — 
Rkus coriaria. {Pentand. trigyn. gen. 
716, Pers. Tereointhac. Jnss.) Ha- 
bitat in Europa australi, Syria, 
Palsestina , eto. Egregie apud Theo- 
phrastom , qnem Noster hic secu* 
tns est, describuntur folia villosa, 
inflorescentia , fructus,et usus ad 
rem coriariam. Ed. 

3. Pelles. Tingunt bis foliis co- 
riarii alba coria , inquit Theophr. 
fid-KTQuaxH tootoic *ai ol oxtyco&ityai 
t« Xtoxa ^tppaTO. Ita et Dioscorid. 
lib. I, cap. 147. Quod Grssci* 
fUwrriw, hoc Pttnio, caterisque 
Latinis scriptoribns conficere est. 
Hinc con/ectores pro tinctoribus et 
inlectoribns, apud Vopiscum in 
Aoreliano. 



4. Semen. Seu fructus, xopiftfc. 
Theophr. Hard. 

5. Medicamentis. Vide Galenum 
xovra Toic. iib. VI, cap. 1, quibus 
adde ea, qua* dicenda sunt lib. 
XXIV, cap. 79. H. — Rhus co- 
riaria , ex Linnaei sententia , planta 
raro et caute adhibenda : qualitas 

. styptica, subvenenata: visadstrin- 
gens , refrigerans : usus contra 
diarrhcsam, dysenteriam , etc. Mat. 
medic.pag. ioa, curante Schre- 
bero. Ed. 

XIV. 1. EtJEgypto. Sic Hard. 
Perperam Franzius exhibet ex 
AZgypto. Ed. — Vide Theophrast. 
Hist. plant. Jib. IV, cap. a , et inf. 
lib. XXIII, cap. 7. Dai. 

1. Quat non alibi. In alias tamen 
deinde terras peregrinata hsacarbos 
est , qus primo loco tractatur. In 
Rhodo et Caria nasci Diosc. prodi- 
dit , lib. I , pag. 181. Eadem enim 
est euxopopoc et ficus iEgyptia , ut 
recte obsenrat Maldonatns in Lu- 
cam, cap. 19. Quin et in Syria 
nasci sycomorum constat ex sacra 
pagina tum vetere , tum nora. H. 

3. FTcus. Ubi ficus jEgyptiaest, 
qus9 aoxccu^vGc Theophr. euxopopoc 
dicitur Dioscoridi. Salmas. 45 9, 
a. — Ante omnia ficus. Transcribit 
hic Plininm Solinns, cap. xxxn, 
pag. 61, et Theophrast. Hist. pi. 

1% 



Digitized by 



Google 



i 7 8 C. PLINII NAT. HIST. 

Arbor moro 4 similis folio , magnitudine, adspectu. Po- 
mum 5 fert non ramis, sed caudice ipso. Idque ipsum 
ficus est praedulcis, sine granis interionbus, perquam fe- 
cundo proventu, scalpendo 6 tantum ferreis 7 unguibus : 
aliter non maturescit Sed quum factum est, quarto die 
demetitur, alio subnascente : septeno 9 ita numerosa partn, 
9 per singulas aestates 10 multo lacte abundante. Subnascitur, 
etiam si non scalpatur, fetus quater sestate, prioremque 
expellit immaturum. Materies proprii generis inter utilis- 



lib. IV, cap. % : 6v AiruitTw yop 
iVttv tftct £tv£pa icXtU»,vl t« ouwt- 
(itvoc , etc. Eadem , ut diximua 
evxopopoc appellata. Indigens nunc 
ficam Pharaonis vocant : Syri, 
Gieumeiz. Iconem Matthiolos accu* 
ratam «xbibet in Diotcorid. lib. 1« 
pag. a85. Habd. 

4. Arbor moro. Theoph. 1. c. et 
Dioscor. lib. I , cap. 1 1 8 , toIc euX-. 
Xotc iotxoc (Aop^a, unde nomen w- 
xopopoc* Habi>. — jFiciw syoomorus 
(Dicee. triand. gen. aio,3, Pers. 
Urthem Juss.) Habitat in uEgypto, 
ab acere noatro, quod perperam 
syeomore Tocamus , prorsus diver- 
aiaaima. Dicitur item Tbeopbraato 
evxofttvoc, quanquam boc eodem 
nomine Morum nigram inaignivit 
lib. I, c. 19. De apeeie iEgyptiaca 
conf. Nobdxst , Voyage en Egypte, 
vol. I, tab. 38. Ed. 

5. Pomum. Solinua : ■ Poma non 
ramia tantum gestitant , sed et can- 
dice. » Parum fideliter Theophr. et 
Dioecor. ad verbum Plinio suffra- 
gantur. Una svcomorus ex trunco , 
majoribuaque ramis, non ut altat 
arbetes, e tenuibua surculis, qui 
in cacuminibua sunt ramorum, 
plurimos fructua emittit. Jac. de 
Vitriacot lib. I» cap. 85: « Sunt 



ibi prsster ficus communcs, quat- 
dam aingubires ficnum species, 
fiructus in ipsis truncis absque ra- 
mis et foliis facientes... sed ipei 
trunco adhwrentes : haa autem ficus 
Pharaonis appellant. » Haxd. 

6. Seaipemio. Maturescere wm 
potest, niai scalpatur. Theophraat. 
Kat irtTTtiv ou £6vaT«u , Av p* im- 
xviod^, Haju>. 

7. Ferrcis unguibus. Ungue aut 
ferro, Dioscor. oleoque inungendo, 
Theophrast. de Cauaia, lib. I, 
cap. ai. Dai. 

1 8. Id quum Gronov. posuit. Ed. 

9. Septeno. Ita Solin. loc. cit. At 
Theophr. «Terno, » aut m « alii 
prodiderunt eu/im uberiore pro- 
ventu : » oi ptv vptc , ol Jt a?bov«- 
xt«. Habd. 

10. Mstates. Primo verearborej» 
eam lac fondere ait Dioscorid. L c 
6*ttsTai £t T6 £t*v£pov «ptv xapiro- 
eoptiv lapoc irpaVrou, etc Tbeophr. 
idcirco «oX6oirov vocat, multo lacte 
abundantem. At non de arbore 
Plinio sermo est, sed de partu aeu 
pomoj quod ssstatibns singutiaiacte 
abundat, ut de Cypria ficu mox 
dicetur. Quarc hio abundante recta 
ex MSS. editiaque codicibua legitnr, 
non abundans, ut Salmatiua velit. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIIL I?9 

^ Cna statim" stagnis mergitur : hoc est ejus sio 
cmi 1 ^ Kt primo sidit, postea fluttare incipit : certoque 
«igit ' eam alienus humor, qui aliam omnem rigat l4 . Quum 
innatare cceperit , tempestme ,5 habet signum. 

XV. Huic similis quadamtenus , quae vocatur Cypria 
ficus * in Creta. Nam et illa in caudice ipso fert pomum, 
etramis, quum in crassitudinem adolevere. Sed haec ger- 

aqua: mergitar enim in profundas 
fodinas stagnaque protinus, atque 
conditur, madefactumqne in pro- 
fundo siccatur: qnnmqne siccum 
omnino fnerit, superfluitat atqne 
innatat, itaque probe conditum esse 
videtur; fit enim leye atquesolu- 
tum. • Et Solinus , cap. xxxiy ; 
« Materia ejus in aquam missa sub- 
sldit; deinde qnum diu desederit 
in liquore, lerior facta sustollitur, 
ct Tersa yice (quod natuta in alio 
ligni genere non recipit)fit bumore 
sicca. - In his yerbis Theophrastt 
atque Solini nulla apparet alri in- 
testinorumTe mentio : nisi quis 
dicat citari ab Hermolao pradictos 
auctores quod attinet ad verbum 
sugit, quod pro fugit substitnit , 
cnjns rei debuit lectorem admo- 
nere,ne judicaretur Toluisse pr«- 
stigtatorum more legentium oculos 
prsestringere , ot supra etiam in 
cynorrhodo fecit. Piht. 

i5. Tempestwa. Ad opera fabri- 
Ka tum' tempestiya materies puta- 
tur, et bene condita. Theophrast. 
1. c. Kai JcxiT xaXS; tots t«tooi- 
Xe5<r9ai, etc Hard. 

XV. i. Cypriaficus, etc.Diosc. 
lib. II, cap. i8a : VL-cikU ofoa, <xu- 
xap.fva» Ti efiXXa fotxs* tov Ji xop- 
*6t xot& tb fAiysflo; xoxxoj^Xwv, 
xod yXuxuTtpov, x. t. X. . Haec ulmus 
est, folio tamen sycomori, frnctu 

la 1 



ii. Cmsa statim. Theophr. 1. c 
TftvSfe yAp fti xk*&», etc. « Csssunt 
eteammim viride lignnm , fundum 
petit : protinus in stagna injiciunt i 
madefactnm porro in profundo 
saccatnr : qnomqne siceum fuerit, 
innatat , emergitqne. • Habd. 

I*. Hoc est efus sieeari. Sic dl- 
ctnm : nt • scire tunm nihil est. » 
Sequitur : « certoqne sngit eam 
afienus hnmor , qni aliam omnem 
rigat. » Lignnm ejns fnngosum non 
est, nec rarnm* nam, qnnm in 
aqnam mtttitur , snbsidit : qunm 
m aqna din desederit, tum arefa- 
ctnm rarefactumque sustollitnr. 
Saue. pag. 463. — Ejus sieeari. 
Hac arte siccatnr. Hahd. 

i 3. Sugit eam. Ita MSS. omnes. 
Non siccat, nti Gniflandinus repo- 
nit, lib. de papyro, membro 16 : 
nee fitgit, ut Pintianns. Solini pa- 
raphrasis ; « Fit hnmore sicca. > 
Hnjos mftraculi cansam inTestigat 
Licetns, lib.V de Qusssitis per epist. 
pag. 987 et seqq. Habd. 

1 4. Qti aUam o. rigat. Utrnmqne 
exemplar hanc lectionem prefert, 
non aipum, nt Hermolaos emendat 
ex Theophrasto et Solino , qnornm 
nenter enm adjnTat. Theophrasti 
nabtt snnt iib. IV, cap. * : « Pro- 
prinm id prsster esstera habere vi- 
detnr quod csssnm continno Tiride 
eat, siccatur autem in profundo 



Digitized by 



Google 



180 C. PLINII NAT. HIST. 

mina a eroittit sine ullis foliis : radice similis populo, folium 
ulmo. Fructus 3 quateraos fundit : toties et germinat. Sed 
grossus ejus non maturescit, nisi incisura 4 emisso lacte. 
Suavitas 5 et interiora, fici * magnitudo, sorbL 

XVI. (viii.) Similis 1 et quam Iones ceroniam vocant: 



pnuii magnitudine , dulciore, c«- 
tera sycomoro similis. » Daxkc. 

a. Sed hac germina f etc. Sic tot- 
idem plane litteris ac syllabis MSS. 
Reg. Golb. Par. Chiffl. At Salmaa. 
in Solin. pag. 4^a : « Sed h»c ger- 
men amittit sine allis foliis at 
radicem , similis populo , etc. » 
quss nec latina, nec Pliniana, nec 
vera sunt. Libri yalgati tolerabi- 
lius : « Sed bsec germina emittit 
sine ullis foliis radicis similia. Cau- 
dex arboris siinilis populo , etc. » 
Quaniquamenim interpolata lectio 
videatur, defendi tamen potest ex 
Tbeopbrasto, ita scribente, Histor. 
lib. IV, cap. a : HXtjv ert (JXaffTGv 
Ttva &fi'noi' ptxpov acp uXXov waxtp 
Jipov rcpoc & 6 xapwoV Tb £i artfXt- 
Xoc plYa, xai irapo'f&otov rjj Xiux$* 
96XX0V <h Tf irrtXfa. «Nisiquod ger- 
men quoddam e caudice nascitur 
exiguum, ac sinefoliis instar ra- 
dici» , cui fructus adharet. Caudex 
ipse ingens, et populo albs aasi- 
milis : foliutn ulmo. » Hard. 

3. Fructus. Theophrast. L c. 

4. Nisi incisura. Nisi pomo ipso 
immaturo inciso , emissoque lacte, 
inquit Theophr. Hard. 

5. Suantas. Haec ad verbum 
Theophr. A Ji yXuxutvjc irpoortpft- 
pinc T «? <™*« t **l feaidftv toI? iptvotc. 
« Dulcedo ficubus non absimilis : 
interiora plane cum grossis paria. » 
Habjd. 

XVI. I. Similis et quam Iones 



ceroniam vocant, etc. Sic ex MS. 
Hard. consent. Chiffl. «Similishis 
siliqua , quam Iones ceroniam vo- 
cant. » Gronov. et alii. Ad vooem 
siLiquam , quts in Gronoviana legi* 
tur, hssc adjecit Dalecampius : Si- 
liqua hssc nostra Carouge est. 
Falluntur qui arborem Judssss ease 
putant, quoniam arboris ejus ruber 
flos est , non albus : item qui Caa- 
siam nostram fistularem. Est enim 
iili flos luteus. Vide Theophr. lib. 
IV, cap. 1 , et inf. lib. XXIII , c. 
8. — Similis et quam Iones , ete* 
Ficui Cypris; Theophr. loc. cit. 
TaOrp £i irapairXuata xal fa fuvtc 
xtpttvtav xaXouaiv. Gallis carouge: 
multum hssc Nicssas in Gallia co- 
gnita, et maris Ligustici accolia : 
in Apulia pariter et Campania fre- 
quens. Habd. — Ceroniam. De 
ceronia Plinii, xtpitvfa, vel xtpa-ria» 
Theophrasti , rauita reperire est a 
Salmasio, Pintiano, Bodsso aliisque 
doctis disputata, quss notularum 
nostrarum compendio capi non 
possint. Satius fore duximus, ai 
Linnssi, Jussitsi , Gerardi (not. in- 
edit.) peritissimorumque virorum 
sententiss acquieverimus, pronun- 
tiantiumvideiicet ceromom Veterum 
nihil aliud esse quam Ceratoniam 
siliquam (Diasc. pent. gen. ai»3, 
Pers. Leguminos* Jus&t) , nobis «o» 
rougier 9 seu caroubier. Habitat in 
Europa meridionali , Grsscia , etc. 
Est et alia orientalis arbor, ad 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i8t 

trunco et ipsa fertilis', sed pomo siliquae 3 . Ob id 4 quidam 
jEgyptiam ficum dixere, errore manifesto. Non enim in 
JSgypto nascitur, sed in Syria, loniaque, et eirca Gni- 
dum , atque in Rhodo : semper comantibus foliis : flore 
candido, cum vehementia odoris : plantigera 5 imis parti- 
bus, et ideo superficie flavescens 6 , succum auferente so- 
bole. Pomo antecedentis anni circa Canis ortum detracto, 
statim alterum parit : postea florem, per 7 Arcturum : 
bieme fetus enutriente. 

3. Sed pomo siliquat. Exemplar 
Toletan. « Sed pomum siliqua » : 
lego equidem \ « Sed pomo in sili- 
qua • , ut cap. seq. « semen in sili- 
quis. » Theophrastus pomum grace 
ellobon appellat, hoc est, siliqua 
contentum. Theodorus : « Nam et 
ipsa caudice maximam fructus par- 
tem expellit : ramis autem , nt 
diximus, paucum fert siliqua. » 
Pivt. — Sed pomo. Subintellige , 
fertilis: nam fruetui siliqtia nomen 
est, et est ibi . siiiqum in gignendi 
casu.Etiam quod et arbori nomen, 
idem pomo Galli fecere : des ca- 
rouges. De iis rursum dicemus lib. 
XV, cap. 16. Hahd. 

4.0iid. Quia nempe est trunco 
fertilis. Qusd sequuotur plane ad 
verbum exstant apud Theophrast. 
Hist. lib. IV, cap. *. Hahd. 

5. Plantigera. Theophr. U t&v 
x«t» iropaSXowroTixov. Superficies , 
summa pars arboris est. Hahd. 

6. Fiavescens. Theophr. &irofo- 
patvo'|uvov , arescens. Consequitur 
nempe siccitatem flavedo. Hahd. 

7. Per Arcturum. Theophrast. 
mpl Ap XToOpov xal foifyMpiav avOsT , 
• circa Arcturum axrainoctiumque 
floret. » De Arcturi exortu, lib, 
XVIII, cap. 74- Hahd. 



ceratoniam nonnulli frustra 
retulere, nomine Arabico Kha- 
romh fbrtasse in errorem inducti, 
De Arabom arbore (Cassia fistula 
Linn. Cathartocarpus Pers. Dccand. 
momog.gen.ioiS;Leguminos.Jass.) 
aic Sprengelius tom. I, pag. a6o, 
in Aricenn. 171: Serap. 1 a : « Ne- 
storiani jam pulpam leguminum in 
materisftn medicam introduxerunt; 
namqne Mesuis senioris descriptio 
apud Serapionem optima est : lc- 
guminom diasepimenta transversa , 
saporem et colorem pulpas egregie 
iodicat.Ex ArabiaFelici et ipsa .£•. 
gypto advehebatur. Avic. aliam ve- 
nire e Basrak , aliam e Kabul , sed 
ex India adrehi. Abdollatiphus 
copiose in jEgypto eam inreniens, 
floremspeciosnm, luteum, et simi- 
Utndinem arboris cum Ceratonia 
siliqua ezprhnit. Conf. Garc. apud 
CIus. Exot. pag. 197 ». Ed. 

9« Trunco et ipsa /ertilis , sed 
pemo siliqua. Siliqua ipsa mandeba- 
tur : semina quss intus habet, ama- 
ra et eani inutilia : cortex ipse 
prsdnlcis et edulis. Sum. p. 469. 
— Trunco. Hoe est, qnas non ra- 
mis, sed ipso candice, nt ficus 
ASgyptia fert pomum: ix eriXtxouc» 
Theophr. Hann. 



Digitized by 



Google 



i8» C. PLINII NAT. HIST. 

i XVII. (ix.) JEgyptus et Persicam arborem sui generis 
-habet 1 , similem piro a , folia retinentera. Fertilitas assidua 

ei, subnasceate crastino fructu 3 : maturitas 4 etesiarum 



XVII. I. jEgfptus et Persicam 
arborem sm generis habet. Scribo 
perseam ( et sic Dalecampius quo- 
que ) non persicam , ex Theo- 
phrasto loco sape citato, et Dio- 
scoride, lib. I, cap. 187: «Est, 
inqnit Theophrastus , in jEgypto 
alia qaoque arbor Persea dicta. » 
Dioscorides : « ASgypti arbor Per- 
sea est , fructura feri edulem , sto- 
macho accommodatum , etc. • 
Quod si apud Dioscoridem legis, 
«Perseam Romani pariter Graecis 
perseam sive persicam dicunt » ; 
scito ▼erba illa Dioscoridis non 
esse , nec in graeco ea haberi exem- 
plari, sed a Marcelio interprete 
addita, quem fefellit mendosus 
Plinii codex : in quem ettam erro- 
rem incidit Hermolaus in Corolla- 
rio. Habd. — Persicam. Ita MSS. 
omnes. ntpefa dicitur a Theophr. 
Hist. lib. IV, cap. 1 Eadem Persea 
Plinio, lib. XV, cap. ia. Habd. — 
Persieam, etc. Perseas arboris (ut 
et loti, papyri, scilto maritiroa?, 
▼d xooffcf&iou, etc) etiam exhibent 
partes monumenta JSgyptia. Ula 
Isidi sacra (Plutarch. Ists et Osir. 
pag. 378) dea konibus statuisque, 
et ipsarum mumiarum (momies) in- 
tegumentis appingitur. Arbor ea 
cum primts jEgypti incoHs ex J5- 
•thiopia adrenerat (Diodor. Sicul. I, 
34 ; SchoHast. Nicand. Ther. 764 , 
pag. 5i), ob cordatam foliorum 
fbrmam, et gratum fructuum sapo* 
rem praisertim expetita. Est autem 
Cordia myxa (Pentand. monog. gen. 



367, Pers. Borragin. Juss. nobis 
sebestkr) f quod probant eruditiast- 
me Schreberus (JJsteri's Magaz. 5 » 
14). Fructus |*,u£apta sunt (Dioscor. 
loc. cit.Hesychio (cutfgia), in quibna 
interpretes tantopere desudaruat. 
Sfbbbgbz., I, 3i. — Hujus arbo- 
ris meminit et Strabo libro ultimo, 
comam ei perpetuam tribuena , 
fructum magnitudine piri, figura 
oblonga, putamine indusum et 
corio, amygdalarura modo. Gale- 
nus quoque se in JEgypto Perseam 
▼idisse testatur, iisdem, ut arant, 
caracteribus tnstgnem. Ed. 

3. Similem /?cro. Folio, flore, ra- 
mo, toto denique aspectu.Tneophr. 
I. c. Hard- 

3. Subnascente crastino fructu. 
Non placet Plinit tralatio ex Thco- 
phrasto, cujo* verba sunt de arbore 
Persea : • Fructum autem fert co- 
piosom et in omnem horam » ; 
Plin. crastino vertit. Ego puto apud 
Theophrastum horam , non partem 
diei significare, sed anni : alioqul 
rtdiculum esset credere arboreni 
esse, quai quotidie fructum norum 
gignat. Pnrr. — Crastmo fructu. 
Ubi maturum fructum decerpseris, 
inquit, edendo alteri succedaneo 
die jam crastino laborat arbos. 
Karft ir&aav &pav irtiratvtt inquit 
Theophr. omni anni tempore, 
▼ero t ssstate, autnmno, hteme. H. 

4* Maturitas. Perfectius tum con- 
coquitur, quam -reliquis anni tem- 
poribus* De etes i ar n m flatu dioemus 
lib. XVIII, cap. 68.Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i83 

afilttu. Pomum longius ptro s , inclusum amygdabe* puta- 
mine, et corio, colore herbido : sed ubi nux 7 illi, huic 
pniuum , differens brevitate ac mpUitie : et quamvis bian- 
diatur pradulcis suavitas, innocuum. Materies 8 bonitate, 
firmitudine, nigritia quoque nihii differens a loto. Simu- 
lacra ex ea factitavere 9 . Non eadem gratia 10 , quanquam 
fideli mafterie", ex arbore quam balanum appellavimus", 
magna ex parta contorta : navabs' 3 itaque tantum est 



.$. Pomum tongim /wv, eto. Re- 
atitui vult mauum , aut par 9 aut ha« 
jnsmodi lectionem Pintian. quippe 
credit , Persese arbori pomam eate 
oblongam , sed magnitudine piri , 
at liqaet ex looo qai sic sesehabet : 
Ev AfyfarTc* X 9 tariv l-rtpov , irtpafa 
xaXoupavev' rp piv irpoaoVJttt fiivaxai 
xaXsv, vrapairXviatev £i pflfXtaTa tJ 
omt», xai e&Xcic xal cfvdtat, xai 
axpifuet 9 xai tc* &« axvipaTt.— • 
KafttOff eti fiptt iroXbv, xal xara 
c£a«v Apav irtiratvst ' irtpixaraXap,- 
ftcvst ^ap & vtfbc dti tov fvov irfartt 

#l&**Tobc irnatac ftart Ji tttyt- 

•04 titixov cfxtoc * tm axvifibaTt Jl 
itptfptaxpocyOairf^aXcoaVic, XP^K-* ^* 
afrrou «otictsc, x. T. X. Gonf. Hist. 
phnt. IV f s; Theophrastum hic 
Noster, nt satpius solet» totidem 
rerbis expressit. Ed. 

6. Amygdalm. Instar amygdalt» » 
inqnit, pntamen habet, et corium 
coloris herbidi : sed ubi nnx durior 
in amygdala est, hic tenerior cor- 
tex moUiorqne, pame pruni instar: 
is enim cnm nocleo manditur, nt 
dicetur lib. XV, cap. 34. Habd. 

7. Sed ubi nux. Theophr. loc. cit. 
tx« •*• *Vtoc xopuov , *>airtp to xox- 
x6tt>mXav 9 *XvY* tXarrflt xal naXaxi»- 
Ttpov. • Nncem habet intus, quem- 
admodnm prunum : sed longe mi- 



norem mollioremqne. • Habd. 

8. Materies bonitate. Theophrast. 
iisdem verbis , Hist. lib. IV, cap. 
a. Habd. 

9. Simulacra ex eafactitaPcre.Vri- 
ma illa verba , ■ simulacra ex ea 
factita vere , » adantecedentiaperti- 
nent : deindeseqnitur alius sensns , 
et ita scribendum : « Non eadem 
gratia, quanquam fideli materia, 
est arbor quam balanon appella- 
mos. Pdtt. 

10. Non eadem gratia. Qnia non 
recta , sed contorta ea arbos est , 

rbalanos appellatur : oix tty uic 
oXXdt iraptcpafi^lvov. Theophr. 
1. c. Habd. 

11. Fideli materie. Ad yetasta- 
tem , uti de (erebintho dictum est 
cap. 7. Hard. 

1 3. AppeUavimus. Libro sup. cap. 
47. Habd. 

i3. NavaU*. Ad navigia compin- 
genda, sCc retc vouirsYtac, inqait 
Theophrast. 1. c. Habd. — Cocos 
nueifera {Monmc. hexand. gen. »079, 
Pers. Palm. Juss. ) A vulgari phoe- 
nice hanc palmam differre Theophr . 
sigoincat, qnod fruticosa sit, fru- 
ctum ferat rotundnm , mole insi- 
gnem et latice gratissimo plenum. 
Primas Anguillara, pag. 70, fru- 
ctnm hunc vernm cognovit. Sfbbsf- 



Digitized by 



Google 



184 C. PLINII NAT. HIST. 

XVIII. At e diverso cuci 1 in magno honore, palmae 
similis, quandd et ejusfoliis 2 utuntur ad textilia. Differt 3 
quod in brachia ramorum spargitur. Pomo magnitudo, 
quae manum impleat, color fulvus, commendabilis succo 
ex austero dulci. Lignum intus grande 4 ,firmaeque duritiae, 
ex quo velares s detornant anulos. In eo nucleus dulcis , 
dum recens est : siccatus durescit ad infimtum, ut mandi 
non possit , nisi pluribus diebus maceratus. Materies cri- 
spioris elegantiae, et ob id Persis 7 gratissima. 

XIX. Nec minus spina x cfelebratur in eadem gente 



gkl, 1. 1, p. xo3. — Idem t. II, 
p. 4 X 8* de Hyphame coriacca {Hyp. 
cucifera ? Pers. Diox. octand. gen. 
aa45. Palm. Juss.): « Prima exstat 
(apud Pocockium) Hyphcenes coria- 
cees Gaert. descriptio , quae palma 
fruticosa in JEgyplo superiore ba- 
bitat, fructum fert Chamatropi si- 
milem , sed cujus embryo in ver- 
tice situs est. Pocockii descriptio- 
nem si cum Theopbrasti xouxto^opa 
componas, ambigendum esse Tide- 
tur, an intelligatur potius Hjrphame 
quam Cocos, quum lignum et pu- 
tamen etiamnum ad varia utensilia 
adhibeantur. > Ed. 

XVIII. i. Cuci. Theopbr. 1. c. 
xouxtofopov arborem vocat, planeut 
idem pomo nomen fuisse videa- 
tur. Hahd. 

a. Et ejus foliit. Meminit auctor 
Peripli maris Erythrau , irtpttupa- 
tuv ? uXXuv xouxtvuv , textilium e 
foliis cucinis. Habd. 

3. Differt. A palma nimirum. Sic 
Theopbr. 1. c. Hard. 

4* Lignum intus. Seu nux, quao 
nucleum , ut in prunis Persicisque 
continet. ITupfjva vocat Theophra- 
stus , Gaza , nucleum. IIahd. 

5. Velares. Quibus aulsea , vela, 



cortinssque contrahuntur , aut ex- 
panduntur. Theophr. 1. c. £g cu 

TOUC X01XOUC TOfVtUOUfft TOUC ?pttf-.aTtlC 

touc ^taitotx&ouc. Haed. 

6. In eo nucleus. Pars nucis inte- 
rior, teneriorque. Unde parcemia 
Plautina apud Macrob. Saturn. lib. 
II, cap. i4t pag- 374 : « Qoi e 
nuce nucleos esse Yult, frangit nu- 
cem. > Nempe e Curcul. Act. I t 
sc. 1 , t. 55. Hahd. 

7. Ob id Persis. Ut suis lectulis 
pedes inde tornarent. Hard. 

XIX. I . Nec minus spina. AxavOcc 
Theophr.Hist. Iib.IV, cap. 3. Hasc 
acacia est, de qua lib. XXIV, cap. 
67 , ut recte yidit Saracenus in Nott 
ad Diosc. lib. III, c. 1 5, Yidc qum 
dicturi sumus lib. XXIV, cap. 67. 
HiJiD. — Theophrast. loc. cit. ft Ji 
oxavdoc xaXtiTai ptv , £ta to axavftc»- 
£tC ftov to £tv£pov tfvat, irX*^v tou 
VTtXtxouc* xal yap iirl tmv pXaaT&v y 
xai fai tSv f uXXcov fy^tu . . Jtrrov &k 
to yfvoc auriSc' 4 piv yap iaxt Xtux^ , 
4 &k p&atva* xal 4 f*Jv aaOtwic *• xat 
tfiaTrjirTOC' "J^t fx&aiva, tffxuportpa rt 
xal df<njirrec' £10 xai iv toic vaumj- 
yiatc xpcAVTai irpoc * a l*fxoCXtaauT-jj ... 
to J t fivftoc xal t$ tytt xxXov* «art 
xxloTt^avouc irotttv I? aurou , x.t. X. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII, i85 

duintaxat nigra, quoniam incorrupta etiaui in aquis du- 
rat, ob id utilissima navium costis'. Candida facile pu- 
trescit Aculeus spinarum et in foliis. Semen in siliquis, 
quo coria perficiuntur gallae vice. Flos et coronis jucundus, 
et medicamentis utilis. Manat et gummi 3 ex ea. Sed pra&- 
cipua utilitas, quod caesa anno tertio resurgit. CircaThe- 
bas hsc 4 , ubi et quercus , et Persica, et oliva, ccc a Nilo 
stadiis , silvestrique tractu , et suis fontibus riguo. (x.) Ibi a 
et prunus iEgyptia , non dissimilis spinae proximae dictae, 
pomo mespili, maturescens bruma, nec folia dimittens. 
JLignum in pomo grande, sed corpus ipsum 7 natura 
copiaque, messium instar incolis. Purgatum enim tun- 
dunt , servantque ejus offas • Silvestris et circa Memphim 



Candidam spinam ad Aeaeiam Sene- 
gmi {Mimosam Pers. Monad. polyand. 
gen. 16 5 5. Leguminos. Juss.) retu- 
lit Sprengetius; nigram antem eam- 
dem ease censet cum Acaeia seu 
Mimosa Arabica. Conf. 1. 1, pag. 107. 
De modo colligendi gummim, seu 
iEgyptiam , seu Arabicam , qui 
ctmctis eatis notus ; nec non de usu 
et yirtutibus ejus apud Recentiores , 
adi, si libet, Gboppboy, tom. II, 
pag. 571 , cssterosqne Mater. me- 
dkai doctores. £d. 

a. Narium costu. Herod. lib. II, 
Euterpe , n. 96 , pag. 114, ubi et 
bnjna apinss faciem ait esse loto 
Cyrensso timilem, ez ea gnmmi 
manare, etc. Habd. 

3. Manat et gummi. Quod acsn* 
tbinon Marcellus Empiricus yocat, 
cap. 1 4 et ao ; in officinis gomme 
armMaue. Habd. 

4- Cirea Thebas hme , ubi et quer- 
cus f et Persiea , et oiiva. Scribendum, 
ut admonni , Persea, non Persica. 
Theopbraattis , lib. IV, cap. 3 : «Et 



silva ingens circa agrum Theba- 
num est , ubi et robur, et persea et 
olea. » Theodorus, quod grsce 
Theophrasrus dizit € Thebaiconno* 
mon ; » « agrum Thebanum » yertit : 
ego prafecturam non agrum transtu- 
lissem, cum Plinio, V, 9. Pijtt. 

5. Ibi et prunus AEgyptia. Circa 
Thebas.H89cporro prunusiEgyptia 
inter ignotas referenda arbores. 
A Theopbr. pariter describitnr, 
Hist. lib. IV , c. 3. Habd.— Qni- 
busdam myrobalanus emblica of- 
ficinarum, ut cbrjsobalanus Ga- 
leni flava. Daxbg. — Hanc prunnm 
ad Cordiam sebestenam (Pentand. 
monog. gen. 367, Pers. Borragin. 
Jnss. ) redttcere Sprengelins non 
dubitat, Hist. rei Herb. tom. I , 
pag. 8». Ed. 

6. Lignum. Quod alii nucem,alii 
nuclenm focant. Habd. 

7. Corpus ipsum. Pomi caro , 
qua» nucem ambit. Habd. 

8. Offas. noXa$o< , massas : nam 
tusum illi fructum in globos mas- 



Digitized by 



Google 



t86 



C. PLINII NAT. HIST. 



regio 9 tam vastis arboribus, ot terni xo non quirent cir- 
curaflecti : unius " peculiari mtraculo , nec pomum propter, 
usurave aliquem, sed eventum ". Facies enim spinae folia 
habet , ceu pennas x \ quae tactis ab homine ramis cadunt 
protinus, ac postea renascuntur 



14 



saaque fingunt» Theephr. Massulas 
offasque promiscue Columella nun- 
cnpat, lib. XII , cap. 38. Hajid. 

9. SiUestris et circa Memphim m*> 
gio.Sic e mauoacript. emend. Hard. 
libri ante illum ed. Sih.fuit. Hur- 
sum h«c Noster a Theophrast. lib. 
IV f cap. 3. Ed. 

10. Ut terni, etc. Ut complecti 
caudicemhomines vix terni queant. 
Theophr. Prius complccii minus sin- 
cere legebatur. In MSS. Reg. Colb. 
etc. circumfiecti. Hahd. — Nee mi- 
ram. Quippc , Adansonio teate , 
summaa amplitudinis arbores (bao~ 
bab vulgo dktss) in JEgypto et 
Senegtd diametro fere *5-pedali 
reperiuntur ; iu ut quindecim sta- 
turai mediocris homines truncum 
▼ix complecti poasint. (Adansonia 
digitata, mo nadeipk. pofyand. gen. 
i6a5, Mahac. Juss.) £d. 

ii. Unius. Untus vero ex iis ar* 
boribus peculiare miraculum est. H. 

11. Sed eventum. Tb eu|A€atvov 
aimpliciter Theophraatus non dixit, 
sed to eufA€otvov iroiOoc. Rectius for- 
aan dixisset, propteraffectum fr«- 
tici peculiarem » et qui ipsi a natura 
contingit. Hard. 

1 3. Folia kabet ceu pemuu. 6uXXa 
opota «rtptet , similia filicsm , Plin. 
legit irrtpoTc Garcias , lib. II , cap. 
17, luteum florem essescribit, fo- 
lium vero polypodii , qoa in re 
cum Theophrasto convenit. Dal. 
— Ceupennas. Sic Tbeophr. aot to 



foXXov iropopotov roic irripujtv. Gaza 
vero opLOtov irrtptot, sirniU fihcibtu. 
Sednihil interest, sive irrtptot legaa 
atve «rtpugt. Est euim «rrtpic BUx 
aic appellata* teste Diosc lib. IV , 
cap. 186', quod tvTtTptajAiva xoi 
avtirruY|Atva ooXXa fytt <*c irrfpu? 9 
folia incisa expansaque habet instar 
penns avium. Hard. 

1 4. Qua tavtit ab homine ramis 
cadunt protinas , acpostea renascuntur. 
Pariter Theopbrast. loc aupra cit. 
ftafAa e*i t£tov Tt cu tT*t irtpi Mtpe/tv. .. 
•h ptv yap «po'oro<|»t< axavOoioSx o&tou , 
xal rb uXXev icaprffAOtov rai$ «rspu&v 
( alii irrtptetv )* ©rav ©*t* ti? o^tai 
tSv xXavtwv, Aairtp &f auatvopjv* t* 
cuXXa aupirtirrttv •aetv* tiTa jutc 
Ttv* xpovov ava&ttoxtaOai iraXtv xat 
OaXXttv. Htsc est arbor Mimosa po- 
fyacantka ( Monaddph. polyand. geo. 
i655, Pers. Leguminos. Juss.) To- 
tus aspectns spinis horridus ; folia 
filicina, quas si quis tetigerit, col- 
labi , et post aliquod tempus iterum 
erigi. Nulla, quodsciam, msmosa 
Africae incola est, quae sensitiva ah 9 
proterhanc speciem, quam Brucius 
ergett el krone ( Reise, V, t. 7 ) dett- 
neavit. Sfbmgbx.» Hist. t. I* pag. 
107. — Poiasiaxr db SrvaY ad 
h. 1. « Sea feuilles tombent aussitot 
qu'on touche tant soit peu les bran- 
ches , et reviennent ensuite. » Fi- 
delius fortaase, quam opua fuit, 
Plintum in hoc secutus est, Theo- 
phrasti verbum aofAirtirTUv, id est , 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 187 

XX. (xi.) Gumnni optimum esse* ex jEgyptia* spina oon* 

venit, vermiculatum, colore glauco 3 , purum, sine cortice, 

dentibus adharens. Pretium ejus in Ubras, x. ui 4 . Dete- 

J I* 5 • 6 • 

nus ex amygdalis amaris , et ceraso , pessimum ex prums. 
Fiuit et ex vitibus , infantium hulceribus aptissimum : et 
aliquando ex olea , dentium dolori : ulmo etiam in Coryco 
monte Giliciae, ac junipero, ad nihil utile : ex ulmi vero 
giunmi et culices ihi nascuntur. Fit et ex sarcocoUa (ita 
vocatur arbor 7 ) commis utilissima pictoribus ac mejlicis, 



aut conmvere, male pro ca- 
aere acapientem. Ed. 

XX. 1. Gummi omHmum esse ex f 
ete. Vnlgo Aralricom. Acanthinum. 
Ceieus TOcat lib. V, cap. 1 f quo- 
niam stillat U t«c Ajyuirrtae dbcdEv- 
tec» ApaSurife. Sic Tocat etMar- 
ceUusEmpiricus, cap. xit. Dauo. 

*. Ex /Egyptia. De qna diximus 
sup. cap. Aeacia est , nt ex Diosc. 
liqoet , apud qaem hssc totidem Ter- 
bts exstant , lih. 1 1 cap. i33. H. 

3. Colore glauco. Yitro simile , 
pdtacidnm. Dioscor. Vide tapra 
cap. 9 hnjns libri. Dalbc. — Gam- 
mt nostris temporibns ex JEajpio , 
Artbie et Africanis oris in Eoro- 
pam adTehitor. Gommi nostras 
ah Arahioo discrepare nooTidetur. 
Ex cerasis, prunis, pomis 9 persicis, 
afiisqne ejnsmodi arhoribns stillat ; 
ifcaem yirtntihas cam Ar&hico do- 
nator; sed ad nsnm medicam pc- 
rrgnnnm anteponi solet , auando- 
qnidem ejns Tires asa diuturniori 
eognitst sant etcomprohatss. Gior- 
raoT, Matmed. tom. II, pag. 571, 
ssqq. Ed. 

4. I* lAras , X. III. Denarii tres, 
Jdest,monetssnofltrss, 1 fr. ioc. Ed. 

5. Ex amjgdaiu. Diosc. 1 , 176. 



6. Et eeraso, De gnmmi ex ce- 
raso Gal. de Fac simpl. med. lib. 
VII, pag. 189, et Dioscor. lib. I, 
pag. 157. Ex prunis, idem Diosc. 
cap. 174* Ex Titibas, idem lib. V, 
cap. 1 . Ex olea , idem lib. I , cap. 
141: qaod ad dentiam quoqne do- 
lorem oommendat. — Ulmo. Theo- 
phrasti sententia est, Hist. plant. 
lib. III , cap. 1 4 9 •* f«*C xwpuxoic 
rSc fcnkiaA , in nlmi follicnlis 
gnrnmi et culices gigni , eapta Att* 
xttvoHrottoNi. Est ibi xoipuxoc folli- 
enlus, et ut Hesychius ait ftuXrf- 
xtov, e ue*. Quare eadem cum Theo- 
philo scrihens Dioscorid. I, 111, 
eua«c Tocat : uhi de uhno, To 
o*4 Iv toic e ueouc xovr* rfa irpoSrnv 
Ix^Xoeniaiv tuotexdfASvov bypov , etc. 
Sed de peculiari forte ulmi genere 
qnod in Coryci monte nascatnr, 
hssc Plinins ah incerto nobisqne m- 
cognito aoctore accepit. — Ut hoc 
loco Gorycum montem in xvpuxov 
fblliculum ; sic lih. XII , cap. 3 , 
Hispaniam Tidimus mutatam in ad- 
jectiTum eiroviav. Haed. 

7. Ita vocatur arbor. Diosc. lih. 
III, cap. 99 : ft £• eopxoxolXe ieri 
£o?xpuov eViJpou ytvvo»(i.^ou iv Iltp- 
oio\ , Jotxoc Xt€«v«T<» , etc. « Sarco- 



Digitized by 



Google 



188 C. PLINII NAT. HIST. 

similis pollini thuris : et ideo candida, quam rufa, ine- 
lior . Pretium ejus, quod supra. 

XXI. Nondum palustria attigimus, nec (rutices am- 
nium. Prius tamen quam digrediamur ab ^Sgyptq, et 
papyri natura dicetur, quum chartae usu ma&ime huma- 
nitas •' vitae constet et memoria. Et hanc Alexandri Magni 
victoria repertam', auctor est M. Varro , condita in 
iEgypto Alexandria. Antea non fuisse 3 chartarum usum : 
in palmarum foliis 4 primo scriptitatum : deinde quarum- 



colla lacryma est arboria in Per- 
aide naacentia , rimilis thuri , etc. » 
De bac iteram dicetur lib. XXIV, 
cap. 88. H. — Arboria apeciem , 
qme sarcocoiiam largitur, ad Pe- 
neam mueronatam retulit Linnseua , 
Mat. med. pag. 55, cur. Schreb. 
(Tetrand. monog. gen. 177 •, Pers. 
Incertm sedis apud Juss.) Cf. etiam 
Gbopprot, Mat. med. II, 646. Eo. 

8. Commis utiiissima similis 

pollini... candida , quam rufa, meUor. 
Ita constantissime MSS. omnea : 
non ut Tulgoediti, «gummi utilis- 
aimum... aimile... candidum,quam 
rufum, melius. » Commis pro gummi 
Veteres dixere : quod et alibi sas- 
pius obaerraturi sumus. Habd. 

XXI. x. Hum. Non -h wfltt^tia, 
diaciplina et eruditio, ut Scaligero 
in Guilland. Tiaum eat , aed cultua 
human» vit»,quo acilicet hominea 
brutia antecellunt, qui aermonia 
communione cum abaente per lit- 
teras praecipue continetur. Hard. 

a. Et hane Alexandri Magni vi- 
ctoria repertam. Guillandinua hujua 
loci diligentiaaimua > et ingenioaia- 
aimua enamtor ex Anacreonte , 
Alceo, JEschyXo, comicia ▼eteribus, 
Platone, Aristotele, probat papy- 
rum, sive biblum cognitam quidem 



fuiaae , antequam naaceretur Alex- 
ander, Terum in uau frequenti et 
publico fuiase , Alexandri aasculo. 
Dalrc 

3. Antea nonfidsse. Lucan. lib. 
III, t. aaa : «Nondum flumineas 
Memphis contexere bibloa NoTerat, 
etc. * Verum diasentit a Varrone 
Cassius Hemina , ut dicemua cap. 
37. Hard. 

4. In palmamm /oliis , etc. ln 
maharum foUis , non paimarum , le- 
gendum putat Guilland. quoniam 
olim in maWarum foiiis scribeba- 
tur. Cinna apud Iaidorum : « Hoc 
tibi Arataeis multum inTigilata lu- 
cernia Carmina , queis ignes novi- 
mus aerios, Laevis in aridulo malTst 
deacripta libello, Pruaiaca Teri 
munera naTicula. » DiXEC. — Jn 
palmarumfoliis. Cultri dorao primum 
leTigatis. Ita libri omnes, eliam 
MSS. et Isidor. Origg. lib. VI , cap. 
i* : « At Tero, inquit, hiatorise 
majore modulo acribebantnr , et 
non aolum in charta tcI membra- 
nis, sed etiam et in omentis ele- 
phantinis , textilibusque malvarum 
foliis atque palmarum. » Suidaa 
quoque : Au£ot xol femc t«ys*^- 
uaxol dciro tou Qoivunc tou AytWoooc 
tfcpovTCc &a€ov. Toutoic £i ivnXi- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 189 

dam arborum tibris*. Postea publica monumenta plum- 

-' voluminibus,mox et privata linteis 7 conficicoepta, 



beis* 



Ycoet Kpartc , »c twpftneatv Airb to3 

Ypaettv treocvixttv -jmtoXoi;. De mal- 

ris res perinde nota : Cinna miait 

amico Aratea , « LtBvis in aridulo 

malvm descripta libello. » Sed in 

pebmarum foliU scripsisse ae Plinios 

ipae admonet cap. 18 , extremo. H. 

5. Arbarum l&ris. Interiori cor- 

tice , at fagi , fraxini , tili» alia- 

ramYe arbornm. Yenant. Fortnn. 

Carmen ad Flavum: • Scribere quo 

possis, discingat fascia fagnm , Cor- 

tice dicta legi fit mihi dnlce tni. » 

£t mox : • fiarbara tTaxineis pin- 

gatnr rana tabellis, Quodqoe pa- 

pyms agit, Tirgnla plana Talet. 

Pagina Tel redeat perscripta dola- 

tile charta, etc. » De tilia Suidas, 

Terbo <NU»p«. Xipbilinos in Domi- 

tiano, aliiqne. Isidorus, lib. VI, 

cap« i3 : « Liber est interior tnnica 

corticisj qua ligno cohjeret, in 

qna antiqni scribebant... ante usum 

cbartm de libris arbornm Tolumina 

ficbant. » Hard. 

6. Ptmmbeis. Laminis nimirnm 
maUeo tennatis et extensis. Nam 
volomina qnnm andis, caTe plum- 
beos pvtes conTolvi oportuisse li- 
bros : nibilo sane magisqnam hosce 
chartaceos, qnos exaramns. Hesiodi 
Hber fifyoi xai ftf&ipou , plnmbeis in 
laminia acriptus asserrabatur a 
fieootis > teste Pausania. Plumbeam 
charlam pectore sostinuisse Nero 
dicitur apud Sueton. c. xx, voeis 
conserrands9gratia.Lamanam plom* 
beam appellat Plinius, 1. XXXIV, 
cap. 5o. Et Joseph. A. Jud. 1. 1, 
Xaproc poXu&ivouc dixit. Haxd. 

7. Mag et privata UtUeis , etc. 



Linteos libros memorat Livius , lib. 
IV primae Decad. et Vopiscus in 
Aureliano, Ceras, cera oblitas ta> 
bulas Tocat, in quibus primnm 
ferreo stylo scribebatur, deinde 
ossea cutpide , qunm vetitum fnis- 
set, ne quis e ferro graphium ha- 
beret. Plaut. in Bacchid. «cnrfY. 
Nnnc tu abi intro Pistoclere ad 
Bacchidem atqne efifer cito. pist. 
Quid ? chay. Stylum , ceram , ta- 
bellas et linnm. » Atta in Satyra : 
« Vertamus Tomerem in ceram , 
mucroneque aremus osseo. » Hinc 
scribarum Tulgatum dictum, Ce- 
ram ferro ne ccedito. Prseter arborum 
cortices, ac folia plantarum , ligna 
cerata , lintea , plnmbum , chartas > 
membranas , etiam in ligno , ut 
Solonis leges, ebore, ut romano- 
rum principum edicta , libris ele- 
phantinis, quorum Ulpianus, Pan- 
dect. lib. XXXII , cap. 5o , memi- 
nit, et Vopiscus in Tacito : lapide, 
nt sepultorum elogia, sacras jE- 
gy ptiornm litteras , et alia id genna 
monumenta : are , ut 1 a tabularum 
leges , foedera , senatos decreta , 
animttlium intestinis ac gemmia 
qnondam scriptum fuisse, mnitis. 
argumentis ostendit Guillandinus. 
Aiexand. ab Alex. II, cap. 3o. 
Dalbg. — Linteis. Linteorum li- 
brorum frequens apud Lirinm 
mentio , ut lib. IV, psg. 73 , quos 
in aode Monetss repositos, Liciniua 
Macer annalinm tcriptor ssspe ci- 
tabat auctores. Vopiscus quoqne in 
Aureliano, pag. sti : « Inveni 
nnper, inquit, in Ulpia Bibliotheca 
inter tinteos libros Epistolam Divi 



Digitized by 



Google 



igo C. PLINII NAT. HIST. 

ant ceri» 8 . Pugillarium 9 enim usum fuisse etiam ante 

* Trojana tempora invenimus apud Homerum. Illo vero 

prodente, ne terra cpiidem 10 ipsa, quae nunc £gyptus, 



AureKani , etc. » At non h»c charta 
nostra ▼ulgaris fuit, qam fit ex 
Unteis contritis et maceratis : quod 
multo posteriore ar?o repertum. 
Ldntei dkebantnr libri , qood in 
telam linteatn deeeripti , quemad* 
modom hac astate pingere in iiadem 
pictores aolent. Carbasinos Tocat 
Mart. Capella in proojm. Gramm. 
Ante tertium decimnm sesculum a 
Chriito nato, cbartst nostrs» re* 
ceptnm usum docet Joinyillet cpi* 
stola ad Sanctum Ludoyicum Fran* 
ciej regem, qu» in ejusmodi chsrta 
manu exarata , Tisa a nobis et per* 
lecta est. An priore.sro cognita ea 
foerit, incompertum. H*bd. 

g. Aut ceris. Isidorus, lib. VI, 
cap. 9 : « Ceras litterarum materies, 
parvulorum nutrices. Ipsss dant 
ingenium pueris, primordia sensus : 
qaarum studium primi Grssci tra- 
didisse produntur, Grssci enim et 
Tusci primum ferro in ceris scri» 
pserunt... Postea institutura est, uft 
in cera ossibus scriberetur, etc. » 
Tamen MSS. rei cedis , vel scedis 
habent, forte pro sckedis , qua nihil 
.alind quam pagellss ligness, et de* 
dolati ligno oodkiili , ut loquitnr 
HieronTmus in epist. ad Nicssam. 
Qna sincerior lectio ▼idetur , quum 
sequatur , Pugillarium etum , etc. H. 

9. Pugiliarium, Codicillornm , 
ceratarum tabeilarum. CodiciUos 
▼ocat infira, lib. XXXIII, cap. 1. 
Homeri locus est Diad. Z : «rfpw £* 
fft e*para Xirf pa rpfltya* h «tvaxi 
*tvxt& to|Me4f>a iwXXd. Pugilleres 
olim dicti fuerunt duplioes, tripli» 



ces , quincuplices , a numero fbHo- 
mm : citrei, buxei , eburnei , metn* 
a materia : lutei, ▼iridee, 
purpurei , a colore. Goit- 
imto. — Pugillarium. Codicifloe 
Plinius ipseappellat, Hb. XXXIH, 
e. 4 : m Quum Homerus codiciUo* 
missitatos epistolarum gratia indi* 
cet > £0 nomine nune tabellss ce- 
ress Tulgo intelliguntur : a Plinio 
ligne» pagellas simul complicatat. 
Nam Homeri locum hnnc respicit 
Hiad. Z , ▼. 69 , GniHandino supra 
citatum. Habd. 

10. JVa terra quidem, etc Hero- 
dotus , lib. II, ASgyptum esse fin 
iirUrviTov, xat £&pev iroranaQ scribit 2 
Heliodorus, lib. IX iEthiopicorum 
idem tradit : idem Arist Itb. 1, 14 , 
Meteorolog. idem Strabo, Diodo- 
rus, Eratosthenes. Seneca, Natur. 
Quaist. lib. VI, cap. ao, Niram 
tnrbidum defluentem, et liaMnn 
secum trehetitem multum 9 quem 
prioribus terris apponat, annuis 
mcrementif semper iEgyptum pro- 
ferre auctor est. Tot testibus et in- 
signis auctoritatis riris confisus 
Plinius idem asserit. At constat 
omni memoria, in inferiori dSgypto 
celebres orbes fuisse Canopum, 
unde ostium Canopicum diotum , 
quo post excidium Troj», cum 
Helena Menelaus appulit, ▼ulgo 
Bicheri ; Tumn 9 mlgo ZtanmJnst, 
unde Taniticum : et in Tertice Del- 
tat, Sain, hodie, ut ▼orant, •$*#, 
qu« chartss Saiticai nomen dedit ; 
tum etiam Heliopolin , qus» B e t k st 
mes appeHatur, et No popnlosam , 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. igt 

intelligitur (quum in Sebennytico" siltem ejus non&o 
nonnisi charta" nascatur ) : postea adaggerata Nilo. Si- 
quidem a Pharo' 3 insula, quae nunc Alexandriae ponte jun* 
gitur, noctis dieique velifico l4 navigii cursu terram fuisse 
prodidit. Mox aemulatione v circa bibliothecas regum 



quat in Alexandriam postea Tersa 
estt Latopolin f in cujus rainisCam- 
byses Babylonem sKtificavit, Cab> 
ram ; Memphim , Pyramidum mi- 
racuHs claram , ut inde credendom 
liodie ait, iEgypti eam partem non 
adaggeratam fnisse limo fluvii, ted 
iucolis multis semper habitatam 4 
oppidisque fiequentissimis cultam. 
Pro Sebennitica prnfectura Guil- 
landmus Saiticam reponit,quoniam, 
lieet Sebenniticus tractus, in quo 
etiam hodie visitur ampla civitas 
Siimt , ab historicis celebratus fue- 
rit, nulla Umen charta Sebennitica 
nuncupetur» qumn de Saitica multa 
legantur apud anctores. Homeri 
Tersns de Pbaro snnt : Nwo« fctiT« 
tu; sVi weJuwtXoc» t*i irovrn AtYwrrou 
xpeirfliaotfti , «fatpov £i I xtxXtiaxo&ai , 
Teeeov flWtul' oaeov ti irdLv*p.tpCi) 
YXaeecni vabc ftvuatv, $ Xtybc oSeo« 
timrvrivjaiv fatefttv. Continenti ad* 
juacta est oblongo et angusto ag* 
gertyjnem pontem, rtfupov, Tocant* 
industria Cleopatraj reginsB, qnai 
legatos et publicanos Rhodiornm 
vectigal, cni obnoxia diu fuerat, 
snperbe petentes, in subnrbana 
quum duxissetsoieunis festi tpecie, 
septetn diemm spatio, molibns in 
altmn jactjs , totidem stadia ocea- 
parit, et ita eontinenti admovit. 
Aliqvjanto Tero post Tehiculo in 
eam profe ct a, Bhodios iudificata 
ett portorinm non ab insula, nt 
pufabem, sed a terra exigentes. 



Guilland. ex obserratione Brodari, 
III, cap. 5 Miacellaneorum. Dai.. 
— Ne terra quidem. Ne ipsa qnidem 
^Egyptus , «ve pars ea qnse Delta 
dicitar, anteTrojana tempora fuisse 
intelligitur , si Homero credimua : 
sed postea adaggerata Nilo. Muito 
igitur mhms cognita tum papyrus, 
praster quam in Sebennytico saltem 
JEgypti nomo nihil ferenascitur. H. 

ii. /» Sebennytico, etc. Vsrro 
loco, quem Plinius citat, seripse* 
rat in Sebennytico tantum nomo 
papyrum, unde chartts fiunt, na* 
sci : quum autem nascatnr in mnltis 
aliis loeis JEgypti, prohabile est 
JEgyptum totam terram tum non 
fnisse. Dal. 

n. Nonnui charia. Ita MSS* 
Beg* Colb. etc. Cbartam papyrum 
rocat utTovufUx&c, qnoniam ex pa- 
pyro fit. Hakd. 

i 3. A Pharo. Vide quss diximns 
lib. II, cap. 87. Habd. 

i4. Noctit dteiqtte velifico, etp. 
Quantum navis plenis lata vetis 
diumo cursn metiri poterat. Se- 
neca ; Plutarchus ia Jside et Osi- 
ride. Dauig. 

i5. jEmulatione circa bibiiothe» 
cat 9 etc. .Mianus, Hiero& ymusqne 
ad Chromatium, inter P^lemsBum 
et Attalum contentionem eam ha- 
bitam fuiate tradunt, qna in re 
nihil dissensionis est, quum, nt 
snos omnes reges Ptolemao* JBgy» 
ptos Toeairit, ita et snos Attalo* 



Digitized by 



Google 



i9 a 



C. PLINII NAT- HIST. 



Ptolem&i et Eumenis, supprimente chartas Ptolemaeo, 
idem Varro membranas ' Pergami tradidit repertas. 
Postea promiscue patuit usus rei' 7 , qua constat immor- 
talitas hominum. 



Pergameni cnnctos nuncupaverint. 
De membranarum initiis statuen- 
dnm fere idem quod de chartis, 
£nmenem frequentiorem quidem 
illarum usum vulgasse , quum ma- 
zimum earum nnmerum ad biblio- 
thec» snss Tolumina compararet, 
quamvis jam annia multia illarum 
usus fuisset ante Eumenem : qunm 
Herodotus in Terpsichore acribat 
ab Ionibus byblon sive chartam 
appellari £ie6epav, nempe mernbra- 
nas : chartssque pennria , in mem- 
branis caprinis et ovillis eos ac 
plerosque alios barbaros scribere 
solitos. Scribit prasterea Josephus 
lib. XII Ant. a JudsBorum summo 
pontifice missos ad Ptolemamm se- 
nes, iibros sacrae legis exspectan- 
tem, membranas suis involucris 
extractas ostendisse, anreis litteris 
perscriptas, tenuitatis admirandss, 
ac sic compositas , ut visu discerni 
commissur» non possent. Facit et 
ad id proverbium notissimum , 
« Diphtbera vetustiora , > de quo 
vide Suidam et Erasmum. Aristo- 
teiem primum omnium undique 
colligere libros cospisse , et iEgypti 
reges auvTagiv bibliotheces docuisse 
Strabo affirmat : quod sic intelli- 
gendum puto, non quidem vivum 
et coram locutum id monstrasse, 
verum exemplo suss bibliotheca? , 
quam instructissimam , copiosissi- 
mani, et ordine convenientissimo 
digesUm fuisse credi par est , eos 
principes incitasse, ut prseclaram 
illam et incomparabilem suam in- 



stituerent. Pisistrati bibliothecam 
ante Philosophi tempora, urbe 
potitum Xerxem Gellius tradit in 
Persidem transtnlisse: eamqne mul- 
tis post annis Seleucum Nicanora 
reportandam Athenaa curaviaae. 
Julianus Imperator ad Ecdkaum 
jEgypti prssfectum scripsit, alioa 
quidem feris, avibus, equis dele- 
ctari, sibi vero ix «oi^optcu £«v&v 

ttOftoV IvTBTViXSVCU TQC TttV fh&USV 

xrnatttc : a puero maximam cupi- 
ditatem comparandi libros inole- 
visse. Capitolinus Serenum Sam- 
monicum, eruditissimum virum, 
Gordiano juniori discipulo biblio- 
thecam suam donaase refert, in 
qua sexaginta duo volnmina seie- 
ctorum et optimorum librorumnu- 
merabantur. Dal. — Bibliotkectu. 
De hia agemus lib. XXXV, cap. 
i. Hsjxd. 

16. Membrtuuu. E pellibua ani- 
mantium. Hieron. ep. ad Chromat. 
Jovin. et Euseb. ubi de litterarura 
raritate expostuians : « Chartam , 
inquit, defuisse non puto, iEgypto 
ministrante commercia : et ai ali- 
cubi Ptolemssus maria clansisset, 
tamen rex Attalns membranas a 
Pergamo miserat, ut penuria char- 
Xm pellibus pensaretnr. Unde et 
pergamenarum nomen ad hunc 
usque diem, tradente sibi invicem 
posteritate , servatum est. » Et nunc 
Pergamenas Galli, parcliemins: vi- 
tulinas pelles exquisitius tempera- 
tas, vilms appellant. Hjlrd. 

17. Utus rei. Nempe papyri. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i 9 3 

XXII. Papyrum ergo nascitur " in palustribus iEgypti, 
aut quiesceutibus Nili aquis, ubi evagatae stagnant, duo 

brachiali 3 



gurgi 
.i;-4 1 



itum , 



cubita* uon excedente altitudine 

radicis obliquae crassitudine , triangulis 4 lateribus, decem 



XXII. i. Papyrum ergo naseitur, 
etc. Papyrus duplex est ; aJtera 
Inblos ASgyptia, JEgypto peculiaris 
et Indue si Straboni fides : in Syria 
quoque nascens Theophrasto : Pli- 
nio , etiam Babylone , cn jns flore 
dii caronantnr,pbilnris charta con* 
fieitnr, scapo vescuntur, radicibus 
ignem alnnt. Altera Sari Theo- 
phrasti , Biblos secunda Eustathii , 
extra JEgyptnm anctore Strabone, 
in Italias palnstribus com Typha 
et Antbela crescit , item in Sicilia , 
Apolia , Calabria frequens , nbi 
voce e Papyro snmpta, vnlgus 
etiamnum Papero appellat.Radicem 
habet prssdnram , fiexnosam , e qua 
Saria, id est, molles tenellique 
eanlienli germiuant, ad dnorum 
cnbitoTum altitudinem snrgentes, 
crasaitndine pollicis v trianguli , 
cbartia inntiles, coma papyro si- 
mili. Hic locna Aristotelem parum 
certa et vera de plantis judicasse 
probat, qui Prqblemat. lib.VI, 8, 
aaseveret nnlli plantss canles trian- 
gnlos 9 ant qnadrangulos produci : 
qnum et papyri scapus tribns an- 
gnlis disttngnatur, et aliarum mnl- 
taram (ut in Labiatis ex. gr. videre 
est. En.) , qnatnor : quod ex histo- 
ria Dioacor. manifestissimum est. 
GtrrxAuro. — Papyrum. Frutex 
ifle, ex qno papyrus sive cbsrta 
fit. Exatat hasc papyri descriptio et 
apudTheopbr. Hist. plant. lib. IV, 
cap. 9. Iconem exhibet Dal. Hist. 
iib. XVIII, pag. i883. Habd. — , 
Crperus Pasryrus ( Triand. monog. 

y. 



gen. laa , Pers* Cfperoid. Juss.) in 
limo Nili et Euphratis proveniens , 
saspius laudattir in Sacris Scripturis 
(fctQSJ. Bildadus apud Jobem , 
viii, 11, quserit possitne papyrns 
crescere absque limo ? Et obscuro 
illo Joco Esai. xvm, a, navigia 
e papyro fabricata citantur,quorum 
Antiqui omnes, maxime Theophr. 
IV, 9, meminerunt. Papyrus etiam 
funes largiebatur, qui t»v {to&tvav 
nomine, ad occludendas portas 
adhibebantur. Vide Homer. Odyss. 
XXI, 391. SrBsvexL, tom. I, 
pag. 7 et ao. 

3. Duo cubita. Ubi aquas non 
excedunt cubitnm duum altitudi- 
nera. Theophr. Habj>. 

3. Brachiali. Badix et obliqtia, 
et crassitudine brachii est, qua 
nempe parte brachium manni cum- 
mittitur, ut auctor est Theophr. Ud* 
^o? fxiv o3v rfc ^n { xopir&c ov£poc 
s6pc&9rou. Kapirdv Galli vocant /* 
poignety manus ioternodinm. Theo- 
phrast. non unam ait esse radicem 
in papyro obliquam : sed plures e 
majore radice prodeuntes , easque 
tenues et exiles : $6sTai £1 6irap rvfc 
yrlc o5tu , irXaytoc fifat *k tov irqXov 
xaOtsTaa Xsirrac xat m>xvd*c. Quam 
lectionem Scaliger frustra sollici- 
tat, et Salm. in Solin. p. 536. H. 

4. 7rj7r/v^/tf.Triangulari,inquit, 
caule constat : quod et experientia 
monstravit, non in papyro solam , 
sed et in maxima parte herbarum. 
Triangulo* scapo duos e papyro 

i3 



Digitized by 



Google 



i 9 4 C. PLINII NAT. HlST. 

non amplius cubitorum longitudine in gracilitatem fasti- 
gatum T thyrsi modo cacumen includens 7 semine 8 nullo, 
aut usu ejus alio, quam floris ad deos coronandos 9 . Ra- 



scipiones habuisse se scribit Goro- 
pias Becanus, Hicrogl. lib. X, p. 
162. Itaque de caule accipicnda 
hacc Theopbr. verba : Av«o £l touc 
wairupous xaXouputvouc TpiycSvouc, ui- 
yt6o; «; Ttrpair«xu«- Hard. 

5. Dccem non amplius . Theophr. 
decem et amplius cnbitorum lon- 
gitudinem radicibus attribuit: cauli 
seu scapo, tanturo quaternura. H. 

6. Fastigatttm f id est, acumina- 
tum. Sic e MSS. Hard. eraendavit, 
praeeunte Pintiano. Fastigiatttm 
Gron. et alii. Eo. 

7. Thyrsi modo cacumen includens. 
Quod Theophrast- dixit , xojahv 
( Strabo x fl "' n > v ) «X 0VT *S axptiav , 
aaOtv^, Plinius his verhisreddidit, 
quum aptius esset , « comam » , 
sWe «jubam inutilem habens, at- 
que invalidam. > Non parum sane 
discrepat thyrsus a coma. Ha*e 
enim exporrecta, diffusa ac expli- 
cata^ est, in milio et arundine, 
Plinio : thyrsus vero in spicatam 
congeriem stipatus, ut in alismatis, 
et acanthi caule, a similitudine 
thyrsi Bacchici vocatus , quera 
Hacrobius telum fuisse ait circuin- 
plicata hedera obligatum , qu» 
fronde mucronem tegebat. Dal. — 
Thjrrsi modo. Fert sane papyrus 
XaiTijv, csasariem, ex capillamentis 
plurimis constantem, tbyrsi modo : 
nam thyrsus , sive hasta ea aculeata 
est , quam in Orgiis quatiebant , 
desinebatque in comam : unde 
xttvofopoi Bacchss, essdemque dup- 
aofopoi thyrsigerss appellantur. Cas- 
eiod. Epist. XI, 38: « pnludum 



pulchram casariem » vocat, « vir- 
gultis molliorem , herbis durio- 
rem , etc. » Rard. 

8. Semine nullo. Theophr. Kap- 
irov £t 5X»5 ou^lva. H. — Imo quot 
squamul» , tot flores , tot semina. 
Vide notam seq. Et>. 

9. Quamfloris addeos coronandos. 
Plutarchus in Agesilao scribit eum 
papyro coronaria delectatum fuis&e 
ob coronarum simplicitatera,eam- 
que discedentem a rege petiisse et 
accepisse. Athenssus vero , lib. XV, 
ridet eos qui putarunte papyro et 
rosts coronas fieri : idque non 
minus absurdum esse tradit, quam 
si ex allio et rosa corona nectere- 
tur, utpote papyro grave quiddam 
et ccenosum olente. Dal. — Quam 
floris. Profloribus , inquit, papyro 
dii coronantur. Laudat coronam 
e papyro Agesilaus apud Plutarch. 
p. 617, Ridet Atheneus, ceu male 
oientem, lib. XV, pag. 676. Cave 
autem hic florem e papyro fingas : 
neque enim ulium papyrus ex ae 
florem fundit. — Quamflor. etc. Ita 
Reg. a. AtReg.i, Colb. 3,aliique, 
« quaro foris » habent ; ut sit for- 
tasse sententia , non iEgyptiis hunc 
morem fuisse, sed foris, hoc eat, 
externis gentibus , ut papyro Deoa 
coronarent. Florem quidem certe, 
ut diximus, nullum papyrus habet. 
H. — Cave Harduino credas , qui 
nescio qua auctoritate deceptus et 
certe aliud agens , papyro nullum 
esse florem coramentus est, anti- 
quam et explosam lectionein foris 
conatus reducere , contra omnium , 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. i95 

dicibus incolae pro ligno utuntur : nec ignis tantum gratia, 
sed ad alia quoque utensilia vasorum. Ex ipso quidem 
papyro" navigia texunt : et e libro vela", tegetesque, 
nec non et vestem, etiam stragulam, ac funes. Mandunt" 

tum neotericorum autem libro sive extimo cortice, 



tum veterum 

hotanicorum fidem. Constat in pa- 
pyro, ut in casteris congeneribus , 
flores sqnameos Csse et bifariam 
spicatos, spicularum ternarum ca- 
pitnlis numerosis in umbellam 
longiorem dispositis. Hallucinatur 
item Poiwsihbt de Sivby, Har- 
dnini niminm fidelis assectator. (£x 
Gerardi not. manuscriptis.) £d. 

10. Ex ipso quidem papyro , etc. 
Herodotus lib. II tradit jEgyptios 
naTes fabricare e sua spina , com- 
pages introrsum e biblo facere ex 
amputato papyri vertice, ex eodem 
et vela , et calceos : inferiora vero 
longitudine cnbiti, et comesse et 
vendere. Lucanus, IV, 1 36 : « Con- 
seritnr bibula Mempbitis cymba 
papyro. » jEgyptiis sacerdotibus 
calceos tantum papyraceos gestare 
licebat, quorum Aristides lib.I Sa- 
crornm sermonum meminit , scri- 
bens in ulceris curatione jEscula- 
pinm sibi dedisse calceosiEgyptios, 
quibns utuntur sacerdotes. Usi sunt 
et Veteres arundinum coma ad na- 
vium structuram, quo modo et pa- 
pyro, commissuris interjicientes ad 
textus ferruminandos, ut quse glu- 
tino sit tenactor, et explendis rimis 
picefidelior, lib. XVI, c. 36. Dal. 
— Ex ipso quidem. Ex caule seu 
ligno , quod papyrum supra voca- 
vit. Hajid. 

11. E libro vela. ApudTheopbr. 
est : • etiam e biblo vela , etc. » ni- 
mirum ex eadem papyro , sire cau- 
tfs ejus tseniis et philuris, non 



nefunibus quidem, nisi in humore, 
utili. Plinius negligenter baec ver- 
tit. Omisit et idem quod apud 
Tbeopbrastum mortalibusimprimis 
necessarium usum hujus plantn 
declarat, e biblo texi biblia , nempe 
cbartas, etiam externis notissimas : 
quum Grssci longe plnra chartis 
memoriss tradiderint, quam ipsi- 
met iEgyptii, apnd quos papyrus 
gignitur, memorabilium rerum mo- 
nuroenta saxeis obeliscis et pyra- 
midibus insculpere soliti. Guill. 
— E Ubro. Theophrast. loc. citat. 
Ix Tiic pt&ou. Sic et storeas raona- 
chorum ex papyro, mattasque con- 
fectas legimus in Regula Solitar. 
cap. 47» alibique passim. Hahd. 

1 2 . Mandunt quoque crudum, etc. 
Dioscorides et ejus auctoritate de- 
ceptus Pierius in Hieroglyphicis 
falso putaverunt radicem #x«v rpo- 
eifAov n, alimenti nonnihil prav 
bere, ideoque iEgyptios «hxpxaffo- 
p.avot>c £iroxuX£stv 9 mandere , exsu- 
gereque succum, to <haixoc<T<xv3{x« 
iiroirroovrac. Nam et praster Theo- 
phrasti perspicuam hac de re nar- 
rationem , Herodotus apertissitne 
refert in Euterpe, II, 92, iEgy- 
ptios papyri e palustribus collect» 
annua messe, partem superiorem 
prsecisam in alios usns quam ali- 
mentorum vertere, inferiorem au- 
tem cubiti longitudine, et vendere, 
et comesse , eximia quadaro suavi- 
tate f quum in luculento furno tor- 
retnr. Ante fruges repertas priscis 

i3' 



Digitized by 



Google 



196 C. PLINII NAT. HIST. 

quoque crudtun, decoctumque , succum tantum 13 devo- 
rantes. Nascitur 14 et in Syria, circa quem odoratus ille 
calamus, lacum. Neque aliis* usus est, quam inde, fa- 
nibus rex Antigonus in navalibus rebus , nondum sparto 
communicato. Nuper et in Euphrate nascens circa Ba- 

v bylonem papyrum intellectum est eumdem usum habere 
chartae. Et tamen adhuc malunt Parthj vestibus 16 litteras 
intexere. 

i XXIII. Praparantur ex eo 1 chartae, diviso acu in pr«- 
tenues , sed quam latissimas , philuras \ (xii.) Principatus 
medio , atque inde scissurae ordine. Hieratica appellabatur 
antiquitus 4 , religiosis tantum voluminibus dicata, quae 



^EgyptiU usitatissimum et frequen- 
tissimum eum cibum fuisse ex Oro 
cognoscimus. Scribit enim >Egy- 
ptios antiquissimam , et omni me- 
moria priorem originem suam si- 
gnificantes,papyri fasciculum pin- 
xisse, quia eo primnm vescerentur. 
Dalbc 

i3. Succum tantum. Id deinde 
quod manducatum est , ut in malis 
Punicis (grenaJes) facimus, exspuen- 
tes. Theophr. 1. c. Habd. 

i 4. Nascitur. Totidem verbis bssc 
Theophr. 1. c. De calamo diximus 
lib. sup. cap. 48. Habd. 

i5. Neque aliis. Tbeophrast. De 
sparto dicemus lib. XIX, c. 7. H. 

16. Veslibus litteras. Sic Petrar- 
cba, testeThomasino, inPetrarcha 
redivivo, cap. a3, quum deambu- 
laret solus, ne quae subito erupe- 
rant cogitationes evanescerent, pel- 
lita quadam in veste qua erat indu- 
tus , scriptitare solebat subito qu» 
venerant in mentem. Sic Cosmes 
Eunucbus Abbas apud Sopbron. 
vel Job. Moschum , cap. 40 , non 
absone praecipiebat : « Quum inve- 



neris aliquid ex opusculis S. Atha- 
nasii , nec habueris cbartas ad scri- 
bendum , in vestimentis tuis scribe 
illud. » Vide quas de vestibus olim 
scriptis collegit Pbil. Ruben. Elect. 
lib. II, cap. 1. Hard. 

XXIII. 1. Ex eo. Ex caule. Sic 
acu solemus ceparum tunicas ab 
aliis alias divellere. Habd. 

a . Philuras. Sic tenues eas papyri 
tunicss, ex quibus cbartafit, appel- 
lantur. Graecis ^CXupa tilia est, cujus 
e libro interiore olim chartss pa- 
rabantur. Habd. 

3. Principatus medio. Scilicet pa- 
pyro , tunicisque seu philuris inde 
avulsis: hai inter caeteras habuere 
principatum , ob tenuitatem. Quo 
propiores cortici, eo viliores. H. 

4. Hieratica appetlabatur antiqui- 
tus. Guillandinus aspereTurnebum 
reprehendit, ex hoc loco tres char- 
tac species invehentem, Hieraticam, 
Augustam, Liviam, Advers. lib. 
VII, cap. a ; quum una eademque 
sit, iEgyptiis dicta Hieratica, quo- 
niam religiosis, et sacris volumini- 
bus tantum dicata esset , Romanis 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 197 

ablutione 5 Augusti nomen accepit • sicut secunda Liviae, 



1 prima , Augusta : adula- 
tione secunda, Iiviana, ut ohscu- 
rius, et ignotius, ordineque taotum 
tertium ejus nomen fuerit Hiera- 
bca. At quam juste , viderit ; nam 
quum paulo post genera chartarum 
pro lautndinis differentia recenset 
anctor, emporetic» digitos sex esse 
vnlt 1 Saitic», pauciores novem : 
Fannian» decem : HieraticsB unde- 
cim : optimis vero, quum minimum 
duabus tredecim , qua esse procul 
dubio non potuerunt aliae, quam 
Augusta et Livia, adulatione Au- 
gnsti et Ltvi», principem locum 
nact» Augusti saculo, rejecta in 
locum tertium bonitatiset nobilita- 
tis Hieratica. Nam Taniticam cor- 
tici propiorem, et venalem pon- 
dere, non bonitate, in eo sensu 
praneritam , nemo reposuerit inter 
optimas. Ad Guillandini opinionem 
refeUendam , tuendamque Turnebi 
et Ruetlii sententiam , hoc argu- 
mentum satis fuerit. Verum Livia- 
nam et Augustam eamdem non 
fuisse monstrant apertissime , qu» 
mox sequuntur, ■ Augusta in epi- 
stolis auctoritatem suam reiictam , 
Livianam vero suam tenuisse , cui 
nihil primum erat, sed omnia se- 
cunda. » Sic enim in manuscripto 
legitur. Ordo ergo fuit ille charta- 
rnm dum vixit Augustus, mutatus 
a Claudio, densata charta, qu» 
litteras ob tenuitatem transmitte- 
bat , addito tertio corio , et aucta 
latitudine digitis aliquot. Strabo 
tib. nlt. Hieraticam , non chartam , 
sed papyrum appellat , abundantem 
et pracipue cultam inferiore Delt» 
parte, eamque duplicem, alteram 



prajstantiorem , viliorem alteram. 
Memphiticam chartam idem Tur- 
nebus prodit inauditam, et minime 
ab aliis scriptoribus notatam , de- 
ceptus Lucani versu , quem Isidor. 
corruptum sic refert, « Conficitur 
bibula Memphitis charta papyro: > 
quum legendum sit , ut antea mo- 
nnimus, « Conseritur bibula Mem- 
phitis cymba papyro. > «Conseri, 
contexi, sui naves » Veteres dixe- 
runt : unde « Spartea serilia » , fu- 
nes sparteos ad eum usum desti- 
natos dixit Pacuvius in Niptris: 
« Nec ulla subscus cohibet com- 
pagem alvei , sed suta lino, et spar- 
teis serilibus. » Inde et « Serilia 
Istrica Liburni, » eaque navigia 
olim dixerunt. Nostrates eorum 
funium loco Juniperi virgis contu- 
sis , et musco , navium commissu- 
ras explent, additis subscudibus 
ferreis , quas vocant happes , Grsci 
dYxrjjpac. Dal. 

5. Qtue ablutione. Sic MSS. Beg. 
Colb. aliique, et quos Turnebus 
vidit, ipso prodente , Adv. lib. 
VII, cap. a, pag. 193 , non adu* 
latione. Hieratica , inquit , quum 
officin» Romam translata) sunt , in 
Aagusti nomen transiit, quando 
ibi lota diligentius et retractata est. 
Sic Livias noroen accepit , qu» se- 
cund» not» sive bonitatis, quia ex 
secundis philuris erat contexta. 
Hieratic» appellatio terti» attri- 
buta, quia ex tertiis; sicutamphi- 
theatrica ex quartis, et ita deinceps 
ordine , Saitica , Taneotica et Em- 
poretica, qu» ez postremis phily- 
ris, corticique proximis conflaba* 
tur. Hahd. 

j3 3 . 



Digitized by 



Google 



198 C PLINII NAT. HIST. 

a conjuge ejus. Ita descendit hieratica in tertium nomen. 
Proximum amphitheatricae 6 datum fuerat a confecturas 
loco. Excepit hanc Romae Fannii sagax 7 officina, tenua- 
tamque curiosa interpolatione principalem 8 fecit e plebeia, 
et nomen 9 ei dedit. Quae non esset ita recurata,in 10 suo 
mansit amphitheatrica. Post hanc Saitica, ab oppido, ubi 
maxima fertilitas, ex vilioribus" ramentis : propiorque 
etiamnum cortici Leneotica ", a vicino loco, pondere jam 
ha&c, non bonitate, venalis. Nam emporetica 13 inutilis 
scribendo, involucris chartarum/segestriumque 14 in mer- 



6. Amphitheatricee. Ita libri om- 
nes. Et faisse sane amphitheatrura 
Alexandria?, tota divitiis diffluente, 
simile veri est. Frustra Guillandin. 
arthribiticee reponere nititur. Hahd. 

7. Fannii sagax ojficma. Rhe- 
muiam Fannium Palsemonem si- 
guificat, qui, at ait Tranquiilus in 
Gramraaticis illustrihus, officinas 
promercaliumchartarum et vestium 
exercuit, verna mulieris, sed ma- 
numissus , principem locum inter 
grammatics doctores adeptus, sed 
libidine et vitiis omnibus tam in- 
famis f utTiberius et Claudius pa- 
lam dictitarent nemini minus pue- 
rorum ac juvenum institutionem 
commendandam : arrogantia? tara 
insolentis, ut Varronem porcum 
oppellaret, aecum natas et mori- 
turas litteras gloriaretur : quin 
etiam latrones aliquando sihi pro- 
pfer nominis celebritatem peper- 
cisse : nomen praterea suura a 
Virgilio non temere positum in 
Bucolicis, sed praesagiente poeta, 
fore se aliquando omnium poema- 
tum judicem. Dal. — Fannii. De 
Bhemnio FannioPalsmone, Gram- 
matico Vicetino (is enim hoc loco 



intelligitur), vide inscriptionem ve- 
terem in Orthographia Aldi, pag. 
779 , et Sueton. lih. de illustribus 
Gramra. Hard. 

8. Principalem. Dignam principe 
loco. Habd. 

9. Et nomen. Ut Fanniana dice- 
retur, cap. seq. Habd. 

10. In suo. In suo nomine et 
ordine. Habd. 

11. Ex vilioribus. Ex philyris 
postremis', propiorihusque cortici. 
De Saitica prefectura conf. lib. V, 
cap. 9. Habo. 

ia. Leneotica. Ita MSS. omnes , 
Beg. Colbert. Paris. etc. Libri vul- 
gati, Teeniotica. Isidorus, lib. VI, 
cap. 10 , Teneoticam legit : « Te- 
neotica, inquit, a loco Alexandriae, 
qui ita vocatur, uhi fiebat. » H. 

i3. Emporetica. Isidorus loc. c. 
«Emporetica, quod ea merces in- 
volvuntur, quum sit scripturis mi- 
nus idonea. • Habd. 

14. Segestriumque in mercibus 9 . 
etc. Quidam legunt Stegestrium 
dtiro toD oWyttvt axiirt&Zw , xaXu- 
-nniv. Varroni tamen Segestria di- 
cuntur stramenta e segete, quibus 
lecticas involvebant , ut ab imbre , 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 199 

cibus usum praebet :ideo a mercatoribus lS cognominata. 
Post hanc papyrum 16 est, extremumque ejus scirpo si- 
mile' 7 , ac ne funibus quidem, nisi in humore, utile. 
Texuntur 18 omnes madente tabula Nili aqua : turbidus 3 
liquor vim glutinis praebet vicem. Primo supina * 9 tabula 



pulvere, et externis quibusvis inju- 
riis defenderent. Alii qusevis tvsi- 
XifLxra. involucra sic appellari pu- 
tant, qnod iis segerantur, et 
seponantnr, ac separentur qu» 
occnUant. Dixac. — Segestriumque. 
Pro chartis , inquit, et segestribus, 
mercium involucris adhibetur, Se- 
gestria vnJgns apud nos appellat, 
des serpiilieres , qoibus merces in- 
▼olvi aolent. Vide Vossium in Ety- 
mologico. Hard. 

i5. A mercatoribus. Quos Grsaci 
ifurofeoc Tocant. Haad. 

16. Papjrum. Nunc demum ven» 
tnm eat ad extimnm corticera, 
qnod papyrnm vocat.HABD. 

17. Extremumque ejus scirpo si» 
mUe. Vetusti codices leguot' exti* 
mum, qnod probo. Scirpus Festo 
jnncna palnstris , procerus, et le- 
via, e quo tegetes nunt, id quod 
repetit Isid. Etymol. XVII, 9. Pli- 
nio, XXI, 19 , Mariscus, ad vitilia 
et texendas tegetes idoneus , Grav 
cornm boloscbeeiios. Dajl. 

18. Texunsur omnes madente ta- 
huU NUi aqua. Ita MSS. Reg. 
Colb. et Par. ih quibus, madente 
tabuia , mox gluiinis pratbet inrecum f 
legitnr : non ut libri vulgati , « Te- 
xuntnr omnes tabule madentes . . . 
liquor vim glutini prsbet cum 
primo. » TradncitseGuillandinus, 
qnnm legit posfea , siccantur sutm 
pieguUe : et Scaliger in Guillandi- 
num f dnm mavult , siccantur soUe 



plagtdm, existimatque , destructo 
cratis contextu, qui fuerat operose 
concinnatus , exemptas scbedas 
seorsim siccari. GuiUandinus etiain 
panlo ante, Transversa postea cute 
peragitur. Sed piget ista similiaque 
commemorare , quae prteter conspi- 
rantem codicum consensum ipsa 
.orationis Plinianas , quam planissi- 
mam esse demonstravimus, textura 
convellit ac rejicit. — Texuntur 
omnes. Omnia genera cbartarum 
superius memorata texuntur super 
tabula, sive assere ligneo, qui Nili 
prius aqua madeat : hmc enim aqua 
glutinis instar est , quum prsscipue 
est turbida. Texi porro papyrus 
dicebatur, quod plane in morem 
telarum peragi soleret, et stamen 
suum, suumque subtemen, baud 
minus quam tela , baberet. Ha&d. 
19. Primo supina. Erecta pauiu- 
lum , supinaque tabula , scbeda seu 
pbilyra primo adlinitur, quae ea 
longitudine sit, qua papyrum est, 
unde exsecta philyra est , resegmi- 
nibus utrimque amputatis. Mox ab 
utroque illius latere alia atque alia 
adjungitur : ut pluribus tabula ster- 
natur pbilyris, quemadmodum in 
tela stamen filis pluribus constat 
parallelis. Cassiodorus 1. c. de pa- 
pyro : « Junctura sine rimis , con- 
tinnitas de minutiis, viscera nivea 
virentum berbarum , scripturabilis 
facies , quae nigredinem suscipit ad 
decorem , etc. » Hard. 

i3 4 



Digitized by 



Google 



aoo C. PLINII NAT. HIST. 

scheda adlinitur longitudine papyri , quae potuit esse , re- 
segminibus utrimque amputatis : transversa* postea crates 
peragit. Premitur deinde prelis, et siccantur sole pla- 
gulae", atque inter se junguntur, proximarum semper 
bonitatis diminutione ad deterrimas. Numquam plures 
scapo, quam vicenae". 

XXIV. Magna in latitudine earum differentia : xni di- 
gitorum optimis 1 : duo detrahuntur hieraticae 3 : Fanniana 
denos habet : et uno minus amphitheatrica : pauciores 
Saitica : nec malleo sufficit : nam emporeticae brevitas 
sex digitos non excedit. Praeterea spectantur in chartis, 
tenuitas, densitas, candor, laevor. Primatum 4 mutavit 
Claudius Caesar : nimia quippe Augustae tenuitas toleran- 

qaaterna et vieena in papyri, ut 
barbari aiunt, raanu: ut Latini, 
aeapo ponimus. Hard. 

XXIV. i. Optimis. Augustss, et 
Liviss : maxime vero Claudie , de 
qua inferius, Hard, 

i. HUraticce. Quas tertium , ut 
dictum est supra , nomen obtinuit. 
Fuit bssc undenum digitorum. H. 

3. Nec malleo sufficit.Vel tam an- 
gusta est, ut malleum qua parte 
ferit latiorem , non adaquet , vel 
tam fragilis est, ut malleo percussa 
disrumpatur. Rugosas cbartas mal- 
leorum iotu complanare, ac ex- 
tendere mos fuit, unde 1. XXXII 
Pandectarum Ulpiano, li&ri mal- 
UatL Guillahd. — Nee malteo. 
Adeo angusta est , ut malleum la- 
titudine non adasquet : multoque 
minus Emporetica par malleo fuit : 
quum ejus breyitas sex digitoa non 
excederet. Hard. 

4. Primatum mutaritClaudiusCm- 
sar. Primas Augustss cbartas ade- 
mit : dedit Claudias a se cognomi- 
natss. Hard. 



ao. Transpersa, Deinceps, inquit, 
alia philyrss transverssssuperpone- 
bantur, quas cratem peragerent : 
crates enim sic texuntur, ex di* 
rectis soilicet» transyersisque vir- 
gis. Sic etiam in tela snbtemen sta* 
mini transversum inseritur. Quare 
cbartam omnem bilicero fuisse , ut 
telam, scito. Hoc uno discrimine , 
quod in conficienda charta subte- 
men stamini solum imponebatur, 
et connectebatur idem glutini ope: 
in tela autem stamini subtemen in- 
seritur , decurritque per raedium , 
mutuo aroplexu, veluti nodo con- 
atrictum. Hard. 

ai. Plagula. Utraque igitur 
scheda sic contexta ,ex dupliciserie 
rectarum , transversarumque phily- 
rarum , ' plagulss appellabantur : 
nos papyri folia vulgo vocamus. Et 
his pIurimsD, hoc est, vicen» simul 
jungebantur, ut scapum eflicerent: 
•proxim», sive extitme, meliores : 
deinde bonitatis diminutione de- 
terrimas in medio. Habd. 

ii. Quam wcemr.Folia nos hodie 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 201 

dis non sufficiebat calamis. Ad hoc transmittens litteras 
liturae metum afferebat 5 ex aversis : et alias indecoro visu 
pertranslucida. Igitur e secundo corio 6 statumina facta 
sunt : e primo, subtegmina. Auxit et latitudinem. Pedalis 
erat 7 meosura, et cubitalis macrocollis : sed ratio depre- 



5. Litune metum qfferebat ex aver- 
sis. Volgg. ante Hard. ex adversis. 
Adversa charta f anterior et nostris 
oculis objecta, quam scribentea 
conuiemnr, in qua calamus pro- 
perat : apersa 9 posterior, et a tergo 
potita. Utraque vero facie Veterea 
flcripfliflae , tefltantur hi versus Ju- 
venalis : « Scriptus et a tergo, 
necdum finitufl Orestes. » Martialis: 
« Scribit in aversa Picens epigram- 
mau charta : Et dolet» averso qaod 
facit illa Deo. » — Ex aversis. Sub- 
intellige , litteris. Ita MSS. omnes, 
non adpersis. Aversa littera est, que 
a tergo scripta est : sic charta 
aTersa , 6mo6o'Ypaeoc. In translucida 
charta metus, inquit, liturae fuit 
ex ayersa acriptura. Litaram intel- 
lige, maculam qua funditur ex 
atramento in chartam bibulam. 11. 

6. Igitur e secundo eorio, etc. Igi- 
tur jam non ex tenuissimis primis 
philyris, quibus Augnstae tota con- 
stabat, sed partim ex prinus, par- 
tim ex secundis chartam laudatoa 
proxiine Imperator curavit confici , 
cui primatum arrogavit : quum 
antea Augustas chart» stamen sub- 
temenque fieret ex iisdem f hoc est, 
primis philyris , atque adeo nimia 
ejufl tenuitas foret : Livias stameu 
subtemenque pariter e secundis : 
Claodiua medium ex utraque genos 
excogitavit, quod calaroos toleraret, 
nec transmitteret litteras : ex primis 
pbilyrifl (ooriam|MTaeopi)u»c vocat)» 



chart» soi nominis fieri stameu, 
seu statumen , precepit : ex secun- 
dis, subtemen. Locum hunc una 
MSS. codicum ope sanaTimas: qui- 
bus Scaligeri , Goillandini , alio- 
rumque interpretum conjecturai 
pessam eunt. Hajud. 

7. Pedalis erat mensura... macro- 
eoUis. Macrocolla arcb t&v poxp&v 
xoXXibv dicta Guillandinus ceoset, 
tamquam a Jongo tergore : cgo po- 
tius &itb tuv n,xxpoVv xuXuv , a longis 
velut artubus et membris. Mensura 
pedslis , et cubitalis , id eat, sesqui- 
pedis , harum chartarum , an in lon- 
gitudinem exporrigeretar , an iu 
latitudinem , Plinius non statuit , 
in ktitudinem potius existimo , 
quandoquidem hic agitnr de lati- 
tudine , et scapi papyri, unde sche- 
d« distrahebantar , nota est longi- 
tudo , circiter quatoor pedum , qiias 
ad pedis vel cubiti mensuram con- 
trahi non potuit, quamvis u.«xpo-> 
xuXou nomen longitudinem potius 
indicet, qaam iatitudinem. Quod 
autem unios scheda revulsione 
ampliores , vel plures paginai infe- 
starentur, hoc nos docet plagulas 
charta) eonfecta, siccatn, mal- 
leat», hevigataB piicari solitas in 
paginas , ut fit et in nostria linteis, 
quaa quo ampliores essent , magis 
scriptura conturbaretur , ac lsede- 
retur , si quis unam philuram vel 
improbitate ac malitia , vel cor« 
ruptam ac vhiosam exemisset. Au- 



Digitized by 



Google 



202 



C. PLINII NAT. HIST. 

8 



hendit vttium , unius schedae revulsione plures infestante 
paginas. Ob haec pralata omnibus Claudia, Augustae in 
epistolis auctoritas relicta : Liviana suam tenuit, cui 9 nihil 
primae erat. 

XXV. Scabritia laevigatur ' dente , conchave : sed 



gnftam epistolis laudatam «c re- 
lictam, Martialis epistolarum li- 
bro ultimo salutatricem yocat : 
« Marcof amat nostras Antonius, 
Attice, Musas, Charta salntatrix si 
modo yera refert. » Quod pro Li- 
yiana reponit Gailland. Fannianam, 
ut Angustam , Livianam , Hierati- 
cam eamdem esse constanter affir- 
mare non desinat , id contra vete- 
rum codicum aactoritatem statui, 
a nobisque minime probari snpra 
dictom est. Hinc qnidem nos pro 
SBsttmationis ac pretii ordine, et 
latitudinis varietate, qnoniam fere 
par esset omnium longitudo , char- 
tas numerare , ac suis classibus re- 
censere possumns, Augusti tempore 
macrocolas primas , pedem aut ses- 
quipedem latas : Augustam et Li- 
vianatn optimas digitos tredecim : 
-Hieraticam undecim , Fannianam 
decem : Amphitheatricam novem : 
Saiticam , et quam omisit auctor, 
Taniticam, pauciores nempe se- 
ptem , vel octo : Emporeticani sex : 
quas omnes anteivit et bonitate, et 
dignatione Claudia » principatu 
Claudii texta e duobus staminibus, 
sive statuminibus et interjecto uno 
subtegmine, optimis, nempe Au- 
gusta et Liviana, aliquanto latior, 
ut suspicor ad digttos quatuordecim, 
vel quindecira. Dalec. — Macro- 
eoUis. Ita MSS. Reg. Colb. etc. non 
maerocolis ; hoc est , p,«xp oAoXXoic 
non jxdxp oxmXoi(. Chart* olim inter 



se jungebantur , et glutine compin- 
gebantur. Majore modulo compa- 
ginatam chartam f&acxpoxoXXov voca- 
bant. H» charta majores , apud 
Suetonium in Augusto. Et apud 
Martial. lib. I , epig. 4 5 » major 
eharta , minoraue : quod fugit omnes 
adhuc interpretes. Habd. 

8. Unius schedat. Quum plagnla 
una longior eximebatur a prelo , 
ut siccaretur sole, abstrahi in to- 
tum ea vix poterat, quin scheda 
aliqua transversa seu philyra a sna 
pagina divelleretur , subjectasque 
paginas (nos folia dicimus) iis ad- 
hssrescens, lssderet, infestaret, cor* 
rumperet. Hau>. 

9. Cuinilul. Qu» nullas primss , 
hoc est, Claudiss dotes haberet : 
haberet antem omnes secnnda», hoc 
est , Aogustss. Haao. 

XXV. 1. Scabriiia laipigatar.W- 
tia chartarum hic auctor memorat 
quatuor, scabritiem , rebeUem con* 
tumaciam , lentiginem , tseniam 
unam , vel plures. Scabriti» reme- 
dium est , dente vel concha , poH- 
tura , moderatione tamen adhibita , 
ne vehementius exteratur. Nam 
quamvis ea complanatiode , ac eru* 
gatione spLendeat magis , fulgente- 
qoe nitore oculis placeat , validiore 
tamen attritu non sorbet atramen- 
tum , sedrespuit , et , si quss littera 
appictso sint , instabilis et fugaz 
scriptura non permanet. Alterum 
vitium est rebeUio. RebeUant quj 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. ao3 

caducae' litterae fiunt. Minus sorbet politura charta , magis 
splendet. Rebellat saepe humor iucuriose datus primo, 



armis subditi et pacati bellum rur- 
sus moTent. Rebellat homor incu- 
rtose datos , quum artificis cur» ac 
stndio relactatar pertinacius, nec 
omne corii spatiom ex ssqao rigat, 
et oblinit , sed alicubi subsistit co- 
piosior , alibi parcior affnnditur, 
unde plagularum fit insequalis et 
soperficies et resiccatio. Nam quum 
probe curatam , subactam, tracta- 
tamque cbartam e$ae putat artifex 9 
nec quidquam operss suas praterea 
desiderare , tum contra ejus spem 
vitium id detegitur , et tamquam 
recrudescit , quod iterum ejus dili- 
gentiss negotium faciat. Est itaque 
retexenda charta , et eodem labore 
domanda, atque pervincenda, quo 
prius. Malleo deprehenditur hoc 
▼itiam , aut quod eminentiora tu- 
bera, depressioresque lacunas pla- 
gularum, inssquali percussu tun- 
dat , et invenusta deformitate tusas 
ostendat. Prodit arguitque eam la- 
bcm etiam odor, charta prassertim 
negligentius prelo compressa et 
siccata, mucidus, virosus, fcetidus 
putrescente ac situm olente humo- 
re, qui nec prelo est elisus, nec 
insolatu dissipatns. Lentigo macula 
est chartarum plagulis aspersa, co- 
lore rufa, vel subrufa, qualis in 
hominum ore conspicitur. Grsscis 
9«o'c. Ab ea facie crebra faxSe 
Dioscorides, auctore Suida, cogno- 
minatus est. In charfa ergo ncvos, 
sordes, decolores punctorum notas, 
et maculosas velut aspergines UntU 
glnem Plinius vocat : quse fiebant , 
dum compingerentur coria 9 si quid 



illaberetur impurius , quod nativum 
colorem inquinaret, aut si quid in 
schedis contortum et conglobatnm 
chartam infuscaret. Oculis id co- 
gnoscebatur , vel perfecta statim 
charta , si macula? in aperto forent, 
vel ad solero explicata , si altius in- 
siderent. Quartum et postremum 
vitium tcenia est, non, ut retur 
Guillandinus, philura , vel scheda, 
sed oblongus et angustus in plagu- 
lisductus, nullo glutine, aut pin* 
gui humore litus , et opertus , in 
quo sola papyri fungosa et bibula 
raritas absque ullo tectorio calamis 
scribentinm occurrit, et litteram , 
sive atramenti picturam dum hau- 
rit, diffundit, quodnecictu mallei, 
nec oculorum conspectu explora- 
tur, sed scriptura tantum, dum 
picta litteraliquescensutraque par- 
te combibitur, et tam aversam , 
quam adversam faciem inquinat. 
Dixkc — Dente. Elephanti scilicet , 
seu ebore. (Ex Gerardi nott. man.) 
Ed. — Conckave. Veneria , quam 
Echneidis nomine Mutianus depin- 
git. Dal. 

a. Cadttcm litterm fiunt. Fugax 
est, instabilisque scriptura : mo- 
derate tamen polita, attrita, non 
sorbet atrameutum papyrus, sed 
retinet; et nitore tunrmagis oculis 
placet. Hard. 

3. RebeUat, etc. Hnmorem vocat 
liquorem Nili turbidum , qui glu- 
tini , ut diximus , vicem praebebat 
in texendis chartis : hic si primo 
incuriose et minus temperate datus 
fuerat , rebellabat interdum , et 



Digitized by 



Google 



*o4 C. PLINII NAT. HIST. 

malleoque 4 deprehenditur, aut etiam odore 5 , quum fuerit 
indiligentior 6 . Deprehenditur et lentago oculis 7 : sed inr 
serta mediis glutinamentis taenia 8 , fungo papyri bibula, 
vix nisi littera fundente se : tantum inest fraudis. Alius 
igitur iterum texendis labor*. 

XXVI. Glutinum vulgare e pollinis flore temperatur 
fervente aqua , minimo aceti aspersu : nam fabrile, gum- 
misque, fragilia 1 sunt. Diligentior cura : mollia panis fer- 
mentati colata aqua fervente : minimum hoc modo inter- 
gerii a : atque etiam lini lenitas 3 superajur. Omne autem 



quod esset hamore passim nimio 
madida, scribenti Teluti resistebat, 
atque reluctabatur. Hard. 

4. Malteoque. Quia exprimitur 
malleo homor, exsudatque sub 
ictibus, qui minus probe fuitprelo 
exsuctus. Ha&d. 

5. Odore. Prodit etiam labem 
odor, charta prsssertim negligen- 
tius prefo compressa, siccataque , 
fostidus ac situm olens : qui nec 
prelo elisus est, nec insolatu dissi- 
patus. Hard. 

6. Indiligentior. Ita libri omnes. 
Forte rectius, indulgentior, hoc est, 
largior, abuudantior , humor scili- 
cet. Hard. 

7. Lentigo. Macula lentiginosa, 
chartarum plagulisadspersa t colore 
subrufa, qualis in hominum ore 
conspicitur. H» sordes , hi nssvi 
deprehendunturoculis, obversaad 
sojis lumen cliarta. Hjlhd. 

8. Ttenia. Taenia, inquit, hoc 
est, inanis quidam in piagulis du- 
ctus, cui vel gluten non adhsssit, 
vel illitum evanuit, aut corruptnm 
est, jam nequemalleo,nequeocu- 
]is, sed vix aliter, quam scriptura, 
ipsa deprehenditur : nam dum 
•ola papyri fungosa , bibulaque ra- 



ritas , absque tectorio ullo f calamis 
scribentium occurrit, litteram sive 
atramenti scripturam , dum haurit, 
diffondit : itaque ea comhibitur, et 
utramque charta faciem , tam aver- 
sam quam adversam, inquinat. H. 

o. AUus igitur iterum texendis 
labor. Toletanus codex non texendis 
agnoscit , sed tenendis : ut putem 
scribendum tenuandis. Nam ut paulo 
ante dixit, « spectatur in chartis 
tenuitas , densitas , etc. » «Piht. 

XXVI. 1. Fragiiia. Nec convol- 
vi et compltcari chartam patiuntur. 

a. Intergerii. Quum esset gluten 
illud tenuissimum , levissimumque, 
minimum inter singulas schedas 
spatium occupabat.Iutergerium vo- 
cat mediUm glutinamentum, quod 
inter duas schedas interjectum erat. 
Ah intergerino pariete ducta meta- 
phora. Vide Voss. in £tymol. H. 
— Intergerinus proprie paries ap- 
pellatur, qui a vicinis constructus, 
veluti intergerit, id est, communi- 
ter gerendo est. Budjeus. 

3. Lini lenitas. Ita MSS. omnes, 
non Niii, ut editi, quod est ine- 
ptum. Hoc, inquit, glutine lasvior 
fit charta , ita ut ne lino quidem 
chartss lamtas cedat. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. ao5 

glutinum , nec vetustius esse debet uno die,nec recentius. 
Postea malleo tenuatur, et iterum glutino percurritur, 
iterumque constricta erugatur, atque extenditur malleo. 
Ita sunt longinqua monumenta Tiberii Caiique Graccho- 
rum manus , quae apud Pomponium Secundum 4 vatem 
civemque clarissimum vidi annos fere post cc. Jam vero 
Ciceronis, ac Divi Augusti, "Virgiliique saepenumero 
videmus. 

XXVII. (xin.) Ingentia exempla contra x Varronis i 
sententiam de chartis reperiuntur. Namque Cassius He- 
mina, vetustissimus auctor 3 Annalium, quarto eorum 
libro prodidit, Cn. Terentium 3 scribam agrum suum in 
Janiculo repastinantem , offendisse arcam , in qua Numa, 
qui Romae regnavit 4 , situs fuisset. In eadem libros 5 ejus 



4- Ap/ud Pomponium Secundum. 
Hojofl meminit aucior lib. VII, 
cap. 18 , et lib. XIV, cap. 4 ; Pli- 
nins Nepos, lib. HI epist. Taci- 
tns. Dai.sc. 

XXVIL 1. Contra Varronis. Qui 
ante Alexandriam conditam usum 
charUB ez papyro iEgyptia con- 
fectas, fuisse negabat, ut dictum 
est cap. a 1 . Haad. 

1. Vetustissimus auctor. VerissU 
mtu, Guillandinus : nam is Augnsto 
et Tiberio cossvus, quibus histo- 
riam suam dicavit, Plinium vix 
antecessit annis 70. Dai.bc. — C. 
Flemina. Negat Guillandinus *vetu* 
stusimw* recte dici, qui Pli- 
oium annis in vix antecessit. 
Simlerum sequitur Guillandinus , 
Dalecampius Guillandinum. Veris- 
simum invitis exemplaribus repo- 
nunt. Errorem conyellimus in Au- 
ctorum Indice, quem tu, lector, 
consule. Hahd. 

3. Cn. Terentium, etc. Lucium 



Psstilium , Livio, Lactantio, Vale- 
rio Maximo. Daleg. — Cn. Teren- 
Hum. Sic VarrocumappeHat,apud 
Auguslinum deCiv.Dei, lib.VII, 
c. 34. Sic etiam Festus, verbo Nu» 
mam. Quamobrem qui L. Petilium 
pro Terentio dixerunt, ut Va). 
Max. lib. I , cap. 1 , n. 1 % , aliique, 
u t a Plinio dissident, sic aberrant a 
veritate : ac prsstoris nomen , qui 
libros inventos comburi jussit, pro 
ejus nomine qui invenit , falso sup* 
ponunt. Hard. 

4. ln qua Numa 9 qui Romm re- 
gnavit. £t non minus trecentis 
annis Alexandro superior setate 
fuit. Dai.bc. 

5. lAbrosejusy etc Livius lib. X 
belli Macedon. Plutarcbusin Numa, 
Valerius Max. lib. I, cap. 1 ; La- 
ctantius lib. I, cap. 12 Institut. 
D. Augustinus de Civit. Dei, lib. ' 
VH, cap. 34 9 qui ex Varrone duo- 
decim numero libros ilios fuisse 
refert. Dalkg. 



Digitized by 



Google 



ao6 C. PLINII NAT. HIST. 

repertos, P. Cornelio, L. F. Cethego 6 , M. Ba&bio, Q. F. 
Pamphilo 7 coss. ad quos a regno Numae colliguntur 
anni dxxxv 9 , et hos fuisse e charta 10 : majore etiamnum 
miraculo, quod tot infossi duraverunt annis : quapropter 
a in re tanta ipsius Heminae verba ponain. Mirabantur alii, 
quomodo illi libri durare potuissent : ille ita rationem 
reddebat : lapidem fuisse quadratum circiter in media 
arca vinctum candelis" qqoquo versus. In eo lapide in- 
super libros impositos fuisse : propterea arbitrarj eos non 
computruisse. Et libros citratos fuisse " : propterea arbi- 
trarier tineas non tetigisse. In his libris scripta erant phi- 
losophiae Pythagoricae z . Eosque combustos a Q. ' 4 Petilio 
pratore, quia philosophiae scripta essent 15 . Hoc ideni 



6. P. Cornelio, L. F. Cetkego, etc. 
Livius eo anno consules scribit 
C. Bssbium Tampbilam , et M. 
jEmilium Lepidum. Platarchas 
quadringentis tantum annis post 
regnum Numss id accidisse in ejus 
vita scribit : neque id factum im- 
prudentia bubulci aratoris , qui 
terra proscissa duas arcas et non 
solam unam evertit, sed alluvie 
vehementissimorum imbrium, qui 
tumulum perrupere. Guixxand. 

7. Pamphiio. Ita libri omnes, 
etiam MSS. Gessere hi Gonsulatum 
a. U. 573, Livio quidem teste , lib. 
XL, pag. 5o, ubiCorn. Lentulus, 
et Beebius Pamphilus appellantur. 
Hard. 

8. A regno Numa. Ab initio re- 
gni : quod ille capessivit a. U. 
37. Hard. 

9 . Anni DXXXV. Plut. in Numa, 
P a g- 74) annos numerat fere quar 
.dringentos : sed magno errore. H. 

10. E charta. Qu« ex papyro 
jEgyptia esset conflata. Hard. 



ix. CandelU. £ scirpis, vel ex 
corylo , ut ipse monet , lib. XVI , 
cap. 70. Hard. 

1 s. LXbros eitratos. Qaibos vide- 
licet interjecta citri folia , quorum 
hssc propria dos, ut arceant ani- 
malium noxia, hoc est, tineas , 
quemadmodum dictum est lib. sup. 
cap.7, ubi vide quc in notis adjici- 
mus , de citrosa veste. In libris ha- 
ctenus editis , cedratos legitur. At 
MSS. Reg. Par. Tol. citratos. Hard. 

1 3. Pythagorica. Livius, lib. XL , 
pag. 5i3 9 hoc ipsum referens : 
« Adjicit Valerius Antias, inquit, 
librosPythagoricos fuisse : vulgatss 
opinioni , qua creditum Pythagora 
auditorem fuisse Numam , menda- 
cio probabili accommodata fide. » 
Hard. 

14. A Q. Petilio. Livius, 1. c. 
Lactant. lib. I, cap. 12; Plutarch, 
in Numa, pag. 74» ex Pisone , «k 
i<ro'pr,(n Ilctottv. Hard. , 

1 5 . Quia plulosopliUt scripta essent. 
Et quod iectis rerum summis anim- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 207 

tradit L. Piso x6 censorius primo commentariorum : sed 
libro» septem ,? juris pontificii , totidemque 1 Pythagoricos 
fiiisse: Tuditanus decimo tertio, Numae decretorum fuisse : 
ipse Varro Humanarum antiquitatum sexto, Antias se- 
cundo , duos pontificates Latinos , totidem Graecos prae- 
cepta philosophiae continentes. Idem 19 tertio ponit, quo 3 
comburi eos placuerit. Inter omnes vero convenit Sibyl- 
iam ao ad Tarquinium " Superbum tres libros " attulisse : 



advertisset , pleraque religionum 
dissolvendarum esse. Livius. 

1 6. L. Piso. Yide Auctorum In- 
dicem. In libris vulgatis perperam, 
C. Ptso. Hard. 

17. Libros septem. Latinos nempe 
de jnre Pontificum , totidemque 
Grccos de disciplina sapientia , ut 
ait Val. Max. 1. c. Hard. 

18. Totidemque. Grsscos. Pihtia- 
Mtn. — Pjrthagoricos. Nam eum 
Pytbagor» auditorem fuisse , fama 
vulgatum. Dajl. 

19. Idern. Nempe Valerius An- 
tias. De his scriptoribus diximus in 

' Auctorum Indice. Quo combwri ,hoc 
est, qua causa. Hard. 

ao. Sibyllam. Cnmanam vocat 
Solin. cap. n, p. i4« Varro apud 
Servium Erjthraam. £t Cumis 
Errthrssaro vaticinia edidisse auctor 
est Aristoteles. Hard. 

91. Ad Tarquiniam, etc. Lact. 
ex Varr. lib. I Institut. cap. 6 , et 
Suidas Tarquinium eum Priscum 
fnisse quintum Romanorum regem 
prodiderunt. Iidem cum Dionysio 
Halicarnasseo , lib. IV, et Gellio, 
ca P- *9t scribunt novem libros 
aliatos, ex quibus sex cremaverit 
SibylJa , reliquos tres rex mercatus 
*it £os libros in Capitolio custodi* 
tos quum Dii immortales consu- 



lendi essent, adibant primum 
daumviri , post autem decemviri , 
deinde quindecimviri, ac postremo 
sexaginta, nomine tamen quinde- 
cimvirorum, eosque non Sibyllinos 
tantum , sed et fatales et fatidicos 
appellaverunt. Livius, Dionysius 
HaJicarnasseus , Valer. Haximns , 
Macrobius, Fenestella, Alexander 
ab Alex. lib. III, cap. 16. Dalrc. 
— Superbum. Ita Dion. Halicarn. 
Antiq. Rom. lib. IV, pag. a5o, , et 
Gell. lib. I, cap. 19, pag. 83. At 
Varro apud Lactant. lib. I , c. 6 , 
Suidas , aliique , id Tarquinio Pri- 
sco factum adjudicant. Qnin Solin. 
ipse quoque, 1. c. quamvis ex Plin. 
Superbum vocet, quum tamen rem 
gestam etse narret Olymp. L , Pri- 
scum omnino videtur intelligere. 
Verum a Plinio tempora accuratis- 
sime deaignari, plurima uobis ar- 
gumenta suadent. Neque eorum 
conjecturas subscribimus , qui ut 
pugoantes inter se scriptores con- 
cilient, inditum fuisse utriqueTar» 
quinio Superbi cognomen absque 
ullo auctore aut teste antiquo fin- 
gunt. Potuit Sibylla Tarquinium 
ntrumque vidisse , et Priscum , et 
Superbum.Vide Plin. lib. XXXIV, 
cap. 1 1 . Hard. 

ai. Tres libros. Hasc panlo aliter 



Digitized by 



Google 



»o8 



C. PLINII NAT. HIST. 



ex quibus igni duo cremati ab ipsa , tertius cuki Capitolio 
Syllanis 13 temporibus. Praeterea Mutianus ter consul pro- 
didit nuper se legisse, quum praesideret Lyciae, Sarpedonis 
a Troja scriptam in quodam . templo epistolae chartam. 
Quod eo magis miror, si etiamnum Homero condente 
iEgyptus* 4 non erat : aut cur, si jam hic erat usus, in 
ipsa illa Lycia 35 Bellerophonti codicillos datos , non 
epistolas 26 , prodidit Sterilitatem a? sentit hoc quoque : 
factumque -jam Tiberio principe inopia chartae, ut e se- 
natu darentur arbitri dispensandae 3 : alias in tumultu 
vita erat 

XXVIII. (xiv.) iEthiopia , ^Egypto contermina , insignes 
arbores non ferehabet, praeter laniferas, quarum natura 
in descriptione Indorum atque Arabiae dicta est \ Propior 



Gellius et Dion. Halicarn. 11. oc 
quos tu consule. Habd. 

3 3. SyUanis, Vide lib. XXXIII , 
cap. 5. Hard. 

a4. ALgyptus. Delta iEgyptia- 
cum, ut dictum est cap. ai. H. 

1 5. In ipsa Ula Ljcia. Bellero- 
phonti in Lycia exsistenti. Home- 
ricosTersus recitavimu8.su pra, cap. 
ai. Hard. 

a6. CodicUlos datos , non epistolas. 
Tabulas arcanis hieroglyphicisque 
Ktierisnotatas, non vulgaribos ele- 
mentorum formis , qqjbus epistol» 
conscribuntur. Eustath. — Cujus 
sententiam non ita laudo. Quod 
vero putant quidam hic Plinium 
incuriose codicillos ab epistolis di- 
stinguere, quum codicilli nihil aliud 
sint quam epistolte Latinis , aocu- 
sandum hac in re Plinium minime 
censeo,mirantem si jam tum usus 
chartSB fuit , quod indicat epistola 
Sarpedonis , cur non potius Prostus 



mandata sua in charta descripta, 
quo modo epistola? mittuntur, 
quam pugillarium ligno consignata 
Bellerophonti dederit : quo sensn 
nihil potest esse expltcatius. Locus 
apud Homer. est lliados Z : ... iropiv 
£ 5y« oihyMTa, Xuvpa rpotyac l* ' 
irivoxi ittuxtu ftupof 6o'pa «roXXflL Dax. 

37. Stcrilitalem. Est quandoque, 
inquit, etiam hujusce rei , hoc est, 
papyri annua sterilitas, penuaria, 
annonaque carior. Erat adhuc Cas- 
siodori aevo mos ille scribendi in 
papyro J£gyptia : Eustathii tem- 
poribus plane obsoleverat, hocest, 
sssculo duodecimo, ut observat 
Allatius in Animadv. ad Antiq. 
Etrusc. n. 55, p. 97. Hard. 

a8. Arbitri dtspensandar. Sdlicet 
chartae. Sic e MSS. Hard. oonsen- 
tientib. Yet. apud Dalec. ChifHet 
dispensandi Gron. et alii. Eo. 

XXVIII. 1. Dicta est. Lib,XII, 
cap. ai et aa. Haid. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 209 

tamen huic 3 natura lanae, majorque 3 folliculus granati 
modo mali : similesque et inter se arbores ipsae. Praeter 
hanc palmae , quales retulimus 4 . Insularum arbores ambitu 
iEthiopiae, et nemora odorata, in mentione earum dicta 
sunt 5 . 

XXIX. (xv.) Atlas mons peculiari proditur silva, de x 
qua diximus 1 . Confines ei Mauri, quibus plurima 3 arbor 



». Propior tamea huic. Peculiari 
£khiopia arbori , qua lanifera 
fuit. Hard. 

3. Majorque. Qoam gossympinis 
arboribus, quarum follicnlos cu- 
curbitas appeliavit, cotonei mali 
amptitudine, libro snperiore, cap. 
ai. Hahd. 

4. Rttulimus. Ibidem, cap. g. H. 

5. Dicta sunt. Lib. VI, cap. 36 
et 37. Habjk 

XXIX. 1. De qua diximus. Lib. 
V, cap. 1. Habd. 

a • Piur. arbor. Gronov. et alii , 
ctdri.Yi*. — Cedrus nnnc resinife- 
ram arborem significat, et eam du- 
plicem , alteram cedrelatem proce- 
riorem , Asia? fere pecnliarem :. 
aheram oxycedrum , mnltis locis 
commnnem : nnnc tbyam , sive ci- 
trum, Manritanis3 alumnam, quam- 
▼is et alind calum patiatur, lauda- 
tissimis pretiosissimisque mensis 
expetitam , cupresso foliatnra simi- 
lem et fructu, sed minore. Hssc 
iroAiMnnifua, plantarnmque varietas, 
in magnas bsssitationes et dubita- 
tiones multos conjecit. Cedrum 
Gallicam apnd Velleinm Patercn- 
\am t ex quo apparatus Gallici 
trinmpbi,quem egit Caesar, consti- 
tit , qnidam exponnnt Gaiaticam a 
Galatis Asiss ; alii laricem cedrela- 
t* similem, ideoqus vocatam cc- 



drnm Gallicam. Strabo lib. IV de 
Liguribus : £x* T0U &' &w IvTOuda 
irafiiroXXiiv , vaumopitfijxov , xotl u,r 
YaXo'o*tvo*pov , «oV iviwv tou iraxouc 
tyjv o^idptTpev jxTuiroAftv tupiaxtadai* 
iroXXa oH xal rj» iroixtXia tSv Oufrav 
oux f?i X"? 8 * wpbc Ta^TpairiCoiroiiac. 
Dai.. — Arbor litri. Gemina fuit 
arbos citri Veteribus cognita : et 
malns nempe Assyria, de qua sup. 
libro : et hasc citrus Atlantica 
qnam Gr»ci ftuov vocabant. — Ar- 
hor citri. In libris vulgatis perpe- 
ram , arbor eedri , reclamantibus 
MSS. tum in boc loco, tnm in 
Indice bnjus libri ac loci , in qno 
sic lemma istnd legitur, «DeAtlan- 
tis arboribus, et citreis mensis. » 
Adde Plinium ipsum, h'b.V,cap. 1, 
nbi ebori ait citroqne Atlantis sil- 
vas exquiri. Veterum tamen non- 
nulli ex similitndine nominum ci- 
trum , cedrumque confuderunt. 
.Eudemus in Lexico rhetorico ; xi- 
Tptov , xtfpoc. At exsors tanti crimi- 
nis Plinius noster esto. De mensis 
ex ea arbore confectis, Mart. Epigr. 
lib. XIV, epigr. lxxxix , cni lemma 
inscriptnm, Mensaeitrea: «Accipe 
felices, Atlantica mnnera, silvas; 
Aurea qui dederit dona, minora 
dabit. • Et ep. xc , citream. men- 
sam , cum Plinio, e Maurorum fieri 
arboribns scribit : De mensa acerna : 

14 



Digitized by 



Google 



aio C. PLINH NAT. HIST. 

citri, et mensarum insania, quas feminae 3 virii contra 
margaritas regerunt Exstat hodie M. Ciceronis in illa pau- 
pertate, et quod magis mirum est, illo aevo empta H-SX \ 
Memoratur et Galli Asinii, H-S XI 5 , Venumdate sunt 



« Non sum crispa quidem , ncc sil- 
vaefilia Maurss. » Denique lib. XII, 
ep. xxvii : « Et Maurusiaci pon- 
dera rara citri. » Petron. in Satir. 
pag. 4»a : « ecce Afris eruta terris 
Citrea mensa. » Lucanus, lib. IX, 
v. 4a6: « tantum Maurusia genti 
Bobora divitiae , quarum non no- 
verat usum : Sed citri contenta co- 
mis vivebat, et umbra. In nemus 
ignotum ndstrae venere secures, 
Extremoque epulas mensasque peti- 
vimus orbe. » H. — Magna doctos 
interviros controversia, dearbore' 
ex qua menss ill» citreae fiebant. 
Nos sententi» peritorum acquie- 
scere nulli dubitavimns, qui citrum 
referunt ad T/iufam articulatam 
(Moncec. monadelph. gen. ai3a, 
Pers. Conifer. Juss.) Habitat in 
Atlante, Barbariseque collibus. Ed. 

3. Qaas feminas. Hanc citrearum 
mensarum insaniam feraina viris 
objiciunf, ut margaritarum luxum 
viri feminis vicissim ciprobrant. H. 
— Exstat hodie M. Ciceronis , etc. 
Prima , quod sciam , de citreia 
mensis apnd eumdem Ciceronem 
mentio occurrit , in Verrem , II , 
iv, 7 : « Tu maximam et pulcher- 
rimam mensam citream a Q. Luta- 
tio Diodoro... Lilybei abstulisti. » 
Conf. Cic tom. II, pag. aa4 edit. 
nost. Ed. __ 

4. H-S X. Hdc est , sestertium 
decies centena' miHia' Galficfe mo- 
netse , ut nunc sunt pretia metal- 
lorura, pTus quam ao4,5oo fr. 
(Gueroult, aa 5,boo fr.). Ed. — 



Empta H-S X. In MSS. aestertio- 
rum numerus, quo venumdata Ci- 
ceronis mensa dicitur, plane desi- 
deratur. At sequentium mensaram 
pretium,omnium exemplarium con- 
spirante consensu ita exprimitnr» 
uti fere Hbri vujgati Uabent : A ainti 
quidem, H-S XI, Juba H-S Bl 
(non XV ). Denique Cethegorum 
H-S XIV, vel ut in Reg. 2 , H-S 
XIII, crescente videlicet pretii 
sstimationisque numero rplane ut 
Ciceronis mensa H-S X. taxata 
fuisse videatur; etsi Tertullianus , 
Hb. de pallio, sub finem , p. 119 , 
hunc Plinii locum transcribens , 
aliter statiiat: ssstimatamque velit 
Ciceronis quidem , quingeritis mil- 
iibus nummum: Asinii bis tantum. 
Sedvel corruptis haud dubie Plinii 
exemplaribus est impulsus in frau- 
dem , aut rem Minerva crassiore 
satis habuit narrare , de pretio tam 
religiose signando haud admodum 
sollicitus. Nam illud videtur dicere 
Plinius, quod et apud Senecam 
legere me memini , nempe de Be- 
nef. lib. VII, cap. 9, pag. i36 : 
«Video istic mensas, et asstimatum 
lignum senatoris censu , etc. » Porro 
senatoris censum H-S XII, boc 
est, duodecim centenum millium 
nummum fuisse norunt otnnes ex 
Suetonio in Augusto, cap. xu : 
• Senatorum censum ampliavit, ac 
pro octingentorum millium sum- 
ma, duodecies sestertium iaxavit, 
supplevit que non hanentibus. » H. 
S.H-S XI. Hoc est, sestertium 



Digitized by 



Googk 



LIBER XIII. 



211 



et duae a Juba rege pendentes 6 : quarum alteri pre- 
tium fuit H-S XII 7 , alteri paulo min ua. In teriit niiper 
Incendio a Cethegis* descendens , H-S XIV 9 permutata, 



tmdecies centena millia : moneta? 
aostrat, *»4»9$o fr. Eo. 

6. A Jmba rege pendentes. Quia 
Jubm demortui cnm reliquis bonis 
mensas iilai dnei sub titolo pepen- 
derunt, quum sua hasta Tenirent: 
ii enim in aoctionibns mos fuit. — 
A Jmba , etc. Sic restituimus admo- 
nitu codicum Reg. Colbert. Paris. 
atiommqae qnoe Ciaoonias ridit, 
ipso prodente, lib. de triclinio, 
pag. ii et i a ; non y ut libri Tulgo 
edhi, Jmba rege vendente. Nec insei- 
foret aut inelegans, si 
a Juba rege pendente. 
Pendere enim ii dicebantnr , qno- 
rum nomina delata ad jodices, fere 
ob mm alienom , publice proporita 
ae sospensa erant. Soet. in Domit. 
cap. ix : « Reos qui ante quinquen- 
nium proximum apud awarium pe- 
pendiesenty uniTersos discrimine 
liberaTit. » Et ante in Claudii vita , 
c. ix, de ipso , antequam imperiom 
eapeateret: «Ad eas, inquit, rei 
familiaris angnstias deeidit, ut 
qoum obiigatam awario fidem libe- 
rare non posset, in ▼ncuum lege 
prtsdiatoria ▼enalis pependerit snb 
edieto presseetorum. » Hoc est , 
Qaudii bona ac pradia, pdbliee 
oboona edieto pr a efectorom esrarii 
dSu vonalia pependere * qunm em- 
uvrenirent. Sed alio 
r a Plinio 
dicitar, lib. XTV, cap. &, nempe 
pro ea, quae in ipsa adhnc vite 
.QmopactoCatodeRerust. 
eiun : ■ Oleam pendentem 



bac lege ▼enire oportet. Olea pen- 
dens in fundo Venafro ▼enibit. Qui 
oleam emerit, etc. » Et c. cxlvji : 
• Lex yini pendentis. Hac lege yi- 
nnm pendens ▼enire oportet. Vina* 
ceos iUutos, et facem reiinquito, 
et©*.» Pliniusipse, lib. XVII, cap. 
i, « fructns pendentes »,circa quos 
depugnat h omo cum alitibus. H. 

7. H-S XII. Ita HSS. omnes, 
non XV , ut editi : crescente nimi- 
rum gradatim mensarum pretio. 
Se atcrti nm dnodecies centena mil- 
lia: i45,4oo f.En. 

8. A Cetkegit. Qua Cethegorum 
familiss fuerat: ex qua conso) Corn. 
Lentnlus Cethegus, de quo cap. 
97. — A Cethegu, etc. Ita libri 
omnesj etiam manu exarati, qnos 
confidenter nimis spernit Budams, 
de Asse lib. IH , fbl. 78, quum legit 
attegus deeeendeme^ qua; rox Jure- 
nali nota, Sat. XIV, 196, Maurorum 
mapalia sonat. Sed profecto lodit 
operam , quum nihil alind Plinras 
▼elit , quam ejuscemodi supellecnV 
lem haud pretio magis et ipsa ma- 
terie, quam dominorum nobiikate 
cWitati notam fuisse. Unde qu« 
cujusqoe mensa fucrit 9 quam modo 
laodat,diligenter expedit. Pertmet 
hnc iilud Seneca, lib. de tranq. 
V*S' °*77 : * Piacet, inquit, mensa 
non ▼arietate macolarnm conspi- 
cua, nec per multas elegantiom 
dominornm saccessiones civiuti 
nota , etc, » Habd. 

9. H-S XIV. Sestertium qua- 
tuordecieseentena nriHia: i86,3oo 

•4' 



Digitized by 



Google 



2 11 



C. PLINII NAT. HIST. 

latifttndii taxatione, si quis prsedia tanti mercari malit. 

i Magnitudo amplissima adhuc fuit, unius commissae ex 
orbibus 10 dimidiatis duobus,a rege Mauretaniae Ptole- 
maeo", quatuor pedum et semipedis per medium 11 ambi- 
tum , crassitudine quadrantali " 3 . Majusque miraculum 
in ea est artis , latente junctura, quam potuisset esse na- 
turae. Solidae autem a Nomio Tiberii Caesaris liberto co- 
gnomen trahentis' 4 , tribus sicilicis 1 infra quatuor pedes, 

3 totidemque infra semipedem crassitudinis. Qua in re non 
omittendum videtur, Tiberio Principi mensam quatuor 
pedes sextante l6 sicilico excedentem , tota vero crassttu- 
dine sescunciali, operimento laminae vestitam fuisse, quum 



fr. si ad pretiom metallorum , 
Augusto princ. respicias ; 249,060 
fr. si ad rationem Plinianorum 
temporum computes. Ed. 

10. Ex orbibus. Erant enim e» 
menaa orbiculata? : quare Mauros 
erbes appellat Martial. lib. IX, ep. 
2 3 , elepbantinis dentibus , hoc 
est, pedibus eboreis suffultos : «Ut 
Mauri Libycis centum stent denti- 
bus orbes. » Habd. 

1 i.PtoUmao. Jubm filio, de quo 
in Auctorum Indice diximus , ver* 
bo Juba. Haed. 

ia. Per medium. Itaque totus 
mensss ambitus pedum novenum 
fiiit. Hard. 

i3. QuadrantalL Quadrantem 
pedis uniuSj hoc est, polUces tres % 
crassitudine obtinuit. Habd. 

14. Cognomen trahentis. Nomia- 
nc cognominatan : et solida illa 
quidem fuit, uniusque trunci, non 
ex dimidiatis duobus , ut superior, 
Ha&d. 

iB.Trib.sieilicis. Sicilicus quarta 
pars pollicis tst , aire unci». Volu- 



sius : « Dividitur uncia in quatuor 
sicilicos , id est, in quatuor quar- 
tas. » Festus : « Sicilicum dictum , 
quod semunciam secet. • Pollices 
duodeni pedem constituunt. Fnit 
igitur huic mensa* amplitndo pe- 
dum non omnino quaternum. De- 
erant solum tres sicilici , hoc est , 
pollicis unius dodrans , seu partes 
tres. Sic crassitudo semipedera non 
sequabat : tantumdem semipedi de- 
erat , ne solidos semipes foret , 
nempe dodrans poliicis unius. H. 

16. Sestante. Sextans pars est 
assis sexta , sWe uncia du«. Assem 
appeUo rem integram quamcum- 
que, seu ponderis, sen mensure, 
cujus pars duodecima uncia appel- 
latur. Hanc igitur mensam Plinius 
ait longitudinis habuisse pedesqua- 
ternos, et binos proterea pollices 
et pollicis quadrantem , sive sicili- 
cum ; crassitudine ▼ero sesquipolli- 
cem aquavisse. Hajld. 

17. Tam opima. Tot partibus 
amplior : quum nempenoTenospe- 
des circuitu liberti mensa contine- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. ai3 

tam opima <7 Nomio liberto ejus esset. Tuber hoe sl est 
radicis, maximeque laudatum, quod sub terra totum fuerit: 
et rarius quam quae superne , quaeque gignuntur etiam in 
ramis : proprieque quod tanti emitur, arborum vitium est T 
quarum amplitudo ac radices aestimari possuut ex orbi- 
bus * 9 . Sunt autem cupresso feminae etiamnum silvestri 
similes folio, odore, caudice. Ancorarius mons vocatur 
citerioris Mauretaniae , qui laudatissimam dedit citrum , 
jam exhaustus. 

XXX. Mensis precipua dos in venam crispis , vel in 
vortices parvos \ IUud oblongo evenit discursu , ideoque 
tigrinum appellatur : hoc intorto, et ideo tales pantherinae 
vocantur\ Sunt et undatim crispae, majore gratia, si pa- 



ret: principis, tantum quaternos. 
— Nomio, etc. Sincerissima hwc 
omninm MSS. lectio, Reg. i, a , 
Colb. i, », 3, Paris. etc. qua> aic 
in vulgatis libris interpolata , legi- 
tnr: «liberto ejns esset, cnjus ma- 
teria erat tnber. Hoc est radicis 
vitinm, maximeque in eo lauda- 
tnm, etc. » Atqui proxime seqni- 
tur, arborum viiium est. Sic paulo 
post, cap. 3o, ubi ex eorumdem 
codicum adraonitu scripsimus : 
■ Pcet lissc amplitudo est : jam toti 
candices jnvant, pluresque in uua. 
Mensss vitia, lignnm , etc. > Plinii 
cormptores verins qnam correcto- 
res ita ediderant : « Post bssc am- 
plitndo est jam totius candicis. 
Juvant plnra quoque in una mensa 
vitia. » Qnibns verbis nec eiegantia 
adest nlla, nec probabilis subest 
seotentin : §ed Plinianss menti ad- 
versa penitns , qui vitia mensarum , 
quss detnceps enumexat , adeo non 
laudat, ut damnet potius, impro- 
betque. H*bd. 



18. Tuber hoc. Idlaminss operi- 
mentum e radicis tubere est , sive 
nodo: cujus laus prsscipua est, 
quod sub terra conditnm totnm 
fuit, ubi rarius tuber gignitnr, 
qnam superne : nam et in ramis 
tubera oriuntur. De bis arborum 
nodis Seneca de Beneficiis lib. 
VII, cap. 9 : «Video istic men- 
sas, et ssstimatum lignum senatoris 
censn, eo pretiosins, qno illud in 
plures nodos arboris infelicitas 
torsit. » 

ig.Ex orbibus. Ex integris men- 
sis , quss ex tubere uno fiebant. Has 
mensas, ut diximus, orbes Mar- 
tialis vocat. Hard. 

XXX. i. Vel vortices parpos. Sic 
MSS. Reg. Colb. etc. non , ut editi , 
« vel invertice.variis, » nullo plane 
sensu. Crispam in vortices parvos 
mensam vocat, qu» ad instar vor- 
ticnm intorte crispatur : in venam, 
qusd venatim. Hahd. 

a. Hoc iniorto et ideo tales pan~ 
therinte vocantur. Sunt et undatim 

i4 J 



Digitized by 



Google 



214 C. PLINII NAT. HIST. 

vonum caudac 3 oculos imitentur. Magna vero post 4 ht?s 
gratia, extra praedictas, crispis densa veluti grani con- 
gerie , quas ob id a similitudine apiatas vocant* Sumipa 
vero omnium in colore. Hic maxime mulsi placet, suis 
refulgens venis. Post haec 6 amplitudo est : jam toti 7 cau- 
3 dices juvant : pluresque 8 in una. Mensae vitia: lignum, ita 



crispes majore gratia si pavonum cau» 
dat ocutos imitentur. Subvereor ne 
paruro recto ordine verba h»c 
scriptasint ; nam credibilius est , et 
rationi magis consonum, in vor- 
tices pravas intortasque et ob id 
pantherinas appellatas, caudapa- 
vonum ocolos fcre imitatas esse , 
quam undatim crispas : qua propter 
considerandum an ita legi debeat, 
< Hoc intorto et ideo tales panthe- 
rina vocantur, majore gratia si pa- 
vonum oculos imitentur. Sunt et 
nndatim crispa?. • Pnrr. 

3. Si paoonum eaudm. Nec in 
mensis modo v sed et in spondis 
eubilium lautioribua hss pavonum 
cauda expetite. MartiaL lib. XIV, 
ep. 85,cui Iemma : Lectuspaponinus: 
• Nomina dat spond» pictis pul- 
cherrima pennis Nonc Junonisavis, 
sed prius Argus erat.» Hinc et 
pavonatilis pannus nomen accepit , 
de quo Du Cangius in Glossario 
eonsolendus. Hard. 

4. Post has. Post undatim cri- 
spas, praiter venatim , vorticatim- 
que crispas, quai seinper principa- 
tom obtinuere. Ad hujus tigni 
naturam , venerem , crispatumque, 
proxime accedit id lignum , quod 
majorum memoria eximio fuit in 
honore : Madrum vulgus nominat , 
non illepMo nitore placens, am- 
bitioso venarum discursu , sese un« 
dulatim crispante , interveniis mul- 



tiplici formarum decore splendent- 
tibus, punctorumque acervo exhi- 
laratis. Id potoriis vasis et lancibus 
dicavit avita mundities. ftfateria» 
declarat aternitatem duratio, quan- 
do CC annorum fere vasa in ssdi- 
bus sacris inveniuntur, nnllam ad- 
huc cariem sententia. 'Ahiitque 
mos in vulgus vocandi ligna, quse 
lepide undulato crispatu fluctua- 
rent , Madrata , Madrd. -Ruellius de 
nat. Stirp. lib. I , pag. x 4 3 , artifices 
fabros a se consultos ait, quodnam 
esset genus hoc ligni : responsnm- 
que, esse silvestris cupressi vel ce- 
dri genus : deferri ex India Syria- 
que : sed nunc exolevisse. Ha.ro. 

5. Apiatas. Apiatas, veiuti mu- 
scarum et apum stereore inquinatas. 
Alii , apUuiatas : crebris velut api- 
culis notatas. Dax. — Apiatas. Ab 
apio : quoniam mensa densa veluti 
grani congerie crispas , apii semen 
et grana dense congeata referebant : 
quo sensu guttatas aves dixit Fride- 
ricus II Imper, de Venat. lib. 11, 
cap. xo , hoc est, guttis divenu 00- 
loris inspersas. Habd. 

6. Posthac. Postcolorem ao for- 
mam, proxime amplitudo laudatar . 

7. Jam iotL Ut ex uno caudice 
solida mensa eonstet. Haxd. 

8. Plumsqtu. Ut dimidiatia orbi- 
bus orbis integer mensa eompin- 
gatur , qnalis Ptolemari firit , 1 
rius laudata. Haxd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. ai5 

vocatur materia surda 9 , et indigesta Mmplicitas, aut pla- 
tani foliorum modo digesta : item ilign» venae similitudo , 
velcoloris : et quibus maxime obooxias fecere aestus ven- 
bque, rimae, aut capillamenta rimas imitata. Postea rou- 
neua xo nigro transcurrens limite : variisque" coroicum 
punctis apprehensus, papaverum modo, etin totum atro 
propior colos , maculaeve discolores. Virides terra condunt 3 
barbari, et illinunt cera. Artifices vero frumeqti a>cervis 
imponunt septenis diebus,totidem intermissis : mirumque 
ponderi quantum ita detrahatur". Naufragia docuere nu- 
per, hjuic quoque materiam siccatam mari , duritie incor- 
rupta spissari, non ullo modo vehementius. Jfutriuntur 
optime, splendescuntque , manu sicca fricatae a balinets 
maxime : nec a vinis laeduntur, ut his genitae! 3 . Inter 4 
pauca nkidioris vitae instrumenta haec arbor e&t: qua- 
propter insistendum ei quoque paulum videtur. (xvi.)Nota 



9. Materla surda. Non splen- 
dens» nudumque lignum et linea- 
ram crispo ductu minime virga- 
tum. Dai~ — Surda. Nec crispa , 
nec virgata, sed simplex. Res sur- 
das, herbas surdas, surdum colo- 
rem , aliaque similia , pro obscuris 
scilicet et jgnobilibus in Indice Pli- 
niano vide. H*ai>. 

10. Murarna. Duqtus in longum 
limea tramesve niger, mursenae si- 
militudine. Hari>. 

11. Cormuim. Nec placet, in- 
quit , mensa variia interstincta 
punctis, eo colore quem in corni- 
cum plomia deprehendimus : nec 
colos ille cinereus , qui papaverum 
nodnm refert,. atqae adeo fere 
atrnm omnino cqlorem. — Variis* 
f«e, etc. Si vulgatos hactenas li- 
bro* consul**, nihil hic sani : 
• Variisque corticum punctis ap- 



prehensus papaverum nodo. » In 
MSS. nodo legitur : cornicum , ex 
animi conjectura rescripsimus : etsi 
in Reg. 1 , et Colb. corvum, in Reg. 
* icorticumlegitnr. Muraen» pariter 
et cornicis color citreis in roensis 
damnatur : quid sint corticum pun- 
cta , aut ad colorem quid prasstent , 
haud satis compertum. At e con- 
verso tigrium maculm in frutice Ru- 
bri maris, factisque er eo baculis 
commendantur, lib. XVII , cap, 80 v 
uti nunc in mensis cornicum ptmct* 
*damnantur. Hard. 

11. Mirumaue ponderi auantum 
ita detrahant. Sic Gronov. aliique. 
Elegantius exemplar Salmanticense 
per verbum impersonale, « mirum- 
que ponderi quantum ita detraha- 
tur. » PiHTiairus. 

ilf.Ut his genitce. Quod in mea- 
sis , quarum gratia maxima est , si 

>4< ' 



Digitized by 



Google 



ai6 C. PLINII NAT. HIST. 

etiaoi Homero fiiit : thyon graece' 4 vocatur, ab aliis thya. 
Hanc itaque inter odores nri tradit in zS dehciis Circes, 
quam Deam volebat intelligi : magno errore eorum, qui 
odoramenta in eo vocabulo accipiunt , quum presertin) 
eodem versu l6 cedrum laricemque una tradat : in quo 



e citri arbore fiant, vina potantur. 
Hard. 

14. Thyon grace. Hesychius ; 
66ov ovopa o*lv£oou. Eustath. in 
Odyss. E, v. i5i3 , 86ov ftvifoov. 
Apud Athen. lib. V , pag. 107 , 
*6o. Apad Theophr. HisL iib. V, 
cap. 5 9 r6 £i 66ov , ot o*i 06av xoXou- 
etv , etc. Didymus in enm Homeri 
locum , 66ou* ilo*oc o*4vo*eou , $ f utou. 
Hakd. 

z5. Hanc igitur inter odores uri 
tradit in deliciis Circes. Insignis me- 
moriss lapsus, neque enim Circe 
inter odores urebat citrum , cedrum 
et laricem , ut constat ex decimo 
Odyssess, sed Calypso, ex quinto 
ejusdem operis. In eumdem incur- 
savit errorem et summus poeta se- 
ptimo jEneidos, v. 10. Tribuit vi- 
delicetCircss , quod erat Calypsus. 
£ contrario Aristoteles Calypsoni 
dat quod est Circes, secundo Ethi- 
corum : « Quocirca , inquit , opor- 
tet, quum quis medium assequi 
vult, ante omnia longius abire a 
magis contrario, ut Calypso mone- 
bat dicens, Extra fluctum , et fii- . 
raum navem adige.» Non hoc,emi- 
nentissime philosophe , Calypso 
monebat , sed Circe , ex duodeci- 
mo Odyssess. Pari incuria Pompo- 
nius quoqtte Mela conterraneus no- 
ster in secundo libro Calypso pro 
Cirot posuit , ut in ejus castigatio- 
nibus meminimus. Piht,— * Circes. 
Tribuit Circsfi Plinius, quod Ca- 



lypso Homerus, Od. K, v. 60. Si- 
milis cedri usus deliciis Circes attri- 
buitur, JEneid. lib.YlI, ys.ro: 
« Proxima Circssairadunturlittora 
terrss : Dives inaccessos nbi Solis 
filia lucos Assiduo resonat cantu : 
tectisque superbis Urit odoratam 
nocturna in lumina cedrum. » (Cf. 
Virg. t. HI, p. a5ft edit. nost.) H. 
16. Eodem versu. Versus Home- 
rici sunt : . . . rnXo'61 &* l&ph , Ki£p«u 
t' tftxtcroio , 66ou t' «v« Wieov 4£oi£rt , 
Aatouivuv , etc. In his versibns 
Noster vocem grsscam Ouou , lari- 
cem interpretatur ; quss ad hunc 
locum nihil aliud quam tkus, sive 
odoriferum quid significare nobis 
videtur. Ed. — Eodem versu. Odys- 
sess, ut dictum est lib. V, v. 60. 
Ita omnino Didymus Homeri scho- 
liastes, ita et Eustathius legit. At 
Plinium vidisse in suisexemplaribus 
necesse est, Kio*pou ti, irtumc r%, 
66ou t' Ava vjfrov <5<fr«<ht. Nam vocem 
irtuxnv pinum interdum , quando- 
que etiam laricem vertit, ut suis 
locis dicemus. Apud Homerum 
Circe, ipsa rerum Naturain Tellure 
est, quss cibos alendis usque ad 
delicias hominibus subministrat. 
His qui intemperantius abutuntur, 
porcis similes fiunt. Circes pala- 
tium , Orbisest unirersus , hoc est, 
istud quod a nobis incolitur hemi- 
sphssrium, et ubi quidquid est , 
edule gignitur. Neque enim tllis 
temporibus hemisphssrii alterius 



Digitized by 



Google 



LIBER XIIL ai 7 

manifestum est de arboribus tantum locutum. Theophra- 5 
stas* 7 ( qui primus a Magni Alexandri aetate scribit, quae 
circa urbis Romae quadringentesimum quadragesimum 
gesta sunt annum), magnum jam huic arbori honorem 
tribuit, memoratas ex. ea referens templorum 18 veterum 
contignationes , quamdamque immortalitatem materiae in 
tectis contra vitia omnia incorruptae. Radice nihil 19 cri- 
spius , nec aliunde pretiosiora opera. Pnecipuam autem 
esse eam arborem circa Hammonis 3 ° delubrum : nasci et 
in inferiore Cyrenaicae parte. De mensis tamen tacuit : et 
alias nullius ante Ciceronianam vetustior memoria est, 
quae novitia apparet 



mspicio Tel tennis foit. Circe 
taoceaa appellatar , Od. H , ▼. 33 , 
qooniam aensim per soa ipsa mu- 
nera , ceu qoasdam eacat , ad oten- 
dnm illia immoderatioa homines 
illidt. Ancillaa habere qoatoor di- 
citor , qo« mensam apparant , 
Odyee. K, ▼. 348. Qoatoor ilhesont 
anni tempestates. Fercola eas affe- 
runt,panem, carnes, ▼inum, Od. 
M , ▼. 19 et 3o. Ab omni intempe* 
rantia cavit Ulysses. Tnm ▼entom 
ei secondom Circe misit ad profe- 
ctionem : hoc est , non ante desiit 
optpare uti mensa, quamyis intra 
modom, qoam daret operam na- 
yigationi ▼entoa secondos. Castera 
de Circe, io explanatione argo- 
menti Odysaee expoeuimos. Ha&d. 
17. Thaophrastus. VideHist. Pl. 
lib. V, cap. 5. Primos ab Alexan- 
dri M. astate, hoc est , ex qoo re- 
gnare ccapit Alexander ; primns , 
iaqoam , exterorom de Romanie 
scripstt Theophrastos, imprimisea, 
aaagestaauntcircaann. UvRome 
44<>, qoi pasne tertins anteobitom 
Alexandri M, An sint hasc lcopixi 



Cwroj*vT(x*T a , Commentaruhutorici f 
quornm meminit Scholiastes Apol- 
lonii , an opos aliod , qood inter- 
ierit, considerandom. H&bd. 

x8. Memoratas templorum veterum 
contignationes. Verbom illod tempUh 
rum , sospicor esse falso additom , 
doctus aoctoritate Theophrasti ,lib. 
V, cap. 5 : « Et adhoc, inqnit, 
memorant contignationes quasdam 
antiqoorom. » Piitt. — Contigna- 
tumes. Theophrast 600*0*. Etiam et 
jauoas ex eadem arbore Ou* fieri' 
anctor est Athen. lib. V, p. 307. H. 

19. Nihil crispius. Sic Theophr. 
L c. Qnare mllitor Angoillara lib. 
deSimpl. parte II, pag. 47 , eom- 
qoe secotos Salmas. in Sol. pag. 
9 5 3 et 9 5 4 1 qoi Homeri Theophra- 
stiqoe 66ov sabinam esse herbam 
potant, qoa hac dote caret : nec 
tanta craesitodmis aot radicem aat 
caulem habet, ot ex ea vel mensa- 
rnm orbea pedom norenum, imo 
ne binum qoidem , v*A contigna- 
tionea domorum , aot jannarom 
postes fieri potoerint. IIaad. 

ao. C. Hammonis. Theophr. i. c. 



Digitized by 



Google 



ai8 C. PLINII NAT. HIST. 

XXXI. Alia est arbor 1 eodem nornine, malum* ferens 
exaecratom aliqnibus odore et amaritudine, aliis expeti- 
tum , domos etiam decorans, nec dicenda verbosius. 

XXXII. (xvn.) Eadem Afiica, qua vergit ad nos, in- 
aignem arborem loton 1 gignit, quam vocant celtin, et 
ipsam Italiae familiarejn ,. sed terra mutatanuPracipua est 
circa Syrtes atque Nasamonas. Magnitudo *, quae piro : 



XXXI. i. Aiia est arhor. Citram 
anreolam intelligit, qdam nos Au- 
rantiam vocamua, 1'oranger, hortis 
hodieqoe et ssdibos decorandis, 
ramornm petnlantia , et frnctnnm 
jnconditate expetitam. Hard. — 
Immo potius CUram ipsam Medicam, 
cujus fractos notissimi, et de qua 
nos snpra egimus, lib. XII, c. 7. 
Nihil antem mirnm si Plinius , ut 
ssspe solet, a se jam memorata 
rarsos incogitans tradit. Quod de 
anrantio narrat Harduinus, certe 
hallucinatnr : nam inter doctos 
constat Citrum aurantium non nisi 
octavo, ut minimnm , ssscnlo post 
Ch. nat. ah Arabibus in iEgyptum 
prius, deinde in Europam transre- 
ctam raisse. Conf. qnss attulimus in 
Excnrsn I ad calc. lib. superior. 
pag. loa , seqq. Ed. 

a. Malumfirens, etc. De Citro 
Medka egimns lih. XII , cap. 7.ED. 
— Maium. Aurantiumnoatrumest, 
Vorange : Veteram , ot quidem reor, 
ieieaatxev ftnXov. Uard. — JFalso : 
▼ide notamsoperiorem. Ed. 

XXXIL 1. Arhorem ioton. Theo- 
phrast. Hist. lib. IV, cap. 3 : fc 
AtGfop £i i XnTbcirXai?o< xaX *iXXico«. 
Lotns Africana seu Lothophagica a 
Bfatthiolo recte pingitnr , in Diosc. 
lib. I, pag. »$7. Florentis» uea 
d'Indut dicitnr : Venetiis pro Ugno 



sancto, sire Goaiaco, divenditnr. 
In Italia nnnc frequens : nec tamen 
ea est lotos Italica Plinii , qnnm 
hojus baccss cerasorum instar pen- 
deant e ramis, nec sint , nt myrta 
«asaXXxiXa. — Terra mutatam. Soli 
natura, cssliqoe. Hanc fabam Grav 
cam vocat, lib. XVI , cap. 53 , et 
lib. XXIV, cap. *. Non est Gallo- 
ram MieocouUer, ut Dalecampius 
potayit, Hist. lib. III, cap. at , 
qnum hujosarboris froctos fcctidos 
sit , et ingrati saporis : Lotos Italica 
a suavitate frnctns, .qnalis in Afri- 
cans» loti fructu notabatur, nomen 
acceperit. Ea esse potius nobis vi- 
detur, quam Aiisier rocant, uti di- 
cemus lib. XVI, cap. 53. H. — 
Non ita male Dalec. Hardoino Iicet 
refragante: sed miramur rea plane 
diversas hic Plinium oonfudisse, 
dum varias loti species recensere 
sibi videtur. Scilicet lotum Africa- 
nam (Zisjrphum lotum Wild. sive, 
ut alii Toiunt, Rhamnum spinam 
Chruti L. Arabibns Sidr; PentaneL 
digfn. gen. 5 3a, Pers. suh Rhamno. 
Rhamnoid. Juss.) , ex qoa Lotopha- 
gornm terraj gentique nomen, cnm 
Celti Italica (CetttauMraU, Pentand. 
digyn. gen. 634» Pers. Amentac. 
Jnss.) nrbore in omniboa fere En- 
ropa» meridionalis partabus notissi- 
ma , eamdem esse putat ; caracte- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. aig 

qaanquam Nepos Cornelius brevem tradat. Incisurae folio 
crebriores , quae ilicis 3 videntur. Differentue plures, eaeque 
maxime fructibus fiunt. Magnitudo huic 4 fabs, color 
croci, sed ante maturitatem alius atque alhis r sicutin uvis. 
Nascitur densus in ramis myrti modo 5 , non ut in Italia, a 
cerasi : tam dulci ibi cibo^utnoraen etiam genti 6 terraque 
dederit, nimis hospitali 7 advenarum oblivione 8 patriae. 
Ferunt ventris 9 non sentire morbum, qui eum mandant. 
Melior 10 sine interiore nucleo, qui in altero genere osseus 
videtur. Vinum" quoque exprimitur illi, simile mulso, 
quod ultra denos dies" negat durare idem Nepos : bac- 

Odyss. IX, 95 sqq. T«v i* Jfet* 
XttToto aayoi ptXtv£sa xasaov, O&x 
It' airaYYttXat irciXiv «IsXtv , o&£s 
Weadott, AXX* afrrf (SodXovto jmt* dv- 
^poiei XcoTOf ayoiai A*»rov io4irro'(it» 
voi pmptv , vocou Tt XadsaOai. Dsx. 

8. Oblieione patria. Nam qui 
cibum illum guitassent, ibi oedes 
ponere , securi patriss ac parentum, 
volebant. Accepta h»o ab Homero. 
(Vtde not. super.). Eo. 

9 . Ferunt ventris. Stomacbine, an 
alvi? Theophr. xal fn icpb? -nfcv 
xotXiav dyaftov. Venter apud Plin. 
passim pro yentriculo, nt xoiXia 
apud Grsscos *vtI tou ^ojaoxou su- 
mitur. Alias .id?oV*X* » <1 08B «toma- 
cho utilia : t&aoiXta Medici vocam, 
qutB ut Cato et Celsus ainnt , bo- 
nam alvum faciunt , sen leniter 
ducunt alvum. Sic Diosc. accepit, 
lib. I, cap. 1S7, de cerasis. Hsan. 

zo. Melior. Suavior, 4fto>v ott 
a«6pflvo<. En quod paulo ante mo- 
nuit, loti differentias plures fieri 
diversitate tructuum. Haed. 

11. Finum q. expr. illi. Herod. 
Melpom. lib. IV, p. a8i , n. 187. 

ia. Quodultra denos dies darare, 



e, ut aiunt, alterutri planta 
proprios ac DecuJiares temere im- 
pradenterque miscet. Vid. Cl. Shaw, 
Foyages, 1. 1 , pag. 291. De variis 
loii speciebus apud Veteres , vide 
Ezc I ad calcem hujus libri. Ed. 

a. Magnitudo. Haec deinceps 
ferme ad verbum Theophrast. Hist. 
lib. IV, cap. 4. Haad. 

3. Qum itids. Sic MSS. Reg. etc. 
Theophr. «6XXov o*i ivTOjAaf f^ov , 
xat irpcv*£tc* Ilicem intellige , ■ quss 
spinas non habet, • ut ait Colu- 
mella, lib. VI, cap. 3. VideMatth. 
in lib. I Diosc. pag. ao6 et 107. H. 

4* Magnitudo kuic. Fructui Afri- 
canas loti. Theophr. Ha&d. 

5. Mjrrti modo. Theophr. de fru- 
ctn loti Africanaa : Nascitur, inquit , 
mjrtorum modo , densus in ramis, 
alterna seriepositus, ut alter alteri 
adrerans Tespondeat : eutrat ©*i xa- 
fcbrtp t« pupra «apaXXnXa. Hard. 

6. Nomen etiam genti. Lotopha- 
gorum « a quibus et insula Loto- 
phagitia. De his egimus in Geogra- 
phicis, tib.V, C. 7. H. — Terrmqm. 
Regio nnnc dicu Jereed. Brot. 

7. Nimis kospitali, etc. Homerns , 



Digitized by 



Google 



220 



C. PLINII NAT. HIST. 



casque concisas 



13 cum alica ad cibos doliis condi. Quin 
et exercitus x4 pastos eo accepimus , ultro citroque com- 
meantes per Africam. Ligno colos niger zS . Ad >6 tibiarum 
3 cantus expetitur. £ radice cultellis capnlos, brevesque 
alios usus excogitant. Haec ibi natura arboris. Est autem 
eodem nomine , et herba * 7 , et in iEgypto caulis * in pa- 



etc.Lego binos, non denos.Theoph. 
lib. IV, cap. 3 : « Et Yinum , in- 
qnit, qnod ex eo exprimitur, non 
nisi binos ant ternos dies durare, 
deinde acescere. » Piht. — Denos 
dies. Polybius in fragm. lib. XII, 
pag. 1489» 06 <hj(vaTflu <ft ickiw 
&4xa pilvttv ^ffcepttv, de Africana 
loto agens. Recitat hac Atben. lib. 
XIV, pag. 65 1, ex Polybio. H*bd. 
— Negai durare idem Nepos. De 
frnctu loti secund» id Theophrast. 
recitat. Dixbc. 

i3. Concisas, Ita MSS. Alii conr 
Ussat malunt. Polyb. loc. cit. ptrri 
X&t&fw xo^Mivrtc, cum aliea tundenies. 
De ahca dicemus lib. XXII , c. 6 1 . 

14. Quin et essercitus, etc. De 
fructu prioris loti id Theophrast 
Daz.bc — Et exereitus. Ophello 
duce , quum expeditionem susci- 
peret adversus Carthaginienses. 
Theopbr. 1. c. de loto Africana. H. 

1 5. Ligno coios niger. De secunda 
loto idem Theophr. Dal. — Ligtto. 
Et hanc in Africana loto Theophr. 
dotem agnoscit, t6 Ji |6Xov , pi- 

XflW. H\HD. 

16. Ad tibiarum. Hoc ipsum de 
eadem loto Theophr. E6X» <ft tf; 
tt toI»c a6Xoi>c xpwrrdi. Tibi» ejus- 
cemodi Alexandrinis • Axiff^ ^unt 
appellata, teste Athenao , lib. IV, 
pag. i8a, et Xomvoi auXot. Ovid. 
Fast. lib. IV, ts. 190 : « et hor- 
rendo lotos adunca sono.» Hihd. 



— Vide Gfonoyium, Obteryatt. 
IV, i5. Ed. 

17. Et herba. Quai Dioscor. lib. 
IV, cap. 111, lotus satrra et trifo- 
lium Tocatnr : Xmt&c Jlf&too; , 01 Ji 
TOifuXXov. Addit in hortis nasci. 
Trifolinm odoratnm vocant : equis 
pabulum gratissimuni : unde et 
eqninum dictum. Huld. — Duas 
species omnino diyersas, hic, ut 
snpra, Noster yidetur confadisse, 
aut certe notas unicuique plant* 
peculiares non probe satis inspe- 
xisse. Herbam autem ejusdem nomi- 
nis , de qua etiam Diosc. agit 1* c. 
nihil alind esse censemus quam 
Melilotum qfficinalem {Diadeiph. de- 
cand. gen. 1749» Pers. Legumin. 
Juss.) , caulem ?ero ^Egyptiacam (an 
Euphrateam?) in palustrium gene- 
re , de qna Herod« Thophr. Diosc. 
locis inf. allatis, Nymphasam Nclum- 
ho L. (Neiumbiam speciosum Wild. 
Poiyand. polyg. gen. i343, Pers. 
sub Nelumbo. Hydrochar. Juss.) Ha- 
bitat in aquis Persias , Indiss , iE- 
gypti? Ed. 

18. In jEgypto caulis. Hunc 
iisdem rerbis describunt Herodot. 
Euterpe , lib. II , n . 9« , pag. 1 1 a ; 
Theophract. Hist. lib. IV, cap. 10; 
Diosc. lib. IV, cap. 114. Iconem 
illius accnratam exhibet Prosper 
Alpinus, oculata fide, lib. de plant. 
exot. cap. i6,pag. ai3. Hard. — 
— jEgyptiorum monumenta lotum 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 



221 



lustrium genere. Recedentibus' 9 enim aquis Nili riguis 
provenit similis fabae" caule, foliisque densa" congerie 
stipatis, brevioribus tantum, gracilioribusque : cui fructus 
in capite papaveri similis incisuris", omnique alio modo : 
intus grana, ceu milium. Incolae capita in acervis putre- 
faciunt : mox separant lavando , et siccata' 3 tundunt , 
eoque pane utuntur. Mirum est, quod praeter haec tradi- 
tur : sole* 4 occidente papavera ea comprimi, et integi fo- 
liis : ad ortum autem aperiri , donec maturescant, flosque 
qui est candidus , decidat (xviii.) Hoc amplius a5 in Eu- 
phrate tradunt, et caput ipsum et florem vespera* 6 mergi 



mythicam frequentissime habent. 
Est m Nelumbium speciosum Willd. 
dt. Cjramus Smith. Sacra iEgyptiis 
planta, qnod elegantissima folio- 
rnm rotnndornm forma , pulcher- 
rimns flos et mysticas ortns qaoti- 
dianas a Nili undis ad divinam 
natnram spectare videretur. Isis 
ipsa loti foliis coronata conspicitur 
{Pocock's Rcisel, t. 60, 61). E 
loto Osiris ortus ; in foliis loti tan- 
qaam in navigiis natare dii veteres 
dicebantur. Harpocrates loto insi- 
debat : in ipsis numismatihus Pto- 
lemseorum ea planta occurrit. Fru- 
ctna ( x&ajioc aiYuimoc ) edebatar f 
sed sacerdotibas , et Pythagoricis 
eorom ssmutis , interdictum , ne 
fabis bia ▼escerentur. Conf. Cicer. 
DivinaL. I, 3o; Smith. Exotic. bot 
n°7, tab. 3i , 3a. Sprbngkl. 

19. Recedentibus. Ita etiam MSS. 
Tbeopbr. 5rav "h X*P* xaToueXuoOf # 
quum rura inundantur. Qnare forte 
rectioa, residentibus , h. e. stagnan- 
tiboa , legeris. Callixenus apud 
Athen. lib. XV, pag. 677, iv 
Tuumoiq , in paludibus. Hard. 

ao. Simiiis fabce. Dioscorid. et 
Theophr. *ocuXo< fct t& tou xuapou 



i(sfsp^(. Quod de faba ^Egyptia 
intellexisse Theophr. videtur. H. 

a 1 . Densa eongerie. Theophrast. 
1. c. caulis folia cum iEgyptie fabss 
foliis confert : sed minora ait esse 
et graciliora : floris vero foliola te- 
nuitate proxima esse liliaceis, multa 
densaque stipata congerie. Utram- 
que dotem caulis unius foliis te- 
mere contulisse Plinius videtur. H. 

sa. Simiiis incisuris ,etc. Theoph. 
ihidem. Dal. — Intus grana. Diosc. 
efTheophr. II. cc. Hard. 

a3. Et siccata. Capita nimirum, 
vei grana potius, quae capitibus 
continentur, Theophr. et Dioscor. 
Item Diod. Sic. Bihl. lib. I, p. 3o, 
et lib. XXII, cap. a8. Har». 

»4. Sole f etc. Theophrast. et 
Dioscor. II. cc. Hard. — Ea com- 
primi. Flores comprimi et capita 
contegere. Vide lib. XXII, cap. ai, 
infra scripta multa de hac loto. 

a5. Hoc amplius. Reiiqua dein- 
ceps qua) hoc capite narrantur, 
exstantapudTheophrast.Hist. IV, 
10, et de Causis, II, ao, p. a6a, 
nnde JEgyptiam loton eamdem esse 
cum Euphratica colligas. Hard. 

a6. Caputetfloremvesperamergi, 



Digitized by 



Google 



aaa 



C. PLINIl NAT. HIST. 



usque in medias noctes, totumque abire in altum, ut nc 
demissa quidem manu possit inveniri. Verti deinde, pau- 
latimque subrigi, et ad exortum solis emergere extra 
aquam* 7 , ac florem patefacere, atque etiamnum insur- 
gere, ut plane ab aqua absit alte. Radicem lotos* haec 
habet mali cotonei magnitudine, opertam nigro cortice, 
qualis et castaneas tegit. Interius candidum corpus , gra- 
tum cibis , sed crudo gratius decoctum , sive aqua , sive 
pruna. Nec aliunde magis, quam purgamentis ejus, sues 
crassescunt 

XXXIII. (xix.) Cyrenaica 1 regio loton suae postponit 
paliuro 3 . Fruticosior haec, fructuque magis rubens, cujus 



etc. Theophrast. lib. IV, cap. 10: 

Av Ji t» Eufpflrnp t^v xt»£tav • acrl 
xal t* ov(b) Jvvttv , xal uiroxaTaSot- 
vnv r»c «pac ^ttXtvvic jttxpt pfow 
vuxtuv , xal t& fJfliOtt iro^tt - ouJi 
yap xaOtfrra w x«P* Xa€itv ttvat • 
(&iTa £i TOUTa orav 5p6po; J[ , iraXtv 
liravitvat, xai *ttbc*4|ifp«v frt paXXov 
fltpta t» ^Xttt eavipbv utrio tou ffdaToc, 
xal elvotYttv rb fllv6oc > aVvoixOtVroc Ji 
Iti dva€atviiv , x. t. X. Qu« cuncU 
iisdem verbis Noster expressit. 
Harduinus lotum hanc Theophra- 
steam , in Euphrate nascentem eam- 
dem esse judicat cum loto Mgy- 
ptiaca ; jure an mjuria vix dicere 
possum; quanquam duas esse di- 
versas species podus crediderim. 
VideExc. Iad calc. huj.libri. Ed. 

37. Emergere extra aquam. Idem 
fere scribitur de flore Arabica ar- 
boris cap. undecimo libri duode- 
cimi. Dai.ec. 

a8. Radicem lotas t etc. Kopatov 

▼ocat Theophrastus. Dalec. — 

Radicem* etc. H*c pariter Herodot. 

Theoph. et Dioscorid. L c. Hard. 

XXXIII. 1. Cjrrenaica. Et hssc 



totidem rerbis leguntur apud 
Theophr. lib. IV, cap. 4* Hujua 
paliuri memioit apud Athen. lib. 
XIV, Diphilus Siphnius. Hard. — 
Cjrenaica regio. Chifflet. cod. Cp- 
renaice; ex eodem paulo post Hard. 
mandatur; GronoT. aliique rms- 
ditur. Ed. 

a. Paliuro, Arborem Theophra- 
stus latius et fusius describit quam 
Plinius : 6 £i iroXtoupoc 6ap.v«ft£t- 
cr-rtpoc tou XttTOU ■ fuXXttv £i irapcf- 
ftotov fxtt Ttt ivraSfta, rbv £i xapirbv 
^ictf opov * 06 yap irXarbv, aXXa aTpoy- 
•vuXov xai tpudpov * {i.r¥/t9oc cU ^Xtxov 
riic xtfpou, $ ftixpA (Att^ov • irupijva 
£i fxtt ou euvtcrfttopivov xaoairtp t«*c 
^oatc . i) Jbv £i rbv xapirov • xat iflfv 
tic otvov iirtx^ > xal aurbv ictto» yt- 
vteftat f aat xai rbv olvov tfiu irotttv. 
Hist. Plant IV, 4. — Paliunu acu» 
leaius Lam. ( Pentand. monogyn. 
Pers. gen. 53 a , sub Rhamno. /fait- 
^u/oc. Juss. ) Sprengelio Zizfphtu 
Paliurm Wild. teste Anguillara , 
pag. 54. Conf. doct. Jii, F/b** 
de VirgiU % tom. VTO, pag. cxxrr 
edit. nost. Ed. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 



aa3 



nucleus non simul mandatur, jucundufc per se, atque sua- 
vior e vino , quin et vina succo suo commendans. Inte- 
rior 3 Africa ad Garamantns usque, et deserta, palmarum 
magnitudine et suavitate constat 4 , nobilibus maxime circa 
delubrum Hammonis. 

XXXIY. Sed circa Carthaginem Punicum 1 malum 
cognomine sibi vindicat 3 : aliqui granatum 3 appellant 
Divisit et in genera apyrenum vocando, cui 5 lignosus 
nucleus abest : sed candidior ei natura, et blandiores 
sunt acini, minusque amaris distincti membranis. Alia 
structura earum quaedam, ut in favis, communis. Nucleos 
habentium quinque species 6 : dulcia, acria, mixta, acida, 



3. Inierior, etc Theophr. 1. c H. 

4. Camstat. Dal. cod. prautat. £o. 
XXXIV. i. PimkuMf eto. De eo 

Empedocles, oevaxtv tytycvoi rt ei- 
£ai , fotpcAeta u*Xa. Opsigonos ap- 
pellat, quod tarde maturescant 
fructus t aot serius gignantur : fats- 
eXotsuc Tero qnod cortice vestiantur 
prsscraaso, nempe malicorio : vel 
qood floribos luxurient : oXotttv 
enim et dtyav axa,d(ttv est , et OdX- 
Xttv. Rhod. XXIX , c. s3. Dalbc. 

9. Pum. malum...T>indicat. Airics. 

3. A&qui gramatum. Malum gra- 
natnm MarceM. lib. de Medic. cap. 
»7, pag. 193 , aliique : quod nomen 
hodieque serratur, arbori quidem 9 
m gramadUr: pomo, uru grtmada: 
ab interiorutt granomm multitu- 
dtne. A Pomis alterum nomen de- 
duei ▼olnnt : alii a colore puniceo , 
qao firnctus et flos oonstant. Hauo. 
— Gramatmm, etc Pmmiea Gramatum 
( lcawmdr. mcnogyn. gen. 1 s 1 * , 
Pers. Mjrt. Jnss.) Habitat in Africa, 
Persia , Enropa meridionali ; apud 
nos m hortis colknr; variat flore 
pleno et alho. Ed. 



4. Aprrenum. Ita MSS. Reg. 
Coib. Par. Tol. et Salm. Grssei 
dbr6pm>ov scribunt Uvafa nucleus 
est : dir6pvivov , quod eo caret. La- 
tini tamen ex usu , non apyrenon , 
sed apyrinon dicnnt Mart. I. XIII, 
ep. xuu : ■ Lecta suburbanis mit- 
tuntur apyrina ramis, Et vertta 
tuberes : quid tibi cum Libycis. » 
Et ep. xui : « Non tibi de Libycis 
tuberes , et apyrina ramis , De No- 
mentanis sed damus arboribus. » 
Eadem Plinius dulcia vocat, lib. 
XXHI , cap. 57. Habd. 

5. Cui ligmmu. Hoc est , cui non 
est durus acinus, seu granum. Non 
igitur apyrina dicuntur» qnm nol- 
lum omnino nucleum habeant,sed 
qam mollem adeo, nt mandi possit, 
ac pro nihilo haberi. Seneca, ep. 
85,pag. 368: «Sic sapiens, iav» 
quit, imperturbatus dicitur, quo 
modo apyrina dicuntnr , non qui- 
bus nulia inest duritia granornm 9 
sed quibus minor . Falsum est , etc. • 

6. Quimqua tpmshu. Diosc. lib. I , 
cap. i5i, tres tantum granati spe- 
cies euumeraj , yXumtav , JgtTav , 



Digitized by 



Google 



aa4 C. PLINII NAT. HIST. 

vinosa. Samia 7 et^Sgyptia distinguunturerythrocomis 8 , et 
leucocomis. Gorticis major usus ex acerbis 9 ad perficienda 
coria. Flos balaustium vocatur", et medicinis" idoneus , 
ettingendis vestibus, quarum color" inde nomen accepit. 
XXXV. (xx. ) In Asia et Grsecia nascuntur frutices : 
epipactis z ,quem alii elleborinen vocant , parvis foliis, quae 
pota contra venena prosunt, sicut erices 9 contra serpentes : 



otvw^tj , dulcem , acidam , vinosam. 

7. Samia. Alia, prseterea inquit, 
Samia Punica sunt , alia jEgyptia : 
et quidem utraque bifariam divi- 
duntur : sunt enim Samia erythro- 
coma , sunt et leucocoma. iEgyptia 
quoque iisdem differentiis distin- 
guuntur. Sic nucleos habentium 
genera sunt omnino noTem , quod 
verbis ezpressis ait ipse , lib. XV , 
cap. 11. Haao. 

8. Erythrocomis. Ita MSS. om* 
nes. Non igitur a granorum colore, 
sed a fronde comaque rubra vel 
alba , nomen hssc habent. Malunt' 
alii a granornm colore, t&v xoxxav , 
erythrococca et leucococca diel. H. 

9. Ex acerbis. Viridibus , imma- 
turia. Habd. 

10. Ffos balaustiam. Scriptoribua 
Graecis , paXa6ctov flos est punicas 
siWestris non domesticss. Officin» 
tamen Plihium sequuntur , quibus 
balaustium silvestris, domesticasque 
florem promiscue significat.Et Mar- 
cell. Empir. cap. xvn, pag. 114 , 
balaustium vocat florem « mali 
granati, quo coriarii utuntur : » 
quod genus acerbum quidem , non 
tamen silvestre est. Hibd. 

ii. Et medicinis. Dioscoridem 
vide lib. I, cap. i54i ipsumque 
Plinium , lib. XXIII, cap. 60. H. 

11. Color. Nimirum puniceus. 
XXXV. 1. EpipactU. £*nraxrtc, 



In libris hactenus editis, Epipactis^ 
quem aiii emboiinen. Nos locum sa- 
navimus tum ex Dioscor. lib. IV , 
cap. 109 : £irtiroxTlc, inquit, ot &i 
iXXi6opiviiv , Oapvtaxoc f&txpoc , fra- 
Xt?« fuXXapta fx«v. np6c xa Oava- 
atpa ^i iriveTai , xat irpbc ra tv 
<fiiraTt watoj. Tum ex ipso Plinio , 
lib. XVII, cap. 5i, ubi eadem 
planecum Dioscoride refert. Haid. 
— Epipactis, etc. Neottia sptraiis 
(Gjrnand. digy. gen. 1984, Pers. 
Orckid. Juss.) Nulli alii Orchidea- 
rum elleborinem adjudicare se posse 
profitetur Sprengelius, ob foliorum 
eziguitatem, casteris deficientibus 
notis; certe tamen non eamdem 
esse ait cum EUeborine Cawalpini , 
XV, 3o, quse Cypripedium Cal- 
ceolus esse videtur. Quod ai vero 
ad Piinii verba respicies , forte rem 
in ancipiti relinquendam cenaueris* 
quippe qui hoc ipso in loco frutieem 
epipactin appellaty qnod Neottim 
spirali minime certe convenit. At 
idem 1. XXVII, c. 5» : • Epipactis 
ab aliis elleborine vocatur, parva 
herba, exiguis foliis, etc. » Dioscor. 
quoque Oapvtoxoc, vel etiam 6otp.vo< , 
de herbis sapius dixisse testatur 
Bodasus nott. in Theophrast. pag. 
1066 , sqq. Ed. 

1. Sicut erices. SubinteUige folia. 
Nicand. in Theriac. pag. 48, ad- 
versus serpentium ictus ita praci- 



Digitized by 



Google 



UBEft XIII. 2*5 

(xxt), et in tpio 3 nascitur granum Gnidiuin, quod aliqui 
linum 4 vocant : fruticem vero thymelaeam , alii chame- 
keara, alii pyros achnen, alii cnestron, alii cneoron : est 
similis oleastro^ foliis angu9tioribus, gummosis 5 si mor- 
deantur* myiti magnitudine : semine, colore et specie 
farris 6 : ad medicinae 7 tantum usum. 

XXXVI. Tragion x fruticem sola Creta insula gignit , 



pit: Aa£to £* av9t{totaaav &f ap ravu- 
ftAXcv iottxflv, ftv rt fj.tXtaaatov 
«tptSoaxtrai oeXafio; fpn-ttv. « Qain 
ct florentem prompte frondentis 
erices Tolle comam : hanc pascunt 
Yolitantque examina circum. » Ubi 



thjrmelwam, etc. Daphne Cneorum 
nobis , Garou ( Octand. monog. gen. 
967, Pers. Thjmel. Juss.) Caeterum 
Discorid. loc. cit. hallucinari eos 
ipse admonet qui granum Gnidium 
pro fructu Cfaamelaeai (Daphnes 



Scboliastes, pag. a8 , ait ericem Gnidii nohia) habent , decepti qua« 

dam foliorum similitudine : IlXa- 

VMVTAl &% VOfAt^OVTi; TOV XVt<hov XOX- 
XtV TB« xaptXatOC e ^ val X0CP17OV. Ed. 

4. Qiioa' aliqui iinum. Ot £t Xtvov 
xaXouatv , inquit Diosc. 1. c. tid to 
ttvat t^ airaoru Xtv» daptvov rji 9 6att 
iraoopoiov , quoniam frutex sativi 
lini similitudinem refert. Hard. 

5. Gummosis. MSS. Reg. Colb. 
etc. gumminosis. Interpres Oribasii, 
lib. XI , fol. 1 98 : « viscosa gluti- 
nosaque folia mandendo » , - quai 
Diosc. Oiro^Xtoxpa dixit, iv t« <ha- 
(taaaaaOat , xat xcXXtt^i). Hard. 

6. Colore et specie farris. Fructu 
pallido (y\*&$m Diosc. ) principio, 
tandem rubente. Plinius xXwoav 
berbacei coloris male vertit. Vide 
lib. "XXVII, cap. 9. Dai.ec. — 
Specie farris. Intus nimirum , ubi 
ejus seminis medulla albet quam 
maxime. Ita MSS. omnes et edit. H. 

7. Medicinat. Diosc. loc. cit. H. 
XXXVI. i. Tragion. Hasc tot- 

idem verbis Diosc. lib. IV, c. 49 • 
Tpaytov futrat jmv tv KpviTTp ptt'v$» 
elc. Hard. — Hjrpericum klrcinum ? 
(Polyand. pcntag. gen. i338, Pers. 

i5 



habere folia edera affinia , longiora 
tamen et asperiora : £011x19 o^t, tt^os 
fkrdvvc, iSric f6XXa fv^ti t« xtaaA 
«apairXrjata 9 fuxpo'Ttoa o^t xat Tpa- 
X»Ttsa. In Gallia frequens , Bruykre. 
be ea rursus dicetur lib. XXIV, 
cap. 3q. Habd. — Dioscorid. I f 
117: Eftixn Jiv^pov iart dapvtt^tg, 
Ofioiov puptx$ , pixpoTtpov ^i iroXXtt , 
x. t. X. Plinius, XXIV, 39, Diosc 
sequitur; foliaque eric» non ede- 
r» , sed rorimarino fere affinia 
dicit. iottxv Veterum nobis erit, 
ut Sprengelio , Erica arborea , sive 
scoparia ( Octand. monog. gen. 96 3, 
Pers. Ericin. J uss. ) Ed . 

3. Et in quo. Subintellige , et 
frntioem alinm , in quo , etc. Sic 
Diosc. lib. IV, cap. 173, qui ex 
eodem fonte grajco hausit , ex quo 
bortnm suum Plinius rigavit : ^u- 
p.£Xoia , d it xaptXatav , ot H irupbc 
axvir», 11 xviScpov (sic enim legen- 
dam , ex Galeno in Closs.) , ^ xvt«»- 
pcv xoXouatv. Describitur accurate , 
pingiturque a Clusio , Hist. rar. 
Plant. lib. I , cap. 57, pag. 87. H. 
— Granum Gnidium... fruticem vero 



Digitized by 



Google 



aa6 



C. PLINII NAT. HIST. 



terebintho similem et semine, quod contra sagittarum 
ictus efficacissiimim tradunt Eadem et tragacanthen % 
spins albae radice, multum praelata 3 apud Medos aut in 
Achaia nascenti. Pretium ejus in librasx. in 4 . 

XXXVII. Tragon et Asia 1 fert, sive scorpionem, ve- 
prem sine foliis, racemis rubentibus, ad medicinae usum. 
Myricen et Italia \ quam alii tamaricen vocant : Achaia 
autem bryam 3 silvestrem : insigne in ea 4 , quod sativa 



Hyperic. Juss.), Sprengel. I, i85. 
At Noster rursus, XXVII, n5 : 
« Tragion nascitur in Cret* tantum 
insulse maritimis , junipero similia 
(oyUm , lentisco Diosc.) et semine , 
et folio , et ramis : succus ejus la- 
cteus in gummi spissatus, etc. » 
quai quomodo ad hypericum perti- 
neant haud facile perspicio. Adan- 
son. ad pistaciam tragion refert; 
recte an male alius viderit. An po- 
tius Astragalus incanus, foliorum 
conjugationihus densissimis, Tour- 
hef. (A. densifolius Witld.), «t 
Broterio placuit? an Tragacarithss 
varietas , aut certe aflinis species ? 
In re incertacertiquid pronuntiare 
religio est. Ed. 

a. Tragacantften. TpavotxavSav. 
Hacc Theophr. Hist. lih. IX , cap. 
i. Haiid. — Astragalus Creticus 
Lam. {Diadelph. decand. gen. 17 45, 
Pers. Leguminos. Juss. ) Prius soli 
Cretss peculiarem crediderunt Ve- 
teres, sed etiam in Achaiarepertutn 
fuisse prodit Theophrastus , item 
in Asia, Mediam versus; invenit 
in Caucaso nuper Marshallius, 
Sprengelio teste, Hist. 1. 1, p. 99. 
Y.x hoc frutice legitur gummi tra- 
gacanthas album (gomme adragant 
oflioinar.), ut ex itinerario Tourne- 
foiiii patet, tom. III, pag. 36a. 
Reliqtias spccies, excepto A. gum» 



mifero, qui gummi flavescens mi- 
noris pretii fundit, nullo scatere 
gummoso sucoo ait Cl. Wild. Ed. 

3. Pratlata. Gron. pralatam. Ed. 

4. Inlibras X. III. Denarii terni t 
monetss Gallicas, a fir. xo c. Ed 

XXXVII. 1. Tragon et Asia. Sic 
MSS. et libri hujus index , non 
Tragion. Plin. ipse quoque rursum y 
XXVII, 116, ubi de ea uherius. H. 
— Salsota Tragus ( Pentand. digyn* 
gen. 659» P«J* 8 * AlripUc. Juss.) Ha- 
hitat et in Europa australi. Ed. 

3. Myricen et Itaiia Achaia 

autem hryam. Cave ne duas hic spe- 
cies diversas existimes; brya differt 
tantum a tamarisce, seu myrica, 
quod gaiias non ferat ; sed hoc vel 
casli temperaturae , vel naturas soli 
variisque causis tribuendum , et 
saepe in quercu coccifera, cftdne a co- 
cftenille, accidere vidimus. Gerard. 
— Tamarix Gallica (Pentand. //**- 
gyn. gen. 73», Pers. Portulac. Juss.) 
Habitat in Gallia, Ita1ia,Hispania, 
etc. An Tamarix Afrkana Desfont. 
fl. Atl. tom. I, pag. 169 , myricas 
est affinis, quam Noster copiosam 
in iEgypto Syriaque dicit? Ed. 

3. Bryam. Quia fructum fert 
veluti florem compage muscosum. 
Diosc. I. c. xapirbv Seirts dfv6o< 
91'pn ppu«£e; xa-ra r^v aucacnv. H. 

4. Insigne. Dioscor. loc. cit. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIIL 39.7 

tantam feratgallae similem fructum. In Syria et in JEgypto 
copiosa haec 5 est : cujus infelicia 6 ligna appellamus, quae 
sunt Graeciae. Gignit enim arborem 



tamen infeliciora 7 

ostryn 8 , quam etostryam vocant , solitariam 9 cirea saxa 
aquosa 10 , similem fraxino cortice, et rarais, folio" piri, 
paulo tamen longioribus crassioribusque , dc rugosis" in- 
cisuris, quae per tota discurrunt: semine hordeo similiet 
colore. Materie est dura atque firma ' qua in x3 domum 



5. Copiasa hmc Sativa nempe, 
et fecundtt Diosc. Hibd. 

6. Cujus itifelicU, etc Myricss 
ia Iulia lignum infetix vocatur, 
qnitt steriie : « Infelices ttrbores , 
iaqiiit PUn. lib. XVI, cap* 45, 
esjstiraantur 9 damnatssque reli- 
gione,'qus» neqne serontnr nm- 
qnsm , neqne fructum fernnt » : 
qnalis est vulgaris myrica , sive 
Italica* Cu/ms quum PJtnius hic di- 
cit , ^Egyptom intelligit. Habd. 

7. InfeUciora. Quoniam, ut sta- 
tim additnr, ostrys in domnm 
iilata mortes miseras facere prodi<- 
tnr. Hajsd. 

8. Ostrjn. 0?puv et Jq>6*v Theo- 
phr. vocat, Hist. lib. III, cap. t o , 
ubi Rob. Constant. in Nott. ait, 
ostryn esse Syringam Etrnscorum , 
a se Florentis9 visam : a nobis hic 
in horto Regio. Ruui. — Ostrys 
t. Ostrya Yeterum, Carpinus est 
Ostrja Linn. (Monac. Pofyand. gen* 
1107, Pers» sub Ostrja vulgari. 
Amentac. Juss») Ed. 

9. Soiuariam. Qnid hac voce 
▼elitauctor , haud satiscompertnm. 
Nam povotiAfc , qno vocabnlo uti- 
tur Theophrastus , aliud sonat : 
nempe ttnius speciei arborem esse , 
sine ullo maris ac feminss discri* 
mine. Quod si solitarium nunc idem 



Vttlet , tttque in locis solis desertis- 
que nascens, singularis illa bujus 
vocis acceptio est. Habd. — Soli- 
tariam. Solam scilicet arborem quat 
circa illa aquosa saza crescat. Ex 
Gerardi nott. MSS. Ed. 

10. Cirea saxa aquosa. Addenda 
videtur conjunctio «f, ad vitandam 
amphibologiam , legendumque circa 
saxa et aquosa. Theophrastus eodem 
Jibro et capite : « Aquas convalles- 
qoe arbor haec gestit : » qnod enim 
Theodorus conpolle*, Plinius saxa 
tranatulit , babente ntrumque in- 
tellectnm grssca dictione y«p*y|. 
Pnrr. p 

11. Foiio piri. « Foliis piri ma- 
joribus, non multo longioribus, 
in acntum contractls, fibrosis, ru-' 
gosis circa fibras, tenni per ambi- 
tum scissura : reliquis fihris a me- 
dia costarum modo in rectnm juxta 
magnam porrectis r materie dura , 
decolori , exalbida : fructu parvo , 
oblongo, hordeo- simili. » Theo- 
phrast. loc. cit. Daisc. 

11. Rugosis, In fibrisipsis, qua) 
plurimts a tnedia seu crassiore fibra 
instar costarnm proourrunt, folio 
eorrugato. Tbeophr. loc. cit. H. — 
Vide not. snperior. 

i3. Qua in domum. Theophrast. 
loc. cit. Asytrtt4 H 4; c6x fotrrf£tcov 

i5* 



Digitized by 



Google 



3*8 



C. PLINII NAT. HIST. 



illata, difficiles partus fieri produnt, mortesque miseras. 
XXXVIIL (x.x.11.) Nec auspicatior in Lesbo 1 insula 
arbor quae vocatur evonymos \ non absimilis Punicae ar- 
bori, inter eam et laurum folii magnitudine, figura vero 
et mollitie Punicae, flore candidiore 4 , statim pestem de- 
nuncians . Fert siliquas sesamae similes : intus granum 
quadrangula figura , spissum , letale 7 animalibus : nec non 



ttc oWac tiaafpttv * oWGavaTOv yap 
fMi ' xal ^ueToxttv oS lav tj. Hard. 

XXXVIII. i./it !*•**. Ordymno 
monte ; cujus mentio fit Theophr. 
lib. II, oap. 3i. Dalbc 

*. Ewmrmos. E64w|j.oc Theophr. 
Hist. lib. "ill, cap. 18. Gallis du 
fusain: etsi aliii aliter visum aci- 
mni. Angailtara de Simpl. P. IV, 
pag. 81 9 affirmare nil dubitat : 
statuere nihil audet Ruellius, etsi 
niultte, inquit, delineationes fa- 
vent , de Nat. stirp. lib. I, p. i54* 
In Commentariia Acad.Reg. Scient. 
anni 1766 describitur a D. Dabty 
n f IsirABi>, pag. »91 , planta pere* 
grina, quam Evonyraoiden vocat, 
ob aliquam cum evonymo simtli* 
tudinem : tergeminamque distin- 
guit : Canadensem , Virginianam , 
Caroliniensem. Habd. — Evonymw 
Europatus {Pentand. monog. gen. 
539, Pers. Frattgulac. Jnss.) Ed. 

3. Inter eam. Majore folio quam 
chamssdapbne :sed molli, ut Pu- 
nica. Theophrast. loc. oit Kot to 
•uXXov fx« Jo&Jtc • uMfa Jt $ x*r 
f&«i£crav«, xoi ftoXoxov &eirtp i 
£o'o* Hahd. 

4. Flort eandidiore staiimpestem 
denuncians. Lego , • Flore candido , 
odore statim pestem denuncians. » 
Theophrast. lib. III , c. ultimo : 
« Flos colorc albss riol» similis ; 
odore infestut, ▼eiut cruorem in* 



ferens. • Quo in loco transferendo 
notandum est insigniter errasse et 
Plinium , et Theodorum ; refert 
enim hssc arbor evonymos odorem 
seu virus atractylidis herba, qust 
teste Theophrasto , lib. VI , c. 4 , 
et Plinio, lib. XXI, c. 16 , suocum 
sanguineum effundit : quare et 
eovoc a quibusdam, eisdem teatibus 
appellatur : eat etiam odore tetro 
atque infesto. Quia igitur oovoc 
grace, mortem iatine significat, 
Piiuius pestem , Theodorus ermorem 
transtulit, neuter bene» transferre 
enim debuistent : odore granphonu, 
▼el si iu maluissent, atmctjlidis, 

PllTT. 

5. Pestem denuncians. Qooniam 
letalis est animantibus cibus. H. 

6. Fert siiiauas. Theophrast. loc. 
cit. Sesama vel sesamum, Utjugeo» 
Unt. Evonymisiliquas vulgus scrota 
Tocat sacerdotum , quod intus ervi 
magnitudine grana mollibus invo- 
luta membranis testiculorum modo 
contineantur. Hard. 

7. Letaie 9 etc. Pecus enecat, si 
gustetur, prsssertitn capras, nisi 
purgentur. Theophr. Touto fotto- 
ujvov 6*0 t&v irooiaTttv , airoxTtWti • 
xai to efcXov, xot 6 xapwoc • xat u.a- 
Xtca t*c atfac, iax pn xaospet«< 
t*x?. Haud. — AnimaUbus. Sic 
Chiffl. et Hard. codd. GronoT. et al. 
animantiow. Ed. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIIL aa 9 

et in folio eadem vis. Succurrit aliquando praeceps alvi 
exinanitio. 

XXXIX. Alexander Cornelius arborem eonem 1 appel- 
lavit, ex qua faota esset Argo, similem robori viscum fe- 
renti , quae nec aqua, nec igni possit corrumpi , sicuti nec 
viscum : nulli alii cognitam , quod equidem sciam. 

XL. Adrachnen 1 omnes fere Graeci portulac» nomine 
interpretantur, quum illa a sit herba, et andrachne voce- 
tur, unius littera diversitate. Cseterum adrachne est sil- 
vestris arbor , neque in planis nascens , similis unedoni , 
folio tantum mmore 4 , et nunquam decidente : cortice 5 non 



XXXIX. t. Eonem. Et in indice 
Eon hssc arbos vocatur. Hibd. 

XL. i. Adrachnen. MSS. R. Colb. 
et Par. ubique andracien 9 qaam de 
hac arbore silrestri agitar , scri- 
bant : qaam de portulaca , andra- 
chnen. Hjlbd. 

». Qaumiiia. Portalaca nimiram, 
qmu av£paxvv) Galeno de Fac. simpl. 
med. Iib. VI, cap. 43, pag. i56. 
Gallis, du pourpier. Grecis reeen- 
tioribus, ut apud Phavorinum, 
X«f oSoravcv , quae tox portulacam 
sonat. Unde et Apuleius, c. io3 : 
■ Latini portulacam, alii porca- 
strum , Graci andracbnen. » Et 
andrachnen yocat Columella, Hort. 
lib. X, p. 358. Habd. — Portuiaca 
oierucea {Dodecand. monog. gen. 
ii 77, Pers. Portuiac. Juss. j Ed. 

3. Carterum adracfme est siivestris 
mrbor. Freqnens in Greta provenit , 
et tota Gracia A^ooxXa vocatur, 
4esfe Clusio, Hist. rar. Plant. c. 3i, 
p. 49 9 obi accurate pingitur. Apud 
Theophrast. av^paxm saroe, pro 
i&$*yrn scribitur. Hahd. — Arbutus 
Andrachne ( Decand. monog. gen. 
109 1, Pers. Ericoid. Juss.) Similem 



mox Noster Unedoni dicit, que 
planta ejusdem generisest, Arbutus 
unedo. Ed. 

4. Folio tantum minore. Habet 
similia Tbeophr. lib. III, cap. 16 : 
napopotov &i to «GXXov xai i a£paxvn 
tytx tu xopapu- fiiyeGc; £g oux ayav 
piya. « Adrachne folium habet si- 
mile arbuto : neque insigni magni- 
tudme est. • H»c ultima verba 
Tbeophrastus de tota arbote y non 
de folio protulit : qui paulo ante 
de arbuto dixerat : ft £l xdj*apoc tf 
to (upaixuXov ffpouaavTO i£u£u«.ov , 
l?l (Uv oflx cfyav (Alya, « uon est 
admodum magna arbos. • Majora 
sunt certe adrachnes, quam arbuti, 
latioraque folia. Habd. 

5. Cortice non scabro auidem. 
Adrachne, non aliter quam Suber, 
detracto cortice juvatur. Eadem, 
ut et Apharca anno bifera , priorem 
fructum perficit , quum variat uva 
(iripxagfi , Plinio, quum pubesch), 
alterum, quum floret uva. Plinium 
fefellit Theophrast. littera male 
distincta , in qua post ivdoovTi, sta- 
tim subjicitur , tyyotiAvo» too x«- 
jaSvo? iXa-nri xal (uXo< avftouai , pixpov 

i5 3 



Digitized by 



Google 



a3o C. PLINII NAT. HIST. 

scabro quidem, sed qui circumgelatus 6 videri possit; tam 
tristis adspectu est! 

XLI. Similis et coccygia folio', magnitudine miuor. 
Proprietatem 3 habet fructum amittendi ianngine (pap- 
pum vocant ) , quod nulli alii arborum evenit . Similis et 
apharce 4 , bifera aeque quam adrachne, Priorem fructum 
incipiente pubescere uva peragunt, alterum initio hiemis : 
quales eos, non traditur. 

XLIL Et ferulam int^r externas dixisse conveniat, 



irpi Htiw rpoirSv f initio hiemis , 
taxus et abies fiorent paululum 
ante brumam. Dalec — Cortiee 
non seabro quidem, sed qui % etc. 
Immo lasvi, Xsiw. Theophr. loco 
citato , et Histor. plantar. lib. IX , 
cap. 4« Ha&d. 

Theophrasto. Arbores mfyvuaOau 
dicuntur, quae laeduntur gelu, qua- 
rum hieme cortex rumpitur. Hujus 
vero non bieme , sed aetate findi- 
tur. Harjd. 

XLI. z. Similis et coggygria folio. 
Exemplar Toletanum , Similis et 
coccigia folio, Scribo , similis et coc- 
cymelecc foUo y id est, pruni; sic enim 
coceymeleam supra esse scribit , 
fructumque ejus in pappos abire , 
ut nullus supersit dubitationi locus. 
Piwt. — Coccygia. Sic etiam in 
Indice scribitur, non coggygria. 
Hes. Koxxug , quam pro suo more 
0ot«vt)v vocat. Hahd. — Bhus coti- 
nus, nobis fttstet (Penland. trigyn. 
gen. 726, Pers. Terebinthac. Juss.) 
Habitat in Lombardia , Garniola , 
Helvetia , Austria , Sibiria, etc. £d. 

a. Proprietatem. Theophr. loc. 
cit. Wiov $i l^ii *at to £Kiraircoua6ai 
tov xapirov. « Peculiare in hac , fru- 



ctum lanugine , quae pappus roca- 
tur, interire. » Lanuginem e flori- 
bus , fructibusve deciduam , tam 
Graeci quam Latini-pappum dixere. 
Hard. — Coccygia non habet pro- 
prietatem amittendi fructum lanugine, 
nec ulli arhorum, quam noverim us, 
tale quid accidere credas. Rbois 
Cotini semina, quoad maturescunt, 
pedunculorum lanugine magis at- 
que magis obtecta latent , non in- 
tereunt. Bxiraicipouaftai dici possunt 
salix» populus, nerium, etc. quo- 
rum fructus lanugine circumvol- 
vuntur , nec tamen in pappos eva- 
nescunt. Ed. 

3. Nulii alii arborum evenit. Hoc 
salici , populo , nerio similiter cou- 
tingit. Apud Theophrastum vitiose 
legitur Coccymelea. Dalbc. — Quod 
nulii alii. Sic Theophrast. loc. cit. 
Simile quiddam tamen in salice 
animadvertimus : fructum scilicet 
in pappum evanescere. Hajld. — 
Vid. not. super. Ed. 

4. SimUis et apkarce. Theophr. 
Hist. lib. HI , cap. 6 : l^pax^ *** 
afapxq, etc. Hard. — PhyUirea 
angustifolia(Diandr. monog. gen. 36, 
Pers. Jasmin. Juss.) Habitat in Hi- 
spania , Italia , Atlaiite. Ed. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. 



a3i 



arborumque generi adscripsisse 1 : quoniam quarumdam 
natura ( sicut distinguimus a ) , Iignum omne corticis loco 
habent, hoc est, forinsecus : ligni ailtem loco fungosam 
intus medullam , ut sambuci : qiradam vero manitatem , 
ut arundmes. Ferula calidis nascitur locis 3 , atque trans 
maria, geniculatis 4 nodata scapis. Duo ejus 6 genera: 
nartheca Graeci vocant, assurgentem in akitudinem : nar- 
thecyan vero semper humilem. A genibus 6 exeuntia folia 
masima , ut quseque terrae proxima. Caetero 7 natura ea- 
dem , quae anetho, et fructu similis. Nulli fruticum levitas 
major : ob id gestatu facilior 8 , baculorum usum senectuti 
praebet. 

XLIII. Semen ferulae , thapsiam quidam vocavere : de- i 
cepti eo, quoniam ferula sine dubio 1 est thapsia , sed sui 



XLII. i. Arborumque generi ad- 
scripsisse. Suffruticibus annumerat 
Theophrastus. Djxbc. 

%. Sicut distinguimus. Ita MSS. 
Reg. Colb. aliique , non vero dis* 

tingBCMUS. Hxbd. 

3. Ferula calidis nascitur locis. 
Copiosior clariorque harum histo- 
ria petenda e Theophrasto. Dai.bc. 
— Ferula. Grsscis vapfag. In Apulia 
frequen* , inquit Matthiolus , a 
quo recte pingitur , in Diosc. lih. 
III, pag. 792, qualem in horto 
Regio vidimus. Hahd. 

4* Geniculatis* Scapum seu cau- 
lem hic hahet , geniculis quibus- 
dam, id est, internodiis articulisque 
distinctum. H*rd. 

5. Duo ejus. Napfaxa et vopOmxuav 
Theophr. vocat Hist. lih. VI , cap. 
a. Ferulam et ferulaginem Gaza 
▼ertit : recte. Hard. — NopM;, 
voptaxia Grvcorum sunt Ferula 
communis, et meoides (Pentand. di- 
gpt. gen. 692 , Pers. UmbeWfer. 



Juss.) Egregie describuntur a Theo- 
phrast. loc. cit. IJtraque biennis, 
foliorum decompositorum capilla- 
ceorum vaginis latissimis , floribus 
luteisetsimilibus anetho seminibus 
insignitur. IUa autem major folia 
hahet longissima , h«c minor folia 
appendiculata setacea. Addit etiam 
Spreng. ex Tonrnef. Itiner. I , p. 
ago , in insnlis Archipelagi Ferulam 
glaucam , neotericis Grsccis vapftnxa 
dictam crescere. Cf. FEB,yfor. de 
Firgil. t. VIII , p. 55,ed.nost. Ed. 

6. A genibus. A nodis illis, sive 
articulis, de quibus dictum est. 
Sic Theophr. ambo ferulae genera 
dicit esse yovaT»£vj , df ' «v to* t« 
«puXXa ffta?avsi, et csetera, quaa 
pauio uberius ille, quam Plinius. H. 

7. Catero. Florem habet, fru- 
ctumque anethosimilem. Theophr. 
£vT«u6a $k to ts avdo; , xat 6 xap- 
iro'c... xadairtp to avmOov. Hahd. 

8. Facilior. In MSS.fucilius. H. 
XLIII. 1 . Ferula sinedubio. -Feru- 

i5 J 



Digitized by 



Google 



a3a C. PLINIl NAT. HISTi 

generis, foliis feniculi , inani caule', nec excedente baculi 
longitudinem : semen quale 3 ferulae, radix candida. Incisa 
lacte manat, et contusa succo : nec corticem 4 abdicant. 
Omnia ea venena : quippe etiam 5 fodientibus nocet : si 
minima adspiret aura , intumescunt corpora ; faciemque 
invadunt ignes sacri : ob id cerato 6 prius illinunt Quibus- 
3 dam tamen morbis 7 auxiliari dicunt medici, permixtam 
aliis : item in * alopeciis, sugillatisque ac liventibus : ceu 
vero 9 remedia desint, ut scelera non tractent. Sed " ista 
pnetexunt noxio instrumento : tantumque impudentiae est, 



laginem f quam Grssci thapsiam » 
vocaot, iiiquit Ccel. Anrel. Chron. 
lib. ll,cap. i. Oa^ia Diosc lib. 
IV, cap. iSy , ubi qate de thapsia 
bic narrantur, totidem verbis ex- 
stant. In Sicilia Turblth appellatur, 
teste Anguillara , P. 1 4 , pag. 991 , 
cui et Lobelius suffragatur in Nott. 
MSS. Hard. — Feruia sine dubio 
est thapsia f sed sui generis, etc. Id 
est, species peculiaris, a cseteris 
omnino diversa. — Thapsla Ascle- 
pium {Pentand. digyn. gen. 717» 
Pers. UmbelUf. Juss.) Habitat in 
Apulia (si Pers. fides adhibenda), 
Oriente, etc. Ed. 

a. Inani caule. Hoc est, habens 
quamdam intus inanitatera , ut 
arundines : quod Plinius paulo 
ante dixit, cap. sup. seu medulla 
etiam rungosa carens. Hard. 

3. Semen , quale. Diosc. 2iriO(Aa... 
tS too vopfoixo? fpftpig. HaRD. 

4» Nee corticem. Lac, inquit, a 
medicis incidendo elicitur : tun- 
dendo exprimitur succus : nec cor- 
ticem in roedendi usu ahjiciunt : 
nam purgandi vim habent ea om- 
nia , ^uvapiv lyti xaftapTtxyjv , etc. 
Diosc. Hard. 

5. Quippe etiam. Diosc. loc. cit. 



€t Theophr. Hist. lib. III, cap. 9 , 
quod quidem experimento com- 
probatum a se Jul. Scaliger in 
Animadvv. testatur. Hard. 

6. Ob id cerato. Yel ceroto : me- 
dicamentum est ex cera rebusque 
aliis conflatum. Khdutov Graecis : 
Gallis , cdrat. Habd. 

7. Quibusdam tamen morbis f etc. 
Suspiriosis , diuturnis laterum do- 
loribus , sanguinis rejectionibus. 
Diosc Dalhc. 

8. Item in alopeciis , etc. Dioscor. 
loc. cit. Est porro dXttirsxia deflu- 
vium capillorum. Sugillata facies 
dicitur, qua? Iividis debonestata 
maculis apparet : sic enim sunt fere 
in facie sugillata, ut vibices in 
corpore. Thapsias succum una cum 
nitro appositum » livores statim 
eximere, scribit etiam Marccll. 
Empir. cap. xix, pag. i3i. Hard. 

9. Ceu vero. Quasi yero remedia 
desint, rogandique sint ne veuena 
tractent. Hahd. 

10. Sed ista. Deesse remedia itli 
praetexunt, ut res noxias medica- 
mentis admisceant, et venenis ab- 
utantur : tantumque impudentiss 
est, ut carere iis artem medicam 
posse negent. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. a33 

ut venenum artis esse persuadeant. Thapsiaest" in Africa 
vehementissima. Quidam caulem incidunt per messes", et 
in ipsa excavant radice, quo succus confluat, arefactum- 
que tollunt. Aliifolia, caulem, radicem tundunt in pila, 
et succum in sole 13 coactum dividunt in pastillos. Nero 3 
Caesar 14 claritatem ei dedit initio imperii, nocturnis x5 gras- 
sationibos converberatam faciem illinens sibi cum l6 thure, 
ceraque' 7 , et sequuto die contra famam cutem sinceram 
circumferens. Ignem ferulis* 8 optime servari certum est, 
easque in ^gypto praecellere. 

XLIY. (xxiij.)Ibiet capparis 1 , firmioris ligni frutex, i 
seminisqtie' et cibi vulgati, oaule quoqueuna plerumque 
decerpto. Cavenda 3 ejus genera peregrina : siquidem Ara- 



ii. Thapsia est. V5m ei eximie 
calefactoriam Galenus tribuit , lib. 
de Fac. simpl. med. cap. 8 , pag. 
177 : Batya. £pt(iiiac tVt xai iayufos 
dE^aarrtxnc £t*va*fu»c. Hahd. 

1 s. Quidam eaaiem incidunt per 
messes. Facto in ambita scrobe, 
radicis corticem incidunt, aut in 
ipsa radice. Dioscor. Dalec. 

i3. /n wle. Dalec. insofatu t haud 
aspernanda forsan lectione. £0. 

14. Nero Ceesar. Hec Plinius 
Valer. a Nostro transcripsit, de Re 
Hed. lib. III, cap. 47. Habd. 

i5. Noctarnis. Tacit. Ann. lib* 
XIII , pag. so5 : « Nero itinera 
nrbts et lnpanaria veste servili in 
dissimnlationem sni compositifs 
pererrabat... adeo ut ipse quoque 
acciperet ictus... Deinde ubi Caesa- 
rem esse y qui grassaretur, perno- 
tuit, etc. • Vide et Sueton. in Ne- 
rone, cap. xxvi. Hard. 

16. IUinens sibi cum tkure ceraque. 
Laudat et id remedium Dioscori- 
des, dum amplius binis horis 
non dimittatur , postea Iocus ma- 



rina aqua calida foveatur. Daxxc. 

17. Ceraque. Ita etiam MSS. om- 
nes. Tamen Plinius Val. cerussaque 
yidetur legisse : sed male. Nam 
Diosc. euv Xi€otvttT<» xai xmow ceotj , 
« cum thure et cera «equis parti- 
bus. • Habd. 

1 8. Ignem ferulis. Et his furatus 
ignem Prometheus fingitur. Hard. 

XLIV. 1. Ibi et capparis. In iE- 
gypto. Diosc. lib. II , cap. 204 : 
KaVjrapi; 6apvoc Jclv axavfa»£v>c» 
etc. Gallis caprier : fructus , capre. 
H. — Capparis spinosa (Pofyandr. 
monog. C. satha Pers. gen. 1*47« 
Capparid. Juss.) Var. 6 inermis, 
culta. Habitat in Europa australi , 
Africa , Oriente. Ed. 

i . Seminisque. Sfre frnctus. Diosc. 
Topixt6crau ffs 6 xauXoc afrriic xal 6 
xapicoc tfc ppweiv , cauljs ac fructus 
cibi gratia sale condiuntur. Sic 
etiam interpres Oribasii , lib. XI , 
pag. aoo. Haad. 

3. Cavenda. Hssc quoque Dioso. 
loc. cit. et Galen. de Fac. simpl. 
med. lib. VII, pag. i85. Hard. 



Digitized by 



Google 



a34 C. PLINII NAT. HIST. 

bium pestilens 4 , Africum gingivis inimicum, Marmaricuin 
vulvis, et omnium inflationibus 5 . Apulum vomitus facit : 
stomachum et alvum movet. Quidam id cynosbaton 6 vo- 
cant , alii opheostaphylen 7 . 

XLV . Pruticosi 1 est generis et sari , circa Nilum na- 
scens, duorum ferme cubitorum altitudine, pollicari cras- 
situdine, coma papyri *, similique 3 manditur modo : radice 
ferrariis officinis pracipua , carbonis usu , propter du- 
ritiam. 

XLYI. ( xxiv. ) Non omittendum est et quod Babylone 
seritur in spinis,quoniam non aliubi * vivit, sicut et viscum 
in arboribus : sed illud in spina tantum 3 , quae regia voca- 



4. Siquidem Arahium pestilens. 
Diosooridi Arabicum e Rubro mari 
advectum, itemque Libycum, in 
cibos non admittenda , quia in ore 
pustulas excitant, et osse tenus 
gingtvas exedunt. Africanum vero, 
prssertim Marmaricum, vehemen- 
ter inflat. Dalec, 

5. inflationibus. Marmaricum 
vehementer inflat, inquit Diosc. 
IfAirvtupaToI iaxup&c. Omnia Plinius 
inflare ait. Hjlrd. 

6. Cynosbaton. Sic Orib. loc cit. 
quod bamatas nirairum rubi modo 
spinas habet. Hard. 

7. Opheostaphylau Et in indice 
bujus libri , ophiostaphylen : quasi 
anguinam uvam. In Notis Diosc. 
p. 448 : Koiircapic , ol &k xuvo'a€a- 
toc, oi H xairptx, 01 $i 6?ioaxo'po£ov, 
ci $k &f wca$ aXmv , sic enim legen- 
dum , non 9 uXocayuXov. Hard. 

XLV. 1 . Fruticosi, etc. Haec tot- 
idera verbis Theopbr. HisL lib. IV, 
cap. 9 : T6 £t aopi, ete. Hesycb. 
Sopiov, 9UTCV ti yivo'|xsvov £v tgT? nept 
Aivuwtov fXsai. Omnes ^Egypti pe- 
culiarem faciunt. In MSS. Reg. 



Colb. Cbiffl. Par. « Frutectosi est 
generis et saripha. » Atque ita pa- 
riter in Indice hnjus libri. Hahd. 
— Sari f etc. Cyperus fastigiatus 
( TriaruL monog. gen. iaa f Pers. 
Cyperoid. Juss. ) Habitat in fluviis 
(Calabriae, Siciliae ?) Syrias, jEgypti. 
Culmo triquetro , coma Cjperum 
Papyrum sequante, slolonibus di- 
giti crassitie radice enascentibus. 
Theophrast. lib. IV, cap. 9. Ed. 

a. Coma papyri. Id est, spicis 
capituli , ut in papyro , glomera- 
tis. Ed. 

3. Similique. Plinius de papyro , 
cap. 1 2 libri hujus : « Mandunt 
quoque crudum decoctumque, suc- 
cum tantum devorantes. > Idem 
de sari Theophr. Hard. 

XLVI. i. Non aliubL Quam in 
6pinis : sic ut viscum non alibi 
crescit , quam in arboribus. Hard. 

a. Sed illud in spina tantum f qum 
regia vocatur. — Casspa fdiformis 
( Enneandr. monog. gen. 997, Pers. 
Incertse sedis apud Juss.) sine dubio 
to Supiaxov PoTaviov est , quod Ka- 
^ura; appellatur, arboribus, ve- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. *35 

tur. Mirum 3 , quod eodem dte germinat, quo injectum 
esL Injicilur autem ipso Canis ortu, et celerrime arborem 
oocupat. Condiunt eo vinum , et ideo serunt. Spina illa 
nascitur et Athenis in Longis muris 4 . 

XLVII. Frutex est et cytisus \ ab Aristomacho Athe- i 
niensi miris laudibus praedicatus pabulo ovium 3 , aridus 
Tero etiam suum ; spondetque jugero ejus annua H-S vet 
mediocri solo reditus. Utilitas, quae ervo 3 , sed ocyor sa- 
tietas, perquam modico 4 pinguescente quadrupede, ita 
ut jumenta hordeum spernant. Non ex alk> 5 pabulo lactis 
major copia, aut melior,super omnia pecudum 6 medicina a 



pribus et aliis plantis innascens 
(Theophr. de Causs. II, a3 ). Mi- 
nm eam vocat et paradozam qua- 
lem Forakoleus (Flor. iEgyptiaco- 
Arabic. pag. 84) folutella aphyUat 
noinine, in Arabia in?entam de- 
scribit. Spbkjtobx» 

3. Mirum. Theophrast. de Caus. 
plant. lib. II , cap. a3. Hard. 

4. Longis muris. Mcucp a Tiix» ea 
sont, de quibus egimus lib. IV, 
cap. 1 1 . Habd. 

XLVII.1. Cytisus. Kutkjo? Oau.voc 
scw# efc Diosc. 1. IV, c. 1 3 1 . Qu» * 
▼era sit cytisi facies disceptant inter 
se berbarii. Vide Dalec Hist. lib. 
II, cap. 64. Genera sex. diversa 
vidimus in horto Regio. Hard. — 
Medicago arborta ( Diud. dodecand. 
gen. 1756 , Pers. Legumin. Jass.). 
Molta de Sytiso Veterum docti dis- 
putavere ita, ut etiamnunc videa- 
tor Us subjudice. Vulgatiorem opi- 
•ionem secuti, fruticem Plinio et 
Virgiiio celebratnro ad Medicagi- 
nem arboream retulimus. Lectori si 
plnra noscere libuerit, adeat Ex- 
corsom II f ad calcem hujus libri , 
ubi fusius interpretum sententias 



Cl. Sphejtgkl discutere nullus du- 
bitavit. Conf. etiam Virgil. Eclog. 
II , 64 > 1. 1, pag. 100 edit. nost. 
et ibi not. Ed. 

a. Pabulo ovium. Columella, lib. 
V, cap. 13 , pag. ao6 : « Cytisum 
in agro esse quam plurimum maxi- 
me referet t quod gallinis , api- 
bus, bubus quoque, et omni generi 
pecudum utiiissimus est : quod ex 
eo cito pinguescit , et lactis pluri- 
mum praebet ovibus : tum etiam 
quod octo mensibus viridi eo pabulo 
uti , etpostea aridopossis, etc. » H. 

3. UtiUtas qum ervo , sed ocior 
satietas. Ergo habent exemplaria 
antiqua , non ervo : pro quo liben- 
tius herbm legerem quam ervo: nam 
haec comparatio cytisi cum ervo 
mihi non probatur; etsi Colume]la 
tradit ervi modo seniinandum esse : 
item satias scribendum , non satie* 
tas , ex archetypo Toletano. Pimt. 

4. Modico. Modico cytisi pabulo 
pinguescit quadrupes. Habd. 

5. Non ex alio. Colum. 1. c. et 
Arist. Hist. III, 16, pag. 392. H. 

6 . Pecudum medicina. In pecudum 
medicina. Haad. 



Digitized by 



Google 



a36 C. PLINII NAT. HIST. 

a raorbis omni usu 7 praestante. Quin* et nutricibus in de- 
fectu lactis aridum , atque in aqua decoctum , potui cum 
vino dari jubet : firmiores celsioresque infantes fore. Vi* 
ridem etiam gallinis, aut si aruerit, madefactum. Apes 
quoque 9 numquam defore cytisi pabulo contingente, pro- 
mittunt Democritus et Aristomachus. Nec aliud minoris 
impendii est. Seritur cum hordeo 10 : aut vere", semine, 
3 ut porrum : vel caule, autumno ante brumam". Si se- 
mine , madidum : et si desint imbres x3 , satum l4 spargitur. 
Plantae cubitales seruntur lS scrobe pedali. Seritur per 
aequinoctia l6 > tenero frutice : perficitur triennio : demetitur 
verno aequinoctio, quum florere desinit* 7 , vel pueri, vel 
anus vilissima opera. Canus adspectu : breviterque , si 
quis exprimere similitudinem velit, angustioris ** trifolii 
frutex. Datur animalibus post biduum semper : hietne "• 



7. Omni usu. Sive aridam, sive 
deooetam praebeatar , atilissimam. 

8. Quin f etc. Colam. loc. cit. 
« Malieres qaidem , si lactis inopia 
pretnuntnr, cytisam aridam in 
aqaa macerari oportet, etc.> Vide 
et Hipp. de Morb. Mul. lib. I, text. 
7^, psg. 460. Habd. 

9. Apes quoque. Cytiso apes al- 
lici , idqae eam ob caasam propter 
aWearia seri scribit Diosc. lib. IV, 
cap. xi 3. Habd. 

10. Seritur eum hordeo. Colu- 
mell» lib. IX, cap. 4, sativam 
est , et sa» sponti*. Dalbo. — Cum 
herdeo, Eodem tempore, atqae 
hordeam. Hahd. 

1 1. Autvere , semine. Contra Co- 
lam. loc. cit. autunrao , semine : 
plantis vere seri jnbet. Habd. 

la. Vel eaule autumno ante bru* 
mam. Vel ramis , autumno instante 
ante septembrem. Ex Coluroella 
liic Plinius (ut pomam) intelligen* 



ter ▼ertit ex aactore groco , apad 
quem scriptum ftiit , tlc irpaaicc 
f urs6to0at , m areolis seri ; qoem- 
admodum et Colomella reddidit. 
Dalbc. 

1 3 . Si detint imbres, Tam spargi , 
hoc est , rigari quindecim proximia 
diebus Colomella pnscipiL Habd. 

1 4. Satum spargitur. Rigatur , 
qaindecim proximis diebus , Colu- 
mella. Dalbc. 

i5. Seruntur. MSS. Reg. et Colb. 
perferuniur. Habd. 

16. Seritur per esquin. Colum. 
loc. cit. Habd. 

1 y.Quumflorere desinii. Nam tota 
hieme floret. Dalbg. 

18. Angustioris. Folia, inquit, 
trifolii similia snnt , sed minora. H. 

19. Hieme. Colum. loco citato : 
m Aridum si dabis , parcios prs- 
beto, qaoniam vires majores habet y 
priusque aqua macerato , et exem- 
ptum paleis permisceto. » Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII, -j3? 

vero quod inaruit , madidum *°. Satiant equos " denae libro, 4 
et portiotte minora animalia ; obiterque inter ordines allium 
et caepe seri fertile est". Inventus hic frutex in Cythno in- 
sula, inde translatus estin omnes Cycladas, mox in urbes 
Grecas, magno casei proventu : propter quod maxime 
miror rarum esse in Italia. Non aestuum , non frigorum , 
non grandinum, aut nivis injuriam expavescit. Adjicit 
Hyginus, ne hostium quidem, propter nullam gratiam 
ligni. 

XLVllI. (*xv.) Nascuntur 1 et in mari frutices arbo^ 1 
resque, minores' in nostro 3 . Rubrum enim, et totus 
Orientis Oceanus refertus est silvis. Non habet lingua 
alia nomen, quod Graeci vocant phycos : quoniam alga 
herbarum 4 magis vocabulum intelligitur : hic autem est 
frutex. Folia lata colore viridi gignit , quod quidam pra- 



90. Madsdum. Madefactuin et 
maceratum. Nam aridum majores 
vires habet et nitnis satiat. Coln- 
mella. Dauo. 

ii. Saihutt equos. Colum. I. c. 
• Equo abunde est viridis pondo 
XV bnbns pondo vicena : cieteris* 
qaepecoribusproportione virium. » 
In Chiffi. cod. « et ad portionem 
minora animalia. » Hard. 

93. Fertiie est. Utile, observa. 
Vide ColumeUam, lib. IX, cap. 
4* Dausc. 

XLVIII. 1. Nascuntur. Theopbr. 
lib. IV, 7. Negat Plntarcb. in Qn. 
Natt. statim initio, pag. 91 1, aqua 
marina arbores ali posse : cujns 
placiti cansas affert. Addit in mari 
Rnbro, quat plantat germinant, eas 
fructum fenre nnllnm : ali autem 
fluvialibus aquis , quae multnm 
ceeni ingerant : itaque eas haud 
procnl a terra nasci. Habd. 

9. Arboresqm minores in nostro. 



Theophrast. ftist. lib. IV, cap. 7 
et 8. Vide infra, lib. XXXI, cap. 
7 et 9. Daleg. 

3. Minores. Et plant» veriuS 
quam arbores. Theophrast. HahD. 
4» Quoniam alga herbarum f etc. 
Plinius satis negligenter hoc statuit. 
Daukg. — - Quoniam alga. <P0xos 9 
inquit, Latini algam vocant : vc* 
rum algae nomen herb* ei quat in 
aquis marinis nascitur, verius ac- 
commodatur , quam frutici , quem 
nunc describimus. Habd. 

5. Folia iata colore viridi gignit , 
quod quidam prason , alii zostera ap- 
peilant. Vetus lectio , « Folio lato , 
colore viridi. Gignit quod quidam, 
etc. » Hsc si vera est, deceperunt 
PHniutn Theophrasti verha male 
intellecta. Neque enim alga haec 
gignit quod alii prason , alii zostera 
appellant , sed ipsum algas geuus 
sic vocant, sunt enim mnlta alga- 
mm genera.Theophrastus, Iib. IV, 



Digitized by 



Google 



*38 w C. PLINII NAT. HIST. 

son vocant, alii zostera. Alterum 6 genus ejusdem , capil- 
laceo folio, simile feniculo , in saxis nascitur : superius 
in vadis 7 haud procul littore; verno utrumque 8 • et in- 
terit 9 autumno. Circa Cretam insulam 10 nato in petris 
purpuras" quoque inficiunt, laudatissimo a parte Aqui- 



c 6 : « Nam alg» quoddam genus 
folio Iato,colore herbido est, quod 
prason qoidam appellant , alii zo- 
stera, » ubi relativum quod, non 
foiium, sed genus algcs refert. Theo- 
dorns morbo solito pro prason por- 
rvm , pro zostera cingulum reddidit. 
Piirr. — Folia lata colore viridi gi- 
gnit. Taiviosuffi Theoph. fasciis si- 
milia, vel ut alii legunt, rtravoci^ii, 
distenta. Dalec — Folia lata. Tot- 
idem verbis hssc Tbeophr. loc. cit. 
Tcu Yap f uxouc to jxiv tfc;i icXarufuX- 
Xov... xP^H t>a wo»^*« fx 0v » & ^n xa * 
irpowrov xaXouat tmc , cl $\ CaxrTjpa. 
Ilpaaov a colore viridi, quo porrum 
refert. Z&x^rjp a cinguli forte siraili- 
tudine. H. — Zosterm marince spe- 
cies ? (moncec. monand. gen. ao 1 5 , 
Pers. Aroid. Juss.) Ed. 

6. Alterum. Theophrast. iisdem 
verbis , loc. cit. Hard. 

7. Superius in vadis, haud, etc. 
Zwcrip. Dax. — Superius. Primum 
nempe genus, quod et prason et 
zostera vocant. Hard. 

8. Verno utrumque , et interit 
autumno. Lectio nec inlegra, nec 
sincera : videntur enim muita de- 
siderari verba. Theophrast. lib. IV, 
cap. 6 : ■ Annuum esse aiunt , et 
nasci vere desinente, vigere sestate, 
minui autumno , interire hieme. » 
Pihtiah. — Verno utrumque. Vert 
tttrumque. Non de zostere id Theo- 
phrastus, sed de feniculacea tan- 
tuin , quam scribit extremo vere 



nasci , ssstate vigere , autnmno 
languere, hieme mori. Daxec. 

9. Et interit. Theopbr. loc. cit. 
neque de zostere boc tradit , neque 
de capillaceo genere : sed de tertio 
quodam , quod ad Herculis colunv 
nas gigni ait, cojns nec noraen 
tradit. Hsbd. 

10. Circa Cretam insulam. Di- 
versum hoc algae tinctoriae genns a 
feuicuIaceaTheopbrastus memorat, 
laudatissimamque provenire Aqoi- 
loniis locis Cretae ait, ubi spongiss, 
et alii id genus marini frutices, 
marinsve plante prsstantiores gi* 
gnuntur. Vide lib. XXXII, cap. 
6 , et lib. XXVII , cap. 7. Daxbc. 

— Circa Cretam, Et haec habet 
Theophr. loc. cit. De secundo seu 
capillaceo genere intelligenda. H. 

1 1 . Purpuras. Hoc est , vestes et 
lanas eo colore tiogunt, qui pur- 
pureum imitetor, ac vincat : xaX- 
Xiwv ^ xpo'a Tij{ ffopyupat. Hasd. 

11. Aut cum spongiis. Sic Her- 
molaus : quum prior lectio tam 
scripta qnam impressa haberet aut 
spongus , aptiorem lectionem duci» 
mus , ut spongiaf. Theopbrastus : 
* Gignitur parte aquilonia tum co- 
piosius, tum melius, ut etiam 
spongiss reliquaque similia. » Piht. 

— Aut spongiis. Theophrasti h«c 
eo loci sententia est « a qua discre- 
pare paululum Plinius videtur : 
parte insulae Aquilonia copiosius 
ac melius genus hoc fuci marini 



Digitized by 



Google 



LIBER XIIL a3g 

lonis, aut spongiis". Tertium 13 est gramini simile, radice 
geniculata 14 et caule, qualiter calamt. 

XLIX. Aliud genus* fruticum bryon vocatur, folio i 
lactucae, rugosiore tantum , jam hoc interius nascens 3 . In 
alto vero 3 abies et quercus cubitali altitudine. Ramis ea- 
ruin 4 adhaerent conchee. Quercu 5 et tingi lanas tradunt. 
Glandem etiam quasdam ferre m aho : naufragis haec 
deprehensa urinantibusque 7 . Et aliae 8 traduntur praegrandes 
circa Sicyonem : titis enim passim 9 nascitur : sed 10 ficus 



prorenire, ut et spongias, aliaque 
aimilia : uaitso ol airoflfi*» xal aXXa 
roiaSra. Sed forte legendam f ut 
spougus. Habd. 

li. Tertium. Theophr, ]. c. H. 

14. Geniculata. Nodia et articu- 
)is, ieo genicnlia distincta, inatar 
graminis , £t£a ywwj&nq , woirto 
ri< ayooMrrtfoc. Theophr. Habd. 

XlllX. 1. Atiud genus.Tkeophr. 
Hiat. lib. IV, cap. 7. H. — Fucus 
acuUatus? Tnrn. Alg. Joat. Ed. 

%.Jam hoe interius naseens. « Jam 
hoc in alto nascens. Terris vero 
abiea ricina et quercus » ex Theo- 
phraat. Histor. pi. lib. IV, cap. 7. 
Dai» — Jam hoc interius. Hoc est, 
fere intra littua , propiua a terra : 
«pceytfac dicunt GraecL Theophr. 
de hia : eusrai» inqnit, fat t&v 
Atfttw ra Totafrra «obf rj yj f xal 
r&v oVowayy. Hano. 

3. /« aito vero. Et o*puv «ovriav , 
hoc eet, pelagiam sire in alto na- 
acentem Theophrast. agnoacit l. c. 
quod non satis animadvertere ii 
qni Plinii fidera hoc loco deside- 
rant. Qnercua marins» iconem ride 
apud P. Lamlpciuui , lib. V f pag. 
194. Habd. 

4. Bmmis aarmm. Theophr. 1. c. 

5. Quercu. Theophr. Habd. 



6. Glandem etiam f etc Apud 
Athenaenm , Jib.VII, Polybius nar- 
rat in mari Lusitanico gignt quer- 
cus, quarum glande thynni yescan- 
tur, et pinguescant: itaque a vero 
rainime aberraturum, qui thynnos 
esse marinos porcos dixerit. Dal. 
— Glandem etiam. Theophr. 1. c. 
Polyb. lib. XXXIV, apud Atben. 
lib. VII , pag. 3oa , ait in Lusita- 
nioo mari gigni glandiferas quer- 
cus, quarum tbynni vescuntur, ut 
glande terrestri sues. Habd. 

7. Naufragis Jubc deprekensa uri- 
nantibusque. Scribo , « naufragis 
urinantibusque et alia traduntur 
prsgrandes , * cattera adjecta sunt, 
et falso Plinio attributa ex Tbeo- 
pbrasto manifeste , lib. IV, cap. 6 , 
quem in hac parte ad verbum fere 
transfert Plinius. Gonfer et statue. 
Pibt. 

8. Et alias. Theophr. 1. c. Habd. 

9. VUis enim passim. Hoc est, 
et perinde in alto : xat w^oc x% yf , 
xal irovria aptrtXoc. Theophrast. 
1. 0. Habd. 

10. Sedficus. Theophr. $ £t «oxfl 
aqpoXXoc (<iv , t» fMYftu & % 06 fxiyocXio, 
Xpiftfsa o*i toO eXotou eomxcuv. Ita 
Plinius, iu et Gaza legit.,Unus 
Dalecamp. legit tC^oXXoc. Habd. 



Digitized by 



Google 



a4o C. PLINII NAT. IIIST. 

sine foliis", rubro cortice. Fit et palma" fruticum generis. 
Extra Herculis 13 columnas porri fronde nascitur frutex, 
et alius lauri, et thymi 14 , qui ambo ejecti in pumicem 
transfigurantur. 

L. At in Oriente 1 mirutn est, statim a Gopto per so- 
litudines 3 nihil gigni, praeter spinam , quae sitiens vocatur, 
et hanc raram admodum : in mari veroRubro silvas 3 vi- 
vere, laurum maxime 4 , etolivam ferentem baccas, etquum 
pluat, fungos, qui sole tacti mutantur in pumicem. Fru- 
ticum 5 ipsorum magnitudo ternum cubitorum est : cani- 
culis referta 6 , vixut prospicere 7 e naVi tutum sit, remos 
plerumque ipsos invadentibus* 



II. Sine fotiis. E5?oXXo; , foliis 
comosa. Ficus similitudo, absque 
foliis intelligi nequit, nisi froctus 
ittam ostendat. Dax. 

t i . Fit et palma. Ita MSS. omnes. 
Haec uberitts Theophr. 1. c. Hahd. 

i3. Extra Herculis. Theophrast. 
1. c. Hahd. 

l4. Nascitur frutex etaiius lauri 9 
it tkymi. Sic quidem legunt antiqua 
exeniplaria, sed rectius impressa, 
« nascitur frutex et alius lauro , et 
thymo simiiis : » convertenda ta- 
men verba : « Nascitur frutex thy- 
mura, et alius lauro similis. » 
Theophrastus loco ante allegato : 
« In extero autem circa Gadita- 
n um fretum , porrum ut retulimus, 
nascitur, et ea qua* in lapidem 
transfigurantur , ut thymum 9 et 
qoae lauriformia sunt. » Piht. 

L. r. Atin Oriente. Hssc rursum 
Theophrast. Hist. plant. lib. IV, 
cap. 8. Hard. 

a. Persotitudines. In terra, h rji 
7$. Theophr. Hac spina Jm|i«c ei- 
dera dicitur, hoc est y siticulosa : 



etfque ibi rara, prbpter ferrores, 
et aquas penuriam. Hard. 

3. In mariveroRubrosUvas vivere. 
Theophrast. Hist. plant. lib. IV, 
cap. 8. Dae.. — In mari vero. Theo- 
phrast. loco prdxime cit. Hard. 

4. Laurum maxime, etc. Agrua 
prorsus similem : oleam vero folio 
tafttum. Theophr. Dal. 

5. Fruticum. Theophr. 1. c. H. 

6. Caniculis reforta. Crediderim 
omissam incuria librarii dietionem 
maWa, ex Theophrasto, superiore 
loco : « Mare , inquit , hoc belluis 
refertum plurimasque caniculas 
habet, in tantum ut nare tutum 
non sit. » Pivt. — Canicuiis. Mari- 
nis canibus rel inter ramos, vel 
inter ipsas radices delitescentibus: 
his mare totum iliud infestum fuit. 
Theophr. ft &k 6«X«rr« •npui^ac 
irXtiooc £t §xti Toi»« xopx*? '•€• Hesy- 
chio , K«px«p »*C t ° •«X««eio$ xutw 
x«l (xttuoc tWoc. De caniculis egi- 
mus Ub. IX , cap. 70. Hard. 

7. Ut vix prospicere. De hoc 
Theophrast. nihil. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIII. *4i 

U. Qui navigavere in Indos Alexandri milites 1 , fron- i 
dem marinarum arborum tradidere in aqua viridem fuisse, 
exemptam sole protinus in salem arescentem. Juncos 3 
quoque lapideos perquam similes veris per littora ; et in 
alto quasdam arbusculas colore 3 bubuli cornus ramosas, 
et cacuminibus rubentes : quum tractarentur, vitri modo 
fragiles; in igne autem ut ferrum inardescentes, restin- 
ctis colore suo redeunte. Eodem tractu insularum silvas 
operit aestus, quanquam altiores platanis 4 populisque al- 
tissimis. Folia iis lauri, flos violae et odore, et colore. Bac- 
c», ut oleis 5 , et ipsae odoris jucundi , autumno 6 nascentes, 
foliis numquam deciduis 7 . Harum minores totas integit 
ware. Maximarum cacumina exstant , ad quae naves reli- 
gantur , et quum recessit aestus , ad radices. Alias quoque 
arbores in alto ab eisdem accepimus eodem in mari visas, 
semper folia retinentes : fructu earum lupino simili. 

LII. Juba tradit, circa Troglodytarum insulas fruticem 
in alto vocari , Isidis crinem ', corallio similem , sine fo- 



U. I. Qni navigavere in Indos 
AUxandri mi/ites. Scribo , « Qui na- 
vigavere in Indis Alexandri mili- 
tes. » Theophrastus, tib. IV, cap. 
7 : « Qni vero ex Indicis missi ab 
Alexandro navigaverunt : pfantas 
marinas, quod in aqua sint, colo- 
rem aJgz minuta habere, etc. » 
Pnrr. — Qui navigaverc. Theophr. 
1. c. Hard. 

a. Juncos. Reliqua deinceps qus 
in hoc capite continentur, Theo- 
phrastus eodem loco allato refert. 
Hard. 

3. Arbusculas colore , etc. In 
Adriarico, qua arbuscul* nascun- 
tur, glutini taurino colore similes 
snnt. Dax. 

4. AUiores plaianis. Magnitudine 

V. 



pares platanis. Theophrast. Dalbc 

5. Bacca , utoleis. Fructus, ma- 
gnitujdine olivse. Theophrast. Kap- 
itov £* ^Xtxov IXaia. Hard. 

6. Autumno nascentes. Flore et 
fructu primo autumno nascente , 
vere defiueute. Theophr. Dal. 

7. Numquam deciduis. Immo , 
veredeciduis, si Theophrasto cre- 
dimus, tou £ifopcc aicofptlv. Hard. 

LII. 1. hidos plocamon quidam 
corallium esse volunt , coloris pu- 
nicei, non rnbri, oculis quidem 
grati, et arridentis, seti mmoris 
pretii, et auctoritatis, quam quod 
saturatius et plenius rubet. Horum 
opinioni non assentior, quoniam 
Isidos plocamos prccisusnigrescit, 
non autem id corallii genus. Dal. 

16 



Digitized by 



Google 



*4* C. PLINII NAT. HIST. LIB. XIII. 

liis : praecisum mutato colore in nigrum durescere : quuin 
cadat, fraogi. Item , alium qui vocatur charitoblepharon % 
efficacem in amatoriis : spathalia eo 3 facere et monilia 
feminas : sentire eum se capi , durarique cornus modo , 
et hebetare aciem ferri. Quod si fefellerint 4 insidiie, in 
lapidem transfigurari. 



a. CkaritoMepharon. Nigrum ease 
coralliumhlnc quidam arbitrantur, 
qaod olim in superciliis femina- 
rum , color niger palcherrimas et 
venustissimus haberetur. Quam- 
obrem medicamenta superciliis tin- 
gendls apta xa&i6Xt?apa prisci vo- 
caverant. Dal. — CharitobUpkarou. 
Xof tTo&tfaoov^ venustate genarnm 
et palpebrarum , qua ejus fruticis 
succo tingerentur , traxisse nomen 
videtur. Hajto. — Quanquam ad 
species Neotericis memoratas certis 
notis, vel, ut aiunt, caracteribus, 
referri minime queant Isidis wXo*- 
xapoc et xapiTO^Xleapov ; vix tamen 
cuipiam dubitandum arbitramur 
. quin ad ea genera pertineant,qusB 
in classes ordinesque redacta, fn- 
sius descripsit V. D. Lakoubovx 
(doctrina) scientiisque nuper ino- 
pina morte prssreptua), in opere 



lacnlentissimo , cui titaloJ: Histoire 
des Pofypiers coralligknesflexibUs, Ed. 

3. Spathatia eo, etc. Ziradata , 
ornamentam maliebre, bracbialis 
et armille loco. AJlasit ad id Clan- 
dianus in Epitbalamio : « Et gravi- 
bus spathale baccis diadema ferebat 
Intextum , rnbro quas legerat ipsa 
profnndo. » Daa. —Spetkaiia. Ma- 
liebria snnt ornamenta , armiUm 
loco et brachialis. Tertoll. lih. de 
cultn feminar. « Nescio an roanus 
spathalio circumdari aolita , in da- 
ritia catenss stupescere sustiaeau » 
Hajld. 

4- Quod si fefeUerint. Si prssci- 
datnr ex improviso , ante nimirum 
quam potuerit sentire ae capi, tnin 
quasi ex dolore , tranafignrari in 
lapidem. Hoc loco interpres Gal- 
licns, utalias samiasime, cssspita- 
vit. Harx». 



• Digitized by 



Google 



EXCURSUS I 

DB LOTIS VBTEEUM. 

Ad ea Plinii Terba, e. xxxii , p. ai8 : 

Eadem jjfrica, qua vergit ad nos , insignem arborem ioton 
gignit, etc. 



Nullum profecto plaotarum genus remotissimse antiquitati vel gratius, 
vel ad auemlibet usum ac quodlibet decus acceptius fuit , quam lotus. 
Etenim , sive ab Hebrssorum vetustissimis monumentis, vel ab iis , quss 
supersunt, JEgyptiorum numismatibus artificiisque ordiaris f sive divina 
consulas priscorum Graeciae vatum carmina, ubique occurrent vel arbo- 
ris, rel fructuum , florumve ac herbarum vestigia , qus ad hoc genus 
pertinent. Unde cum Mahudclio (i) facile sentire licet, connubium 
historise naturalis et antiquitatum maxime necessarium ac fructuosum ex 
inquisitione in hanc plantam prseprimis apparere. Namque quot quanti- 
que errores circa lotos antiquorum jam commissi sint, vel quotidie com- 
mittantar, ex recentissimis Scopolii (a), Pauwii (3), aliorumque celeber- 
rimorum auctorum exemplis elucet. 

Neque id mirum , quum et Theophrastus ipse (4) et Hesychius (5) 
jam monuerint , plurimas plantas, et foliis, et floribus, et fructibus longe 
differentes , communi loti nomine ab antiquis insigniri , quumque postea 
doctnrus sim, tum Plinium (6) , tam Caltixenum Rhodium 9 tum ipsum 
Athenseum (7), licet ^Egyptium, varias loti species secum invicem 
commutasse. Ardui itaque negotii rem adgreditur, quicumque in his 
tricis explicandis moratur. Experiar tamen, quantulum possim lucis 
fcBBerarc his tenenris : primumque distinguam totum arborem a loto aqua- 
tka, hancque ab Iwba, armentis et equis pabulum praebente, quae 
quidem tria genera ssepius immerito nnum idemque habentur. 

Lotut arbor. 

Primum fere et antiquissimum hujus arboris vestigium , a suavissimo 

(1) Hiat. de PAead. des Inscriptions , vol. II , p. a85. 
(a) Delic. Insnbr. P. II, p. 97, f. 

(3) Recfaerch. snr les taj^X. ** *** Q" n <» s » ***• n *» P* z 97* 

(4) Hfct. plant. Ub. VII , c. 14 , p. i5o. 

(5) Lesic. t. II, p. 517, ir«v dhrftoc. 

(6) ub. xin, c. i 7 . 

(7) Iib. XT, p. 677. 

i6 a 



Digitized by 



Google 



aV 4 EXCURSUS I. 

fructu laudatissimae, in sacro reperitur Hebraeae gentiscodice, ubi nomine 
Dudaim bis praedicatur , tum ob saporis dulcedinem , tum ob odoris sua- 
vitatem(ij. Hunc autem fructum, neque mandragoram, ut auctoritate 
sep&uaginta interpretum vulgo creditur, neque alium quemlibet frucruirt 
esse aut florem , doctissime , uti solebat , et egregie probavit Olaus 
Celsius (a). Priscoa sequitur Rabbinos, qui Dudaim arboris W^IQ 
fructum esse docuerunt , eam vero arborem cum loto Grsecorum eamdem 
esae raonuit jam Abu i Fadli , teste eodem Celsio. Loti itaque species 9 
et fere Rhamnus Lotus fuit , cujus fructus druparn sistit monopyrenam , 
et saporis mira snavitate et odoris praestantia celebratam , quae Jacobum 
patriarcham cum conjuge iterum conciliavit, atque huic fecunditatem 
comparavit. 

Tpsa quoque Dudaim etymologia perbelle cnm Xutgu derivatione con- 
gruit. Sicut eniro Q^fc^^ a ^Vl amor » ditectus, ita Xwto? a Dorico 
verbo Xw q. 6§Xw, unde X*i; frequens satis in Theocrito et Aristophane, 
unde et Xwtwv, Xo>«>v; Xon?oc, X<a?oc ; melwr, optimus. Euripidi apte 
amores vocantur deliciae loti , Xutou ti eouTSc , r 4 Xiow ayvcu ^oe;. 

Celtis est australis ea, quam inter varias loti arboris species describit 
Theoplirastus (3), excelsa arbor, piri magnitudine aut paullo minor, 
foliis incisis, serratis, velut ilicis folia , ligno nigricante , fructu fabam 
volumine aequante, versicolore, prout maturescit; primum enim viridi, 
postea flavido, denique nigricante. Apte eam arborem distinguit ab alia, 
iisdem Africae regionibus familiari 9 quam Rhamni speciem veramque 
Homeri lotum esse, postea docebimus. Plinius vero male confundit 
atrumque genus , dum plura , quae ad Rhamnum Lotwn pertinent , e. gr. 
vinum ex drupis confectum, ad Celtin transfert.Cerasorum more fructus 
suos omnino profert, neque velut myrtorum , quod de Rhamni specie 
valet. Excelsam hanc arborem ipso nomine Celtis insignit Plinius , in 
Italiam translatam indolem suam exuisse arbitratur , ut spinis forte 
atque aculeis orbata sit , errore eodem seductus (4). Eamdem quoque 
senectam adeo rairam attingere testatur, ut in Lucinae area fuerit, quaa 
ccccl annos jam steterit (5). 

Hujus arboris materies durissima et fere ossea (6) a pristinis inde 
temporibus ad varia opificia et instrumenta conficienda usurpata fuit. 
Fabulantur ipsi Arabes , tabulas» quibus Mosaicae leges inscriptae fuerint, 
ex hoc ligno confectas esse (7). Simulacra Deorum ex eodem olim fabre- 



(1) Genes. XXX, 14, s. Cant. VIT, i3 , 14. 
(a) L. c. toI. I , p. ao. 

(3) Lib. IV, c. 4, p. 7 5 - 

(4) Plin. lib. XIII, c. 17. 

(5) Ib. lib. XVI, c 44. 

(6) Theophr. Hist plant. lib. I, c.o, p. 10 ; Plin. lib. XVI , c. 38. 

(7) Herbelot, Biblioth. orient. p. 649, 706. 



Digitized by 



Google 



EXCIJRSUS I. a45 

facta, tradit Pausanias (i). Celebratissima quoqne erant tibia ac lyrss 
lotiom, qnss Alexandrinis «oTtyyic dicUe, optim» censebantur (a). £x 
eodem ligno ensis, qno ntebatur Hercules, vaginam confectam tradit 
Theocritns (3). 

£am arborem et Romani veteres colebant (4)9 et nostris temporibns 
incolss Siciliai etiamnum colunt (5). Nomine Pertaro 9 s. Caccamo, s. Me* 
meueeo eam Italis notam esse , lotumqne vere Veterum yideri tradit 
Dodonasns (fi), et post eum Lobelius (7), qui in Gallia Narbonensi 
MicocouUer appellari fatetur. Confirmat id disertis Terbis Scopolins (8) , 
arabigen* taraen in distihguendis loti aliis speciebus. 

In Teterum medicorum monimentis cortex prssprimis , ut et fructus 
knjus arboris praedicatur ad varios usus. Corticem ad suffumigia com- 
mendat Alexandrinus auctor , nt conceptio promoTeatnr (9) : stypticam 
▼irtntem , qua? contra fluxus inserviat muliebres j cpmmendant Diosco- 
rides(io) et Galenus(ii) cum asseclis(ia) : capillos quoque flayido 
colore imbui , si laventur decocto cortice, testatur idem Dioscorides : 
qnas qnidem virtutes Celtis nostrss austratis confirmat Scopolius. 

Qnemadmodum autem Virgilius jam asserit , G. II, 83 : 

genus baad unum nec fortibas ulmis , 

Nec salici lotoque , nec Idaeis cyparissis , 

esse , ita et alia arborum species loti nomine apnd Antiquos venit , 
qnse certe Rbamni generi adnumeranda est. Ejus arboris , Rbamni Loti, 
fuisse fructum , cujus suavitate capti Ulyssis comites patria oblivisce- 
rentnr , quique in Africs regione , a Lotophagis dictis comederetur (1 3) , 

(1) Lib. VIII, t. II, c.17, p. 400. 

(2) Athen. lih. IV, c. a5, p. 276, ed. Schafer; Jul. Polluc. Onomast. lib. IV, 
c. 9, s. 71, p. 388, c. xo, s. 74, p. 890; Plin. lib. XIII, c. 17; Hesych. t. U, 
col. 5i6; Orid. Fast. lib. IV, ▼. 190; Eustalb. in II. 2, p. 443. 

(3) Id. XXIV, ▼. 45. 

(4) PUn. lib. XIII, c. 17. 

(5) Sestinfs Briefe aus Sicilien , Th. II, S. 196. Circa AEtnam praeprimis fre- 
qnentem esse. 

(6) Pempt. VI, lib. IV, c. a5, p. 847. 

(7) Stirp. adTersar. p. 439. 

(8) Delic. Insnbr. P. II , p. 97. 

(9) Hippocr. de snperfoetat. p. a65. 

(10) Lih. I, c. 171, p. 8a. 

(11) De Facult. simplic. medic. lib. VII, p. 98. 

(ia) AEt. tetr. I, serm. I, col. 4* ; Panll.- AEginet. Itb. VII, p. 240. 

(i3) Od. I, 83. Av6wov ilo^op hunc fructum vocat Homerns : ideoqve Celtis 

haadqnaqnam esse potest , cujns neque flores, neqne frnctus bene olent. ( Sestini , 

I. c. p. 199.) Ipse Sestonius tamen, qui saporem frnctnum Celtb non modo suavem 

inrenit, Homeri Lotophagos credit his frnctibns usos fuisse, in quo, meo quidem 

arbitrio , ▼ebementer fallitur. 

/'* 
IO 



Digitized by 



Google 



*46 EXCURSUS L 

exploratum habeo. Qood ot ordine probetur 9 ad locum arboris natalem 
primom respiciamus. Eom Herodotus ponit ad maritimam Africs» oram 9 
inter Machlyes et Gindaues (i). Meuingem prasaertim inauiam, qua; 
posteris temporibns Girba dicta est , Lotophagitidis nomine olim veniase, 
testantnr Polybius(a) , Plinius (3) , Strabo (4) et Ptolemssus (5). A. Syitis 
minoris promontorio dextro oc passibus remota, oppida dua, Menin- 
gem alternm , alterum Thoas aut Gerra dictum , continebat. Loti fructua 
uberrimum in ea proventum suis quoque temporibus praxlicat Strabo. 
Septemtrionali Africss , prsssertim vero Tunetano et Tripolitano 9 fami- 
liarem hunc suavissimum fructum , tanquam delicias earum regionum 
summas , delibarunt Danus (6), Shawius (7), d'Avity (8), Poiretns (9) 
et Dtsfontaines ( 1 o). 

Eamdem arborem aculeatam , geminatis nimiram aculeis armatam , 
quorum alter quisque recurrus est, bene distinguit Theophrastua a 
priori genere» ita ut baccarum seu druparum adversarum inter se aut 
«opt&X&ttv, myrtorum morte, ramis adnascentium rationem habeat, 
quod cum Celti austraii omnino non congruit Esse hanc arborem iroX6- 
xapwov , fructum autem suaviorem , qui sine nucleo sit (t 1). Id ultimum 
ita explicandum puto , ut ad insigne respiciam discrimen , quod varias 
intercedit Rhamni species : aliss enim , velut Napeca , Lotus, Zixjrphus , 
Jujuba , Spina Christi , Paliurus , OEnoplia , etc. drupam ferunt nuce uni- 
vel biloculari praditam ; aliat vero , velut Frangula , Alatermts , cathar» 
tieus , infietorius 9 Sareomphaios t etc. baccam polyspermam. Quumque 
illarum specterum corolla atque calyx constanter quinque servent lad- 
nias , has vero , vel quatuor, vel quinque habeant incisuras , egregie Des- 
fontamts et Willdenowius monent separandum eue Rhamni genus in 
duo genera singularia, quorum alterum Rhamnum, alterum Zizyphum 
vocant (1 a) : huic itaque adjudicandus Lotus noster ridetur ,quum Tour» 
nefortius Zizypho suo si(vestri % qui noster est Lotus, drupam tribuat 
nuce instructam (i3). Posseautem drupas, nucleo prsditas , baccasque 
polyspermas coltu mansuefactas atque mutatas, amittere semioa, patet 

(r) Lib. IV, c. 177, p. 409. 

(a) Lib. I , c. 38, p. 55 ( ed. Gronor. 1670 , in-8 ). 

(3)Lib.V,c. 7. 

(4) Lib. XVII, p. 1191. 

(5) Lib. IV, c. 3. 

(6) Historie tu Barbaryen, p. »48 ( Amit. 1646, fol. ) 

(7) Trmvek , p. aa5 ( Oxf. 1697 , foh ). 

(8) Description de i'Afriqne, p. aa6 (Paris. 1750 , in-8.) 

(9) Voyage en Barbarie, P. II , p. 1*6 ( Parit. 1789 , in-8. ) 
(xo) Jonrnal de Phrsiqne, t. XXXIII, p. «87. 

(11) Hist. plant iib. IV, c. 4 , p. 75. 

(ia) Utteri'8 Magasin fnr die Botanik, St.IX,8. 17. 

(i3) lustitnt. rei hcrber. cl. XXI , gen. 17, p. 627 , tab. 4o3. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. »47 

• Tariis arboram nostrarum iractiferoum exemplis. Quotidie video in 
bortonostro botaoico Berberes vulgarat aspermas, quse culta, semina 
amisisse Tidentur. 

£x iisdem Zizypbi Loti drupis Tinnm parari , qood Tero ultra denos 
dies non duret, testantur Tbeopbrastus (i) , Plinius (a), Polybius (3) 
et Enstatbius (4)* Parari id ex fructu in aqua trito ac macerato , saporis 
esse grati , qualis est optimi mulsi , addit Polybius. Suavitatem fructus 
et nntrientem indolem inde prsssertitn elucere asserit Theopbrastus , 
quod Ophelli exercitus, quum in Cartbagiuem duceretur, diebus pluri- 
bns, defectu commeatuom, pastum esse bis fructibus feratur. Cuto da- 
ctylia fructnm comparat Herodotus , cum mespilo Eustathius. Optimam 
antem descriptionem auToim&c Polybius aflfert , ex qua patet , nullam 
aliam plantam Teram lotum Homericum fuisse, quam Rhamni vel Zizy- 
phi speciem. Arborem enim esse non magnam , rhamno similem , spi- 
nosam , foliisparris, magis ovatis quam rhamni , et profundioris coloris. 
Fructum simiiem esse myrti baccis, dum antem maturescat, phosni- 
ceum adipisci colorem , oleas magnitudine ssquare, ac nucleo parvo 
i ns trac tu m esse. Maturum colligi , atque cum alica tusum ad servorum 
cibum in vasa conculcari , ingenuorum autem eduliis, detracto nucleo , 
eodem modo reponi , gustu caricis et dactylis non dissimili , odore 
tamen suaviori. 

Arabum monumenta scatent laudibus fructus , qui omnino ad hanc 
speciem referendus esse videtur , quemque Nabeka aut Nabka , arborem 
autem Seder vocant. De hoc fructu fabulantur , defunctis ilico post mortem 

eamdem a feminis caalicolis , quas ffury vocant, offerri, unde 5$**^' 

*t»X~ fructum fati nominant (5). In paradisum itaque collocant banc 

arhorem , eam raaxime speciem , quas in regno Adel proveniat , spinis 
armatasit, foliisque gaudeat ovato-oblongis. Drupas has esseparvas, 
rotundas, incredibilis suavitatis et odoris gratissimi, ut et regibus offe- 
rantur (6). Id testimonium ex Abu Hanifa el Dainuri, scriptore de re 
rastica , Serapion affert. Ita Ebn Alvam , alius de re rustica auctor , ad 
zizyphum diserte refert bunc fructum , quem rabentem esse baccam 
testatur ; neque insitioni aptam esse arborem (7). Alii Tero auctores , velut 
1 (8) et Avicenna (9) , eamdem cum Celti ausfrali , seu loto Dio- 



(,) L. e. 

(a) Iib. XIII, c. 17. 

(3) AtlMo. lib. XIV, p. 65i, td. Cesea». 

(4) In Odyst. I, p. x36. 

(5) Herbelot, Biblioth. orient.p. 706$ Maracci, prbdrom. ad relut Alcoran 
P. II, p. 19. 

(6) Serapion , aggregat. f. x3o, c. (Lagd. x5ro, in-4.) 

(7) Casiri, Bihlioth. Eacurial. vol. I, p. 3*8. 

(8) Contiii. ub. XXIII, c. 5, f. 474 $ c- 

(9) Can. lib. II, p. «17. 

16 4 



Digitized by 



Google 



a48 EXCURSUS I. 

scoridis commutant. Ipse quoque Forskaleus confirmat nostram de S&icr 
Arabum sententiam , Rhamni speciem habet , quam in Arabia Oilah , in 
iEgypto vero j»Xw vocari perhibet (i). 

Superest, ut de tertia arbore, quae lotinomineapud Antiquos veoit , 
prflBcipiamus. Est haec Diospyros Lotus , arbor pomi senilis faciem et 
magnitudinem habens, cortice vestita per juventutem badio et Uevi , 
postea incano et scabro , foliis ovato-ohlongis integerrimis , palmarem 
sflBpe longitudinem excedentibus , paginis discoloribus, subtus lanugi- 
nosis : calyce quadrifido , corolla urceolata , quadrifida , staminibus 
octo , stylo quadrifido, bacca octosperma. Fructus hic pomi est figura et 
volumine, superficie ex incarnato albida , carne pellucida , rufa et pnl- 
posa, saporis mellei gratissiini. Prseter Sinam, ubi nomine Si vel Kaki 
frequens est, provenithaec arbor in Gallia Narbonensi, Italia, Maori- 
tania et Oriente (a). 

Circa eamdem arborem primum notandum , nequaquam congruere 
cum <ho9irup<a Theophrasti (3), qnippe cujus fructus unicum nucleum 
osseum continet , sed eam arborem videri nostram , quam Plinius (4) 
fabam Grsecara, seu loton appellat. Eadem est, quam pomiferis silvestri- 
bus Columella adnumerat (5) , quamque alteram loti speciem , spiitis 
destitutam , habet Serapion. Matthiolus quoque , dum de loto Diosco- 
ridis loquitur, iconem adjungit hujus arboris, quas facile calycibus qua- 
drifidis dignoscitur (6). Guaiaci Itali nomine insignitam fuisse hanc 
arborem a variis sasculi decimi sexti scriptoribus Bauhinus refert (7). 

Lotus aquatica. 

Ad difGcillimum jam transeundum est totius hujus disputationiscaput , 
quum Veteres ipsi tres potissimum plantarum .£gyptiacarum species uno 
homine comprehendant , Nymphaeam nimirum Lotum , Nymphfleam 
Nelumbo et Arum Coloeasiam , quas omnino communia qusedam hahent , 
neque tamen eedem censendas sunt , licet simili modo in paludibus et 
ad fluminum ripas proveniant , sancteque a pluribus antiquis nationibus 
culta fuerint. 

Inter Nymphasam utramque , quas loti nomine nota fuit , intersunt 



(x) Flor. AEgypt. p.LXItl, CVI. Miror itaque, Scopoliom negare, qnod bnjas 
arboris Forskaleus meminerit 
(3) Kjunpfer , Amcenit exotic. fasc. V, p. 806 , 807. 

(3) Hist. plsnt. lib. III, c. i3 , p. 60. 

(4) Lib. XVI, c. 3o. 

(5) Lib. VII , c. 9, p. S^» , ed. Schneider. 

(6) Comment. in Dioscorid. lib. I, c. i34, p. a3a, a33. 

(7) niva^, p. 447- 



Digitized by 



GoQgle 



EXCURSUS I. a/19 

tnm oolor corolla, qui in N. Loto candidns , petalis externis tantnm roseo 
dilnto colore tinctis, in N. Neiumbo vero incarnatns aut purpnrens est, 
tum etiam foliorum figura, quss cordato-orbtculata, margine dentata 
sant in N. Loto , integerrima yero , peltata ac plicata in N. Nelumbo. De 
hacvide Lercheum,(i), Rumphium (3) et Rheedium (3); de illa tcto 
AJpinnm (4) et Rheedium (5). 

A pristinis inde temporibus Nymphsea prsssertim Nelumbo, qua in 
Nilo flumine et in locis ab eo innndatis copiosissime provenit 1 ob folio- 
rum orbiculatam figuram , quibus TiXtwnjc , s.perfectio, exprimi vide- 
batar, atque ob germanitatem quamdam cum sole, ad cujus ortum 
prosiltunt ex aqua pedunculi , florem bellum rosaceum sustinentes j de- 
mergnntur yero ad ejus occasum , verecundia quadam ac superstitione 
colebatnr ; cojus vero cultus altera species, Nymphssa nimirum Lotus , 
particeps fuit, tum ob elegantem floram candorem , tum ob similem 
lucis affinitatem. Hinc ortum solis aut Osiridis ex loto pinxerunt 
jEgyptii , ut ex humidis nasci illum innuerent (6). Uinc Harpocrates 
loti folio orbicnlato insidere dicebatur , quod Deus per se solus sedeat 
expansnsy ac in se ipso penitus quiescat : rotunda enim omnia esse in 
Nymphssa Ntlumbo perspexit superstitiosa gens iEgyptiorum (7). Prss- 
conum sacrorum capita loto redimita fuisse refert Heliodorus (8) : et 
Osiridi ipsi familiarem coronam lotinam patet ex fabula de oongressu 
ejus cum Nephthy , quem cognovisse Isidem ex serto lotino Osiridis 
apud sororem Nephthyn relicto , narrat Plutarcbus (9). In nummis ita- 
que veterum iEgyptiorum florem hnnc cum foliis non solum Canopis 
impositum , sed regum ipsorum Ptolemaeorum capitibus appictum 
conspicimus (10). 

JSqoe sancta ac JEgy ptiis , ni sanctior , est lndis orientalibus Nym- 
phaw hujusforma atque imago, noraine Tamara, Sirucka, Kamaia in 
monumentis Indorum antiquissimis ofrtia. In Tamarss folio Brahma 
abysso innatat : Lakschmi, ahundantiae dea, in loti flore navigat : 
Wischnn ipseocnlis gaudet loto similibus. Gultus mirificss hujus planta, 



(1) Nor. act. nat. cur. vol. V, app. p. 191. 

(2) Herbar. Amboin. P. VI, lib. XI, c. 5o, p. 168. 

(3) Hort. Malab. voL XI , Ub. 3o, p. 5o. 

(4) Oe plant. AEgypt. c. 34, f. 40, a. Exot. lib. U, c. 14, p. ai4, 1, ai3. 

(5) L. c. tab. 26 , p. 5i. 

(6) Plntarch. de Iside et Osiride, p. 355. 

(7) lambtich. de myster. AEgypt. §ect. VII , c. a, p. i5i ( ed. Gale, foL Oaon. 
.678). 

(S) AEtfciop. Bb. X , p. 457 ( ed. Francf. i63i, in-8.) 
(9) L. c. p. 356. 

"10) Spanhem. de prssstant. et usu nnmism. antiq. dissert. VI , p. 3oa ; Vaillant, 
anm. AEgypt. p. 3o3. 



Digitized by 



Google 



a5o EXCURSUS I. 

cujus semen manifesta planta futur» vestigia ostendit , non solnm per 
totam Indiam, aed et per Tibetannm regnnm et Nepali regionem 
viget (i)* Vnlgatiaaima atque gratissima Sucontala planta , cujna flos 
rnbicundus a Duschmanta cum ipso amasias oculo comparatur j cujnn 
antheres pollen explodunt, tanta copia, ut riruli, in quihus agathodan* 
mones natant, inde flavido tingantur colore; cnjus folia tum vasa 
sistunt aquaria , tum flabella ad ventilandum , tum epistolm iis etiam 
inscribuntur (i). In eodem dramate pedunculi bispidi vocantur , e quo- 
rum fibris armillss nectebantur (3). Lex exstat in codice Indico , qnn 
reges obstringuntur , ut deum iraitentur veritate et virtntibus, quo- 
rum nimirum favore abundantia loto insidens appareat , quorum ira 
mortem adferat (4). 

Accedamus autem propius ad ipsam Nymphmss Ntlumbo historiam ex 
Grsscim atque Arabiss veteris scriptoribus depromptam. Theophrastns 
hanc plantam xu*p.ou AtyuirTteucou nomine iis accenset, quae Nilum 
decorent , nasci tamen etiam in Syria ac Cilicia et in paludibus Toronaa 
Chalcidicensis. Radicem esse adeo spinosam, ut et crocodilus eam eflu- 
giat, metu , ne oculi ipsius offeudantnr. Hanc rel crudam , vel coctam , 
vel assam comedi. Folia esse pileo Thessalico similia. Caulem quatnor 
cnbitorum longitudine prosilire, digiti crassitudine , £ia?6astc habere 
intrinsecus per totum caulem tendentes, liiii modo : fiorem duplex papa- 
yeris ▼olumen complecti , fructumque favo orbiculato haud absimilem 
esse, in cujus capsulis fabss contineantnr edules, quarutn ope pro- 
pagetnr qnoque plonta in fabetis, dnm limo palea mixto condantur (5). 

Capsulss fructuum mnltilocularis similitudo cum poculis aut patinia 
mox nomen xi&dotov introduxit , quo fructum ipsamque plantam cum 
Nicandro Grssci seriores plerique insigniTerunt (6). Aliud vero Nymphssas 
cognomen xoXoxaetov , quod infra pluribus exponemus , idem Nicander 
ad hanc speciem non satis accurate traducit. KiGitptov idem ad plantaa 
CteavttTtxac, seucoronarias,refert Nicander cum Diphilo Siphnio , qni 
veroiterum cum ipso Athensso , licet iEgyptio , conftindit hanc plantam 
cum vero loto aquatico , seu Nymphssa Loto. Namque loton etiam vo- 
cari ait, a Naucratitis vero Melilotum appellari (7) Apud eumdem Athe- 
nssnm narrat Phylarchus, Alexandri, Pyrrhi filii, temporibus, in pa- 

(1) Asiatic researches, toI. I, psg. a43 , a6i, 1. maxime ▼ero vel. III , p. 364; 
Hindn GesetabDeb, tob Htlttaer, VII, 11, p. aoo. 
(a) Kalidas Sakonula, von G. Forster, S. ao4 , 93 ; aao, 68, 69, etc. 
(3)Ibid.p. 68,87. 

(4) Hindn Gesetsbuch, VII, 11,8. 209. 

(5) Theophr. Hist plant lib. IV, c. 10 , p. 87. 

(6) Atben. lib. III, c. 1. pag. 116, edit Schaf er. Conf. Hesycb. voc. tt&otov, 
col. a54; Galen. de theriac. ad Pampbilian. pag. 471; Diodor. Sienl. lib. I, p. 3o 
(ed. Hhodomaan.) 

(7) Athen. 1. c. Conf. Salmas. PUnian. exercit. p. 679. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. a5i 

Inde quadam ad flamen Thyamin in EpiroThesprotiae sobito apparaiMe 
faanc plantara, et per doos annoa fructus tulisse. Qnam vero rex jus- 
cnstodiam ibi teneri, ne planta in Grsecia rarissima raperetur, 



Adhsscaooedit Strabonis noUtndigniasima narratio de fabis JEgyptiis, 
qnae ciborinm ferant. Joeundissimum adspectum fabeta jEgyptiaca pras- 
bere et delecUtionem convrria agiuntibns. Celebrari enim convivia in 
•caphis thalamiferis inter fitbeta densissima , foliis plantarnm , quae pe- 
tiolis sequali longitndine decem pedes sespe snperantibns snstineantur , 
obombrari convrras. Folia qnssqne unti esse ambitus , Umque apts for- 
mse, nt pocnlornm patinarumqne vicesgerant, unde Alexandrine ofB- 
caxm iis plenat sint, atquereditns inde non leves proveniant (i). Esdem 
fabaa ab Herodoto jam pnedicantnr, liliornm nomine, rosis similium , 
qnornm fructus, apum favis shniUimus, mollis et siccns coroedatnr (a). 
Comparatio hasc floris cum rosis colore vel maxime niti yidetur. 

Eamdem arbitror esse plantam, Nymphaam nimirum Nelumbo, 
quam Callixenns Rhodins Antinoias coronas largiri asserit , qnnm floris 
colorem rosacenm vel cyaneum habeat, quod in Nymphaeam Lotum 
handqnaqnam quadrat. Nomen Antinoia coronae inde petit Atheneus , 
quod Pancrates, poeU Alexandrinus, qunm Hadrianns Maurum leonem 
▼enatnafnisset, reduci imperatori obtulerit ingentem loti florem roseum , 
qoem leonis illins sanguine tinctum esse aiebat , Antinoium dicendum 
a comiteimperatoris Antinoo (3). Hinc cognomen flos ipse postea Antinoi 
adeptns est , atqne in variis nnmmis Antinonm conspicimns loto coro- 
natnm (4). Naucratites forte corona (5) ex hia nexa erat floribus, qui et 
jucnndiasimo adspectn,et suavissimocinnamomnm antanisnm redolente 
odore gratissimi erant. 

QoamTis Dioscorides jam cnm Diphilo Siphnio , xt€ttoiov ( Nym- 
phaeam Nelumbo ) et xoXoxaeiov ( Nymphasam Lotum ) unam habeat 
eamdemqne planUm, qnam xuapov irovrtxov quoque appellari, cujusque 
frnctnm et radicem styptica quadam gandere qualiute contendit (6) : 
Plinins tamen multo majores coromittit errores , dnm et ea , qna Theo- 
phrastns de spinosa fabe JSgyptiae radice dixerat , ad canlem transfert , 
qui hirtns potins dicendus est , et ea , qnas de eduli caule colocasii , seu 
Nympbje» Loti , vaJent , cnm iis conjnngit , qnae Yeteres de usn foiiorum 

(t) Strabo.lib. XVII, p. ii5i. 
(») Herodot. 10». II, c*p. 92, p. 174. 

(3) Atbea. hb. XY, p. 677 , ed. Catanb. 

(4) Spanhem. 1. c. p. 3©4. 

(5) Asacreon , n. 68: 

Zrtf avouc £* Ma Tp«c fxacoc tlxtv , 
Tooc (&tv JoJtvou; , tov H NauxpaTiTijv. 

(6) Dioacorid. Lib. II, c. iaS, p. i3i. 



Digitized by 



Google 



a5a EXCURSUS I. 

£abs jEgyptia ad pocnla protulerant(i). Neque enim N. Neiambo cauii* 
manditur , neque N. Loft folia ad «onipttt adhiberi possunt. Hanc deni- 
qne etiam suo tempore in Italia seri perhibet, quod iternm de tertio 
plantarum genere, de Aro Colocasia, valet, 

Fabas, quas xiouaiov profert, Galenus ait a nostris fabis sola magnitu- 
dine differre, nutrimentum bonum prssbere et plura excrementa, ipsas- 
que ponderi* loco etiam adhiberi , quum obolum unnm cum dimidio 
pendere soleant (2). Tam ampla plantss hnjus emolumenta in Mauritania 
occidentali esse, refert Axtemidorus, nt, qui habitent.Lotophaginon 
solum fabis his vitam protrahant, sed aqnam quoque pluvialem in cibo- 
riis collectam bibant (3). Mnlto magis absona sunt, quss Stephanns By- 
zantinus ex Claudio Iolao de planta serpentis formam ferente , quss in 
Euphrate nascatur , ac xt€«*oiov proferat, fabulatur (4) : commutare enim 
eum Ari varias species cum Nymphsis postea docebimus. 

Arabibus altera hasc species Nymphaeat , seu faba JSgyptia f dicitur 
Termos, quod pro 6f0p.bc Grascorum habere possis. Quum Avicenna 

praterea disertis verbis asserat, hunc ir-*^ csse \SlJ*** ^S^v 
fabam jEgjrptiam (5), merito mireri* cum Bod«o a Stapel,cur dappov, 
s. lupinum eumdem credat Arabs cura faba iEgyptia (6) , suspiceris forsan 
errorem interpretis, aut eodem modo Avicennam ac nuperum scripto- 
rem errasse fatearis , qui fabas iEgyptias easdem credidit cum nostris(7). 
Salvus tamen est Avicennse textus! Experiar enim vindicare eum ita, ut 
vocem iT^j 3 non eamdem edisseram cum Oepp.& Grsscorum , sed 
deducendam esse contendam a ( j M ^/ > peUa , s. cfypeo , unde .5***^ sa> 

pius de folio peltato dicitnr, quale Nymphas» nostr<e Nelumbo tribuitur. 
Vocatur tamen etiam hsec Nymphssa Nilufar aut Nufar , si purpureus 
aut rosaceus color additur (8). 

Eorum vero , qui nuperis teniporibus fabam iEgyptiam majore indu- 
stria et dbcpt^si» inquisiverunt, primus fere fuit Matthiolus, cui Odoardus 
quidam Polonus hanc plantam i538 Tridenti monstraverat , Augerius 
quoque Busbekius iconem largitus erat , unde ad Nymphssss genns eam 
pertinere jure effecit (9). Idem mox etiam Dodonsus conjectura proba- 

(1) Plin. lib. XVIII, c. ia; lib. XXI f c. i5. 
(a) Galen. de Aliment. facult lib. I, p. 3i5. 

(3) Strabo, lib. III, p. »37 ; lib. XVII, p. xx85. 

(4) Stephan. Bytant. de urbib.voc. Axu, p. 76 (ed. Berkel. fol. L. R. 1694.) 

(5) Avicenn. lib. II , p. a63. 

(6) Theophrast. Hist. plant. lib. IV, c. 10, p. 439, ed. Bodari a Supel. 

(7) Bellon. Obserr. Hb. II, c. a8, p. 10 u ad cale. Chis. Exot. 

(8) Ebn Alvam in Casiri Bibl. Escnrial. vol. I , p. 334- 

(9) Comment. in Dtoscor. lib. II, c. 99 , pag. 383. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. a53 

bili consecutm est ex figura foliorum , quam in codice Vindobonensi 
conspexenit (i). Glnsio qnoque qnnm ciborium mitteretur , protinus vi- 
debator , veram esse fabam JSgyptiam v atque Ny mphssis accensendam 
esse (a). Ex Fndia deinde orientali misit Huernius banc plantam cnm 
fructu Heurnio , cujus descriptionem Bodaeus a Stapel commentario suo 
in Theophrastnm inseruit (3). Tandem etiam Rheedius, Rumphius, 
Hermannns (4) et Lercheus iconibus mirificam hanc plantam expresse- 
rant, atque, quss Veteres prssceperant de faba iEgyptia, ad hant 
NymphsBs» speciem applicarunt. 

Ad ipsam antem Nymphssam Lotum jam transeam , quam Xwrcu no- 
miue primns Herodotus descripsit (5). ' Nasci autem in innndatis Nilo 
locis : ex seminibus , qu» capitatus fructus , papaveris capitibus similis 
condneat, ad ignem assis, iEgyptios panes conficere : radicem quoque 
bulbosam , qua volumen pomi sequet, comedi. Theophrastus vero prae- 
ter hssc, quss Herodotus jam narraverat, florem etiam descrtbit candi- 
dnm, liliis similem. Hnnc florem sole occidente sese comprimere atque 
sub aqua» superficiem demergi , oriente vero iterum adsurgere , atque ad 
plures pedes supra aqnam attolli . Baccam ant capsulam , qnss semina 
complectatnr, papaveris capitibos admodum similem, iisdemque inci- 
snris nndique cinctam esse : semina in hac contenta multo roinora esse 
fabis J£gyptiis , atque milii magnitudinem plerumque servare. Capita in 
acervnm congesta putredini ab iEgyptiis committi , quumqne velamenta 
externa computruerint , Urvando in flumine semina separari , siccataqne 
ac pista condi , ut panis inde conficiatur. Radicem Joti hujus xopctov ap- 
pellat Theophrastns , qoam vocem Hesychius explicat (6), ad semina 
ipsa vero capitum Nymphssas transfert Strabo (7). Hanc radicem rotun- 
dam esse, mali cydonii amplitudine, cortice nigro, quali nux castanea 
tegatnr , corpns internum candidnm. Elixam assamque in specimen albu- 
minis verti , gratum cibum prssbentis : mandi etiam crudum , sed gratius 
esse decoctum (8). 

(1) Pcmpt. IV, lib. IV, cap. 16, p. Sfi. Figora tamen hasc , quse integra folia 
oAtendit, sicut Nymphaw sunt Nelumbo, catteroqoin raagis ad folia Nymph&ae 
Loti rcfcrri poterit. 

(a) Exot. Im. II , cap. i3, p. 3a. 

(3) L. c. p. 445. 

(4) Paradift. Batav. p. ao5. Conf. Lonrciro, flor. Cochinch. p. 340 ; Girtnar, de 
fruct. et semin. plant. vol- I , p. 73, t. 19. 

(5) Lib. II , c. oa , p. X73. 

(6) Lezic. co). 3aa , Kopestov ^ife Ttc xat vou,teu>« xspeotov «op* Afyvnrtot; 
*aXo6u.svov. 

(7) Iib. XVII, p. xi 78: Ko'pfftov SjAOtov t& irswspt Tp«yviu,a , u,txpa> auTou 
uit^ov. 

(8) Tbeophrast. Hist. plant. lib. IV, cap. xo, pag-87. Rcpetunt eadera Plinras , 
Hb. klll, cap. 17; lib. XXII, cap. 21 (nbi de lotometra sativa loquitur), et Diosc. 
lib. IV, cap. 114, pa*7- 



Digitized by 



Google 



a54 EXCITRSUS I. 

Quod e seminibue hojus plantst panis coufectus sit, testantur Diodo- 
rus Siculus (i) et Galenua (a) : ille ineuper addit(3), in ArabiCA Najba- 
tsBorum regione xarAJpfctt lotiun copicee provenire avJoofLwai 9 i. e. 
cujus caulea aut petioli foliorum humanam asquant ataturam. Caulea 
hoa eaae edules , ex Claudii lolai loco (4) f atque ex Prosp, Alpini in- 

quisitionibus patet , qui J-«J I ij»\ eaput Nili fructum , radicem autem 

(Jj+*t vocari refert (5). Eamdem plantam Arabes Teteres nomine 

.Xj5«Xla. insigniunt, quod equidem a ^puJ farina deduco : diaertis- 

•enim verbis Avicenna de Handakuk dicit , speciem ejus iEgyptiam adhi- 
beri ad panem inde conficiendum (6). Postea vero transiit hssc vox ad 
trifolium melilotum officinalem , sicut et Xc*tc; Gracorum (7). 

£a est planta , qnsB et ah Antiquis, et a Recentioribus xoXoxaefou nomine, 
sspius cum Aro Colocasia commutata fuit. Folia enim utriusque plantsB 
insignem babent similitudinem , quum cucullum , seuxaaicv satisbene ex- 
primant , atque Arum Colocasia ideo ab Hispanis Menta de nuestra Senora 
dicatnr (8). Manifesto quoque Pseudo-Dioscorides fatetur, plures plantas, 
quss Ari nomine comprehendantur , a Cypriis Colocasias appeflari (9) ; 
atque solum quod interest discrimen , folia nempe Ari integra , folia 
autem Nymphes Loti denticulata, Veteres non satis curiosi neglexisae 
videntur. Iride etiam explicandus Avicenna textus (10), quiiWZo/or( seu 

Lotum ) vocari ait w L yup olus aqualicum , vocari quoque //■£/*' > 
V^ ♦ quod .JJLJ*^ « legendum , et granum &ut fructum mri vertendum 
esse arbitror. Vox enim tj»}}* sponsum significat , nullo modo ad hanc 
plantam applicandum. 

Summum certe interest discrimen inter florentem Colocasiam , seu 
Nympheam Lotum 9 et Arura Colocasiam, quodnumquam florere Veteres 
ad Prosp. Alpini usque tempora exploratum habuerunft. Floris ratio, 



(x)Lib.I,p. 3o. 

(a) De Facultat. simplic medicam. lib. VII , p. 98. 

(3) ub.m,p. 176. 

(4) Stephan. Byzant. JL c. 

(5) De plant. AEgypt. c. 34, f. 40, a. 

(6) Aricenn. lib. II , cap. 177. Male itaque trifoUam rertit inferpres, qaum lotns 
hac foce proprie exprimatnr. 

(7) Hyde, dc Kclig. vet. Persar. p. 497. 

(8) SaJmas. Pliniaa. Exero. p. 678, 681; Schol. Aristoph. Eqoit. vs.689; Scbol. 
Theocrit. Id. VIII, vs. 5i ; Hesycb. col. 3oa ; Clns . rar. stirp. Hist. h'b. IV, c. 5o , 
pag. LXXVI. 

(9) Dioscorid. noth. p. 448, 

(10) Avicenn. lib. II ,p. ai5. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. a55 

qui raro tantum cernitur , longiaaime certe a flore loti veri differt. Sed 
radioia et folionun aimilitudo commotationem illam prasprimia eflecit. 
Ari enim radix eodem modo comeditnr ae radix Loti , xrfpeiov Tocata , 
qood jamdudum Galenus (i) cnm Dioacoride (*) , atqne aaseclis perhi* 
buemnt (3). Licet acria ait, comedi tamen poaae, ad raparnm inatar, 
qnod confirmant de colocaaia Ranwolfina (4) , Rnmphina (5) , Forski- 
iena(6)etWrightina(7). 

Ari itaqne apeciem eaae colocaaiam Romanornm , quam , poatqnam 
jEgypto potiti fniaaent, in Italiam advexiaee refernnt Servina(8), Pli- 
nine (9) et Galenna (10) , exploratnm habeo , idqne probare videtnr tnm 
silentinm de fiore, qni numquam prodit in aro, dnm colitur , latiaeime 
antem atqne abnndanter prorumpit in nymphasa , quae nomen colocaaia 
aimiliter tulit, tum etiam modus , quo eam plantam propagari docent 
ColnmeUa (1 r) et Palladina ( 1 2). Bnibia nempe aernnt ad ripaa stagnorum 
•c lacuum, aknt et noatria temporibus enmdem cnltnm descripserunt 
Qnsins (i3) et Belloniue (14). Id itaque est Niiiacum olut Martialia * ea 
aomttica lotos Ovidii , ea colocasia acantho ridenti mixta Virgilii. 

Arabes plerique banc quoque plantam sedulo distinguunt a Nymphssa 
Loto , nomine Kolktu , qui etiamnum Sn JEgypto valet , licet in Arabia 
Yemenensi nomine€A«r<rveniat(i5). PrarterRhaseum (16), qui radicem 
hanc nntrientem , stomachoqne conferentem laudat, uberrimus est ejus 
plantss prasco Abdollatiphns , adlatis simnl testimoniis Mosis Maimoni- 
dis, qnem hraclitam vocare mavult (17). Hic quidem nullum fructum 
proferre , sed propagari bulbis radici adhssrentibus , qui fabis similes et 



(1) DeFSenltat ahment. lib. II, p. 334. 
(a) Lib. II, c. 197, p. 159. 

(3) Oribss. hb.I, f. 18, b. Aettetr. I, senn. x. 

(4) Aigentliche Beschreib. der Beisse in die Morgenlender , C. TI , p. 73. Conf. 
Rnaeel** Natnrgesch. ron Aleppo, Tb. I, S. 1x7. 

(5) Herbar. Amboio. tom. T, lib.TTII , cap, 84, p*g- 3x3. Kabdinm satirnm, 
▼nlgare elns per totam Indism notnm. satam coltnmquc non florere. 

(6) fler. ABgvpt. Arab. peg. LT, LXXIT, CXX. Sobni taberosi saporem habare 



(7) Loadon nedksi. Joaro. vet. III, P. III, p. **». Amylnm conftiaere bnlbos. 

(8) AdTvgiLXeLIT,ao. 

(9) Iib.XXI, cap. i5. 

(10) De Facnlt. aliment. lib. II , p. 334. 

(11) Lib.TIII, c. x5, p. 4ai. 

(xa) Lib. III,tit.a4,p. io5;lib.T, tit. 4,p . x6a. 

(x3) Bar. snrp. bistor. lib. IT, cap. 5o, p. LXXTI. 

(14) Observ. hb. II, c. s8, p. xoo. 

(x5) Forskal. ttor. Arab. p. CXX. 

(x6) Coatin. Hb. XXIII , c. x, f. 458 , c. 

(19) Abdousuph. Memor. ABgypt. lib. I , e. % p. 1 6, f. 



Digitized by 



Google 



a56 EXCURSUS I. 

rosacei sint coloris , docet. Inde forsan error originem duxisse videtur, 
qno faba iEgyptia , seu Nymphea Nelumbo , cum hac planta , solis radi- 
cnm hulbis coromendata , commntatur. Torrefactam ac assam radicem 
Moses Maimonides cum zingibere comparat, zingiberque vocari posse 
iEgyptiacum : sicut Yemenenses his cibis zingiber aduiisceant, ita 
jEgyptios colocasia cibos condere. Audivisse se insuper , quod singiber 
in Arabia felici eodem plane modo crescat ac colocasia iEgyptia. Abdol- 
Jatiphns ipse folia cum ungulis cameli comparat, virore autem et ele- 
gantia cum foliis Musse sapientum : bulbos non coctoa medicamentam 
acre prsabere, coctos vero alimentum , parum dyspeptum, inservire 
tamen in dysenteria. 

Lotus trifolia. 

Ultimnm tandem adgredior plantarum genus , quod loti nomine Anti- 
quis notum , id nomen etiamnum servat. Id optimnm indicatur equoram 
pabulum in Iliade (B , 776 ) : 

fmroi &l itao* &0p.amv otfftv fxacoc 
Autov t*0tirro'{j.tvoi , iXto f 6ptirro'v rt atXtvov 

£?A9ftV. 

Satum enim atque cultum fuisse lotum antiqnissimis Homeridarum tem- 
poribns, patet ex Iliad. M, 2 83 : 

Kai itioVa Xurtuvra xai avo^ouv irtova fpya , 

quod fulgentissimum interpretis nnperrimi ingenium ita vertit : 

Auch die Gefilds voil KUe und des Landmanns frucktbare Saaten. 

Eadem est herba , quam antiqui GrteciflB vates plerumque simul cum 
cypero ( Scirpo maritimo aut Schoeuo Mariseo ) nominant : e. g. Od. A , 
6oa , et Hcmer. Hymn. v. 107. 

Pabulum prsbuit is lotns egregium, omnique pecudum generi gra- 
tissimum , ut XctTOTorffoi Xttpuvtc Antiquis maxime commendati essent(i), 
ut aquarum dulcium armentisque gratarum signum esset lotus hic iis 
adnascens (1) , atque cum cytiso iis plantis a Virgilio adnumeretur, 
quss lactis copiam maximam largiantur(3).Coronis atque sertis veterum 
florem odorum hujus herbss proeprimis inserviisse , tnm ex Theocriti (4) • 
tum ex aliis Yeterum testimoniis elucet. 

(x) Euripid. Phoenist. t». i564 ; Atben. lib. XV, p. 685. 

(2) Pftkamus in Geopon. lib. II, cap. 5,'p. 86. 

(3) Georg. lib. III, v. 394. 

(4) Id. XVIII , ▼. 43 : 

npara toi c*9 «*«* Xutm xa(&ai au£o|itvoto. 
Cf. Lobel. «tirp. ■dverssr. p. 386. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS I. »57 

Hftae veroloti speciem disertis verbis trifoliam faciunt Dioscorides(i), 
Galenns (a) f Paullus iEgineta (3), et qui eos sequuntur, MeliJotumque 
■ostrmm ofBcinalem , qua Trifolii species est , facit non sine argumentis 
Matthiolus (4). In eam sententiam quin abeam, nihil pxorsus me im- 
pedit , licet probe sciam f et nostris temporibus Loti nomen , uni tantum 
generi diadelphiss adscriptum a Linnsso , ad longe differentes traductum 
esse planUs. Ita 

Lotus Comelyni (5) est Oicohis cernua, aliaque Ihdigofb&j. cjrtisoides. 

Plukeneti (fi) — Aspalathus indica> aliaque Ebbbus Capensis. 

■ Dalecampii (7) est Cobohiula minima. 
■ Bergii (87 — Ohohis fiiiformis. 

— — Ipsius Lin . (9) *— Obobis Mauritamca^ aliaque ObobIs prostrata. 

Operas pretium duximus luculentissimam Lotorum Veteribus cogni- 
tarum descriptionem ex Cl. Sprengelio (10) desumptam pramittere; 
nunC vero quum nulla sit uberibr dubitandi materia, nullumque 
exstiterit plantarum genus vel remotissima antiquitati propter suavissi- 
mum rructus saporem gratius, vel figmentis poetarum celebratius , non 
pigebit 9 quo res clarior eluceat , nonnulJa etiam ex iis summatim de- 
cerpere, quso nostras Fxb, in scienti» gratiam publici juris fecit, Flore 
de FirgiU, tom. VIII, pag. lxxx seqq. edit. nost. 

Primo quidem vir Doct. Olao Celsio vix atque egre refragalur, 
Lotum eamdem esse cUm doudaim Hebreorum contendenti, licet rem 
adhuc in dubio positam ipse fateatur(i 1). Collatis vero Herodoti, Theo- 
phrasti, Athenauque testimoniis, arborem ad Bhamnum Linn. vel Zizy- 
pkum Lotum Willd. certo refert ; sed auctorem audiamus ipsum , sic 
paulo post disserentem ; « Sans savoir bien au juste quelte est 1'espece 
nommee par les Arabes eckhel, 1'espece plus connue , qu'i)s appellent 
ewdc , et qui parait repondre au Rhamnus Lotus L. nous semble mieux 
convenir a la description ; d*autant que son fruit , connu sous le nom 

Lib. IV, cap. in, p. a86. 

De Facult. simpl. medic. lib. VH, p. 98. 
._, Lib.VII, cap. 346. 

;4) Comment. in Dioscor. lib. IV, c. 106 , p. 5o5. 
'"" Hortua Amsteld. toL II, p* i63, 167. 

Almagest. t aoi; Amalth. botan.p. i3i. 
7I Histor. pUnt. p. 5 10 ( Lugd. 1587, fol. ) 
|8) Plaut. Capens. p. »97. 

xooo, ioqi. 

8< N" , . . 
it que 1 opinion des botanittes sar 

PAtropa Mandragora; Sprengel, 

i Linne, designe uue sorte de"concombre; Bruckmann, au contraire, pre- 

.._^„ ~,u'on ne pent y meconnaitre la truffe, d*apres les proprietes qu*il lui 

suppose. M. Vircy, partant du meme principe, croit arec plus de Traisemblance 

eneore qoe le doudeum est le fameux salep des OrienUux , forme des bulbes 

dessecheVs de differents orcbis. Mais qn*Olans se soit trompe, ce fait importe 

peu a la conclusion que nons pretendons tirer, saroir que le X»t»; des Orecs e»t 

ieZurvpbna Lotus. Fxa. 

y. »7 




Digitized by 



Google 



a58 EXCURSUS I. 

de onndb , passe du vert au rouge par la maturite (comme lWure Athe- 
n£e, Iiv.XIV, d'apres Polybe). Nous ne devons pas dissimuler cepen- 
clant que cette condition exigee par Theophraste repose sur quelque 
inexactitude; car aucun des arbres proposes, dans les dirTerents syste- 
mes, ne la remplit. Le Rhamnus Lotus de Linne* , Zizyphus de Will- 
denow,... est en effet tres-cominun pres des Syrtes, ou l'on s'est 
toujours accorde' a placer le pays des Lotophages. Shaw, d'Avity, 
Poiret, Desfootaines , en exaltent le fruit, comme la plus d^lideuro 
production des c6tes de Tunis et de Tripoli.... La seule objection de 
quelque poids que nous ne puissious detruire , est cdle qui se tire de 
la couleur du bois de Lotos, s'il est vrai , comme rassure Bodsras a 
Supel , que le bois des jujubiers soit jaune , et jamais noir. Mais est-il 
bien sur de son assertion ? » 

i° Quod attinet ad Xwro* Airuptivov Theophrasti (Hist. Plant. IV, 4), 
de qua item post illum Plinius agit, XIII, 17, censet Noster meram 
esse prioris varietatem, renuente tamen Sprengelio, qui eam vere Zizy- 
phum esse contendit; fructum vero Xutou irpivcȣouc ad Celtim australem 
pertinere. Fbb, loc. cit. « Entre ce Lotus et le prlceclent, qoels qu'ils 
soient , il n*y a d'autre difTerence esseutielle , comme on peut le voir 
par Theophraste et Pline, que dans 1'ahsence ou la presence du noyau... 
Pour nous qui avons designe* le Rhamnus Lotus, nous ne sortirons ni da 
genre , ni m6me de 1'espece. Parmi les variltls qu'elle presente, il peut 
aislment s'en trouver une ou la culture ait fait disparaitre le noyau.... 
Quand ro^me on ne trouverait pas de jujube entierement depourvue de 
noyau , il suffirait de choisir celle qui approche le plus de ce caractere. 
Les Anciens, en effet, n'employaient pas strictement, et a la lettre, 
cette expression de fruits apyrenes f ou sans noyau. Le hasard veut que 
nous en ay ons conserve' la preuve dans ce passage de Seneque, ep. 85 : 
Sic sapiens imperturbatus dieitur % quomodo apyrena dicuntur, non quibus 
nulla est duritia granorum f sed quibus minor. » 

3° Martynus, qui sspius in Lotis describendis cespitasse videtnr, 
bene vidit tamen Theophrastum mentionem fecisse de Loto Patiuro, 
quam ad nabka, vel potius seder aut sidr Arabum refert. De illa specie 
silet omnino Sprengelius; sic iterum disserit Fbb, loc. cit «Faut-il 
eiablir pour notre seconde espece le R. Paliurus Linn. ? « 11 y a aussi en 
Afrique, dit Theophraste, liv. IV, un Lotus-Paliore, qui diflere du 
Lotus des Lotophages, ayant la tige plus entouree de rejetons, et la 
feuille du Paliure grec. Le fruit n'en est pas aplati, mais rood et 
rouge. Ce fruit est suave ; on lVim^tiore encore en le faisant maoerer 
dans du vin , qu*il ameliore a son tour. - Pfine exalte aussi le Pa- 
liurus d*Afrique : « Cyrenaica regio Loton ipsam suo postponit Paliuro.» 
Or le veritable Paliure, R. Paliurus L. ne donne pas d*assez bons fruits, 
pour qu'on ait jamais pu lui accorder le nom de Lotus. II est plus raison- 
nable de chercher un arbre analogue. Ce sera le seder des Arabes, que 
son fruit rapproche du Lotus, et ses Ipines du Paliure. Le seder ou sidr 
dunt le fruit tmbka, nebik , etc. doit 6tre servi par les kouris aux bien- 



Digitized by 



Google 



JEXCURSUS I. a5 9 

heareux, et qu'a la description des auteurs aranes, on reconnait bien 
devoir appartenir au genre des jujubiers , est fort epineux sans doute... 
tnais cette ijualite' n'est pas particuliere au R. PaUarus. Les epines sont 
nn caractere tres-prononce du Rhamntu divaricatus de Forskahl, ou 
R.Spina Christi de Linne*. Voila le Seder des Orientaux et le Xurbc 
xaXioupo? de Theophraste. » 

4° Qnod ad Celthn, sive Lotum Italicam pertinet, bene Sprengelius 
animadvertit duas hic species omnino diversas a Plinjo, ut ssepios solet, 
confondi. Quum autem in hoc consentiant viri rei herbariae peritissimi , 
scihcet Lotutn Italicam nihil aliud esse quam Celtim australem, nobis 
yulgo micocouiier, supervacaneum putamus de hac re rusius disputare. 

5 De faba grssca Plinii , loquentem rursus doct. FAb inducimus : 
* Dans tout ce que Pline a dit jusqu'a present , il n*a point employe le 
mot de feve grecque. Voici qu'ailleurs (liv. XVI, ch. 3i) il decrit un 
Lotos onfaoa gracm. Cet arbre n'a de branches que vers le sommet, et 
les a fort grosses; son ecorce lisse est d'une conleur agreable. Son om- 
brage , tres-passager , disparalt avaut 1'hiver. II porte un fruit suave , 
presque semblable a la cerise. Pline veut-il reellement parler d'un 
nouvel arbre ? ou n*est-ce encore que le celtis ? Un passage qui semble- 
rait de nature a lever ce doute (lib. XXIV, ch. a) est precisement 
susceptible de sVntendre dans les deux sens. S'il faut se decider pour 
un arbre different du premier, il n'y en a point qui convienne mieux 
qne le Diospyros Lotus Linn. dont Matthiole applique mal k propos la 
ngure an Lotus de Dioscoride. Ce Diospyras n'est point le JioW>po; de 
Theophraste, mats le gaiac d'Italie, Guayacana de Tournefort, norame* 
en France ptaqueminier. Son fruit, cerasiforme , est Vuva d*lndia qui se ' 
vend a Florence. Mais ne vaut-il pas mieux penser , avec Bodssus a 
Supel, que PHne accoutume,comrae )es anciens botanistes, a s'aftranchir 
de tonte methode , a simplement traite de la m^rae plante sous deux 
noms, et dans deux chapitres differents. Quant a nous, la chose nous 
parait infiniment probable. Deja le fruit de la feve grecque est une ce- 
rise, comme le fruit de son Lotus Celtis. II attribue ensuite a 1'ecorce et 
a la racine de eettefaba gratea, une vertu colorante qui se trouve dans le 
Lotus de Dioscoride. Columelle, en parlant de la fevegrecque, qu'il 
range parmi les arbres fruitiers, ne lui donne aucun caraetere qui la 
distingue du Lotus italique ordinaire. Concluons donc , sans tootefois 
regarder comme inadmissible l'opinion contraire, que Celtis ctfaba grmea 
neuientque deux noms du micocoulier, ou Lotus dTtalie (Cettis australish.) • 
De varns Lotorum arborescentium speciebus, ea fere sunt-quse a doct. 
Fxm mntuanda potissimum censuimus, prsesertim in iis locis ubi a Cl. 
Sprengelio dissentire videtur. Ne vero nimiam in molem notnlss ex- 
erescant, omnia ad Lotos aquaticas terrestresque pertinentia omittiraus, 
nt quae rem disquirentibus dif&cultatis minus exhibeant ; tabulam tamen 
Lotorum synopticam, ad mentem doctissirai viri redactam snbjunxi- 
nms. Qai plura noscere volaerit, adeat Floram Virgilianam , t. VIII , 
pag. lxxx editionis nostra?. 

*7* . 



Digitized by 



Google 



SYNOPSIS LQTORUM VETERIBUS COGNITARUM. 



NOMINA VULGARIA. 



Aerron fltYe*v Jtv« 
^pot. 



A»rb< flbr6p«voc. 



LOTI 

iinoas- \ AttTOC iroXioupoc. 

sgk vm 



Aric? 

Fractns, berir? 
zifzoaf? 



A»to';.... 



, A»to';.. 



AttToc. 
Kuafioc Alyu- 

ICTtflUcrfc* 

Kt&sptov. 



Termous. 



AttTo; Xsuxo';. 
] KoXoxota.ov. 
/aqoalics. ( Radix , xdponov. 



*3 

Etl 



Aerrbc «m©*v«- 
Tixo';. 



Ac»rbc T KoXoxoi- 



Afltrbc JljAtpoc Tpt 
nuXXoc. 

\tme*m.J M,xa » TS «- 



[AflftTbc «tvpioc. 
; Atotav. 



jJLLBlCA. 



Aric? 

Fractos, omnib? 



Seder, vel,Sidr. 
Fructus ,uabka. 



Backemiae. 
JUdix», bayma- 



Liooamr , Niloa- 
far , etc. 



Kottlkaa. 



Kadkb? 



Lotus Africanns. 
Lotophago 
arbor. 



Rhamnns Lotus 

, ( H 

Zizyphos Lotas 
(Willd.) 



Lotns sine nacleo. 



Rhsmnus Lotns 
(L.) Tar....? 



Lottts Palinrus. 
Pal. Crrenaicns. 



Rbamnns Spinn 
Ckristi(L.) 



Lotns Italica. 
Celtis. 



Lotas, thre Faba 
gneca. 



Lotns sacra. 
Faba AEgyptiaca, 



Lotns , srre Colo- 



Lotna....? 

(cyanens). 



Colocasinm. 
Niliacnm olus. 



Lotns.... ? 
(pratensis). 



Id. 



NOMINA 



STSTKMATTCA. 



Celtis australis 

<m 



Diospyros Lotns? 
Celtis anstralis ? 



Nymphsm Kelum 
bo(L.) 



Ifympkssa Lotns 

(l5 



NyrophM earnle. 

(S.T.) 



Amm Cotocasia 



HdikXas oflkaoa- 
li.(L.) 



Meliletna essrolea 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II 

DB CTTISIS VBTEBCM. 

Ad ea Plinii Terba , lib. XIII* cap. 47 : 

Frutex est et cytisus ab Jristomacho Atheniensi miris laudibus pa- 
buio ovium , etc. 



NuUum profecto planUrum in Veterum monumentis occurrentium 
genus in tentas eontentiones -venit , qoam KOTteac Graaeorom , quem cyti- 
smm Romani ▼ocant. Botanicss enim eeienti» instaoratoret • eaecnlo de- 
ehno eexto cnratios inVeterom plantas inquirentee, modo Medicaginis, 
modo Sparti),modo Genista, aot Anthyllidi», Cyti*iRecentioruro,Tri- 
solii ant Loti speciem habueruDt, ut, si hos Untummodo doces sequi 
Tolucria, ex tot sententiaruro sibi contrariarum labyrintho , nullum fere 
uinm Ariadnenm reperire licuerit. Qoin oostrorQm teroporom.doctissi- 
nuTiii» Millerus (1), Voeeiua (a), Schneiderue (3) aliique admodum 
alienas atqne dieparatae proferunt opinionee, Ille eniro , eejpentie aucto- 
riboa adlegatie , tantst contentionis litem componere plane. non andet : 
Vossins cnm Maranta et Honorio Bello Medicsginem arbonam. habet id 
plantarnm genus. Schneiderus vero cum Cytiso Recennorum conrandit. 

Neque id mirum , quum cytisum suum Yeterea haudquaqnam iia in- 
sifniverint notia , quibna primo ubique adapectu dignoaci poaait , quum- 
qne et ipsum Recentiorum cytiai genua ita dieecte dcfinitum. non ait , 
qnin ipse boUnicorum parena Linnssu* v de qnp cum. 45echylo dixerim : 

. . .ToittcN COTt Tl« ?0^6nfllTflU^ 

TtV *jvriT«£<» t&c% ; tic eedtYpMc ; 

varias Cytisis adnumeraTerit plantaa , qus? aliia omnino generibua ad- 
judkandaeunt. Calyx enim bUabiatns et legoroen baai attennatnm unicoa 
aiatnnt hnjos generis characteree , onde et mihi cootfgit , ut Croulariam 
immumm, prinsquaro etaroinum coalitoruro in doreo hiatum conapicerem , 
olim Cytisi noram haberem apeciem. Linnaeue autero ipae Indigoferam 

(1) GirUer-Lexicon, Tb. II, S, 97. 
(*) VtrgU'» Leadhau , G. II , ▼. tfi. S. i3o. 

(3) Ceaunent. ia Colveaell. lib. V, cap. ia, p. 3*8; Scriptor. rci raatk. rol. IT, 
P. II. 

•7* 



Digitized by 



Google 



a6a EXCURSUS II. 

psoraloidem , ad Caput Bon» Spc* babitantem, cuni Rivino qnondam (i) 
Cytisom vocavit, a qno tamenet legumine lineari, et calcari subulato 
patulo carina) differt. Robiniam mitem, ouat calyce qnadrifido et legu* 
mine gibbo gaudet, Cytitis idem accensuit olim (a). Sic Lipariam oppo- 
sitam , cujus cbaracter aliis corollae inferius bilobis» suminisque majoris 
dentibus tribus brevioribus., tantopere differt a Cjtiso^ ejus tamen spe- 
ciem Capensem babuit (3). Sibiricam plantam » quflm , ob carinam trans* 
verse obtusam, articulosque leguminis monospermos , Linnaeus Hedy- 
aaris adnumeravit, Hedys. jmceum eamappellans f Ammannus Cytisum 
saxatUem primus nominaverat (4). Aspalathi argentea, caflosa, orienialis 
et quinquefolia Tournefortio et Plukenetio nomine Cytisorum veniunt. 
Qui errores a nostri aevi botanicis celeberrimis commissi , excusant om- 
nino majores nostros f si ab adfinibus plantis leguminosis verum eytisum 
distirguere non potoerint. 

Ipsa autem consulamus priscorum auctorum verba de> eytiso 9 ut , 
qualis sit nostrornm systematum planta, dilucide pateat. Prima fere ejns 
mentio fit apud Aristotelem, qui, angere lac brutorum, eo pastornm f 
handquaqnam verojuvsre , quum floreat, ob urentem ant aorem quam- 
dara vim, tradit(5) : quamquidem Aristotelis sententiam egregie con- 
firmatHonor. Bellus, dom de cytiso suo loquitnr (6). Theopbrastua 
omni descriptione abstinens , materiem cytisi firmissimam cnm ligno 
ilicis comparat, et nigerrimam eamdem cum ebeno,necare tamen plan- 
tas vicinas ob' itoXurpoeCav (7). 

Principatum dedisse Antiqnos cyttso in pabulis, vel inde patet, quod 
et Democritus, et Aristomachus Atbeniensis, et Amphilochns (8) peeu* 
Kares de eo conscripserirtt libros, e quibus tum Colnmella, tum Plinios 
hatisisse videntur. Aristoiriach? volumen forte Terterat in latinum idioma 
Hyginus, quum et Plinius enmdem cnm Aristomacbo laudet, et Colu- 
mella ejus sententias de apibus extHygino commemoret (9). In insula 
Cythno , qun ad Cycladas pertinet , et inter Ceon ac Seriphnm sita 
eat , primum inventum esse hunc fruticem , atqne inde translatum in 
omues Cycladas, mox in nrbes Grascas, magno casei proventu, ex eo- 
dem Aristomacho aut Ampbilocho refert Piinius. Nomen inde varii 
derivarunt, tum insulss, tumfruticis, itopi. to5 t«v xuftv&v kXii6ouc, 00 

(1) Aaowiit, Aoad. ton.YI , n. 3?» $peo. plaut ed. II, p. ie43. 
(a) Spcc< plant. ed. I, pag. 7^^ . 

(3) Descript. plant. ex Capite Bon*e §pci, p. »17. 

(4) Stirp ; raj. in imper. Russ. proyenient. icon. et desoript. p. a8i. 

(5) Histor. Animal. lib. III, cap. ai, p. 894. 

(6) Epist. ad C. Clusium, p. CCCIX, ad calc. Clna. rar. Stirp. Hut 

(7) Hiat. plant. lib. I , cap. 9 , p. 10 ; lib.IV» c. 20, p. 10*. 

(8) Plin. Lib. XIII, cap. 94 ; lib. XVIII, cap. i5. Hic qnidem in acfaoliia ad 
NfcaMhri Thoriao. ts. 6vj, Anulochoa aeu Arcliilochus oorropta leetiea* vocatur. 

(9) Colum. lib. IX, cap. i3, et Schneider. Conunent. iu Colum. p- 3o8. 



Digitized by 



Google 



EXCURSDS IL a63 

ah tmdm nt km temhum aut fructuum : xuftvov enim a xuttv (i). Celeberrima 
inenla Cythnos m caeei prsBstantia, quem pabuli egregii a oytiao frutice 
decerpti copia effecit, laudts hujus vicinam quoque insulam Ceon par- 
ticipavit. Inde JEechylides in libris de re rnstica cytisam etiam esse 
optimum Cearum ovium ptbulam refert : prssstantiam idem laudat Cy- 
tbnii casei (a) , cujus talentum venire dracbmis nonaginta (3). Hujos 
Cytbnii casei meminerunt et Jnlius Pollux (4) , et Eustatbius (5). 

Quss cytiso pascantur, armenta, oves, capras, omneque pecudum 
gentts, et celeriter pinguescere, et lactis incredibilem fere oopiam pa- 
rare, communi oronium Veterum testimonio connrmatur. Hinc Theo* 
crito gratissimus dicitur capris cytisus : 

k at| tov xutigov 9 e >j6xo$ tov ofva Jusxtu 
Hinc Virgilii tantopere celebres versus : 

Georg. m, ▼. 3^4 i 

At, cui lactis amor, cytisum fotosque frequeates 

Ipse manu, sslsasque ferat prawepibus herbas. 
Ecl. I, 79: 

non , me pascente , capeUai 

Florentem eytisum et saliees carpetis amaras. 

11,64: 

Florentem cytiram seqoitur lasciva capella. 
IX, 3i: 

Stc cytiso pastss distendsnt ubera raec». 

Diserte Plinius, forte ex Aristomacbo aut Amphilocho, refert, ex nullo 
alio pabulo lactis majorem copiam aut meliorem indolem armentis esse : 
prssstantem quoque medicinam iisdem animalibus prasbere. Sperni so- 
lere hordeum a pecudibus, dum boc pabulo gaudeant; utilitatemque 

(1) Hesych. voL I , col. 370; Martyn. Comment. in Virg. Georg. p. 384; Schnei- 
der. Index. script. rei mst. v. Cjrlisu*. 

(a) Ynlgatam scriptnram x6v6tov facile mntandam in xoftvtev optime ita emen* 
dat Sehneideros. 

(3) AEIian. Histor. Animal. lib. XYI , cap. 3a. Legitur : Kott to TaXavrov oc5to5 
mspaexsodat o^paxjubv xat tWvwxovTa , qnibns verbis Gesnerus txarov eddit, 
ne xai abnndet. Qnod vero additamentnm displicet, ob immensnm casei protiom. 
Tafentnm enim , sen 60 minas , tequat 5x libras , qaas veno positas esse drachmis 
CXC, aen 40 nnmmts, quos Thaleros vocamus , creditn difncile est. Qoodsi vero, 
oanssoxal, talentom casei XC tantnm dracbmis vennm msse statoimas, satis 
carum est pretinm> nempe cujusvis libra IX grossorum Borussicorom. 

(4) Onomast lib. VI , c. 10, *. 63, p. 653, cd. Hemsterbus. 

(5) Scbol. adsctotviyaetv, v. 5a6. 

'7* 



Digitized by 



Google 



a64 EXCURSUS II. 

eam esse, ut jugero spondeat ejus annua H-S (i) ▼•! mediocri solo redi- 
tus. Aridom quoque suibus atque gallinis exhiberi posse. Aniinalibus 
semper post bidaum dandum , hiemeque , quod inaruit , madefectum. 
Satiare equos denas libras , et ad portionem minora animalia (a). 

Quod adinodum rarum esse utilissimum hunc fruticem in Italia que- 
ratar Plinius , miror equidem , quum Virgilii non solum testimonia 
supra citata id negare videantur , sed et ipse Varro armentis lactariis 
dandum esse cytisum, maximeque amicum vaccis ease pabulum teste- 
tur (3) , et Columella prsBprimis uberrimus sit in praedicando hujus 
fruticis usu. Omni pecudum generi , et ipsis gallints , gratissimum esse et 
utilissimum pabulum , lactis plurimum oyibus prasbere, quod octo 
mensibus viridi eo uti et postea arido possis. Equo abunde esse viridis 
pondo xv, bubus pondo vicena , caiterisque pecoribus pro portione vi- 
rium. Aridum si dare roluerit quispiam , parcius praebendum esse , quo- 
niam vires habeat majores, priusque aqua macerandum, et exemptunt 
paleis permiscendum. Quodsi aridns fieri debeat, circa mensem Septem- 
brem, ubi semina ejus grandescere incipiunt, casdendura esse prsscipit, 
paucisque horis, dum flaccescat, in sole habendum, deinde in umbra 
exsiccandum et ita condendum (4). 

Ipsis quoque apibus gratissimum eue florem cytisi , uno fere ore An- 
tiqui ferunt. Ex Democrito enim et Aristomacho Plinius tradit , apes 
numquam esse defuturas, cytisi pabulo contingente(5). AJveariis utiliter 
quosdani fruticum horum copiam apponere, quod apes alliciantur 
florum suavitate , testis est Dioscorides (6). Ad bsec Galenus diserte tradit, 
in monticulo Mysiss , Britton dicto , prope a Pergamo sito , mel Attico 
simile produci, quod thymus et cytisus ibi abundent, notum enim esse, 
qupd mellis plurimum ex cytisi floribus capiant apes (7). Confirmat id 
quoque auctor , quem Cassianus exscripsit (8). 

In materia Veterum quoque medica locum obtinere cytisum, ex anti- 
quis patet monumentis, qussHippocratisnomine circumferuntnr. Quod- 
si mulieres lactis inopia premantnr, auctor iibrorum de morbis mulie- 
rum cytisum in aqua decoctum propinari jubet (9) : aliusque , Alexan- 
drinus forte auctor (10) succo cytisi expresso diureticam tribuit vtrtutem : 

(1) I. e. fere XL Thaler. Borusi. 
(a) Plin. lib. XIII , c. 34. 

(3) Varro , lib. II , e. 1, p. aao; c. a , p. a3i , ed. Schneider. 

(4) ColomeU. lib. V, c. 12 ; lib. VIII , c. 4. 

(5) Loc. cit. 

(6) Iib. I,c. n3,p. 286. 

(7) Galeu. antidot. lib. I , p. 417. 

(8) Geopon. lib. XV, c. a, p. 1059 : Ho^icfl (uXtev&v Tpcei, toj ts vi* esufrm 
trooettcvit xuTte«» fidXica xtd dir* a&ret» XaftSavtrat «irovouspov. 

(9) Hippocrat. de morb. mulier. lib. I , p. 608. 

(10) Id* de ditrta, lib. II , p. 36o. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II. aG5 

in quo quidem oonaentit Dtoaoorides, «uiet refrigeraotem , et dinreti- 
cam,etdmphoreticaml)abetvirtutem. ColumeUa quoque ex Aristomacho 
ezpressum auccum cum rioo potandom exhibet muUeribus , qus» a lacte 
defiriontor : sic et ipsas valere, et pueros lactis abondantia coonrroari. 
Diaphoreticam pnsdicat ▼irtotem Galenus (i) , et qni eum exscripserunt, 
Oribasius (a) , Aetius (3) , Paullns jEgineta (4) , Mattharas quoqoe 
SiWaticus (5). Hinc contra ischiada expeditissime ralere decocta ejus 
Jblia , M areellus Empiricus conteodit (6). 

Prsrtere* sertis atque eoronis Antiqoorom ob juennditatem florum 
insenriisse, patet ex Gratini fragmentis (7). 

» Ad ipsam jam accedo Cytisi descriptionem , qualem Antiqui nobis 
reliqnerunL Et primum quidem Miileri aliorumque sententia protinus 
explodenda est, qui neque arborem, neque frnticem foissohnnc cytUum 
autumaDt, quod pasci froodibus ejus, alioquin armenta et oves non 
potoerint. Manifesto duram ejus, medioqoe, een ebeni, nigricantem 
materiem laudant Theophrastus et Plinius. Fruticem voeant Pljnius et 
Colomella , qoi plantandi ejus rationem docentes , probant in arbu- 
sculststaturam prosilire. Frnticem ▼ocant Dioscorides et Strabo (ft) , Ga- 
lennsqoe eum myrto comparat. Frutetnm quoque yocat Marceilus Em- 
piricus. Scio equidem , Salmasium niti Plinii verbis , quod ligoo cytisi 
nulla sit gratia , unde nequaquam fruticem esse , neque eumdem ao 
Theophrasti cytisum, efficere aliquis possit (9). At vero diserte antea 
ipse Plinius locutus erat de osseo cytisi ligno et de germanitate cum 
ebeniligno (10). Ideoque corruptus hic esse locus, ubi de inntilitate 
ligni loqnitur, mihi videtur : id etiam vel inde patet, quod ne hostium 
mudem injuriam espavescere cytisum Plinins dicat , propter nuilam Ugni 
greJUm. Sibyllinis plane foliis obscuriora hasc verba nemo certe expli- 
cabit, si etiam cum Salmasio legerit, ne nostram quidem injuriam. Sensit 
Salmasius ipse difficuhatem hujus loci , qu» tanta omnino est , ut nuUo 
modo, nisi collatis Aristomachi ipsis grsscis verbis, qu» interpretatur 

(z) De Facult. •implic. medicam. Ub. Vll , p. 96. 
(a) Lib. XV, p. 370, b. ed. Rasar. 

(3) Tetr. I , serm. a , c. 90 , p. 76 , eoU. Stephan. 

(4) Lib. VII, p. 947, ed. Basil. graec. x538. fol. 

(5) Pandect. medic. f. zz3, cot. 6 (Logd. i534, fol. ). Kitisneg, i. e. fof ia 



(6) C XXV, col. 35a, eoU. Stepban. 

(7) Atben. Ub. XV, p. 685, K6ttoo( aoropaTOc iropa (itfovTOC fpxirat. 

(8) Ub. XVI , p. 1107, ed. Almeloreen. BaXaapoc «Wv ici •xjav&Jic , jkh 
rCais foosoc xai Tipuivftt*. Similitndo specierum externaram in B&lsamo, Cytiso» 
etTerebittdBO nhitnr prwprimis ternis fotiis, qusb tnm in Amyride gileadensi , tum 
m Medicagine arborea, tnm etiam in Pittacia trifoUa et Tfarbonensi obsertamuf. 

(9) Sahnaa. homonym. hyl. iatric. p. toa. 
(xo) Ltb. XVI, e. 38, 40. 



Digitized by 



Google 



266 EXCURSUS II. 

Plinius sibi pralecta, exponi possit. Ncque id miram f tiqnidem passini 
exstant Plinii loca, ubi enm vel male inteiiexisse grsBcos libros , vel tex- 
tum ejus corruptissimum esse patet(i). 

Duplex fo isse cytisi genus, slterum sstrrum, alterum agreste, com 
Colnmella statuit Salmaiius , illod quidem nulla ligni praxtantia , sed 
aoio frondium usu , hoc vero utilitate et firmitate materiei maxime ©e- 
lebre fuiase ; unde difficultates oranes ex diflerentia cytisi Tbeopbraatei 
et Pliniani , seu Dioscoridei , sino negotto dilocidari posse autumat. 
Equidem olim in eamdem sententiam abii, dura Ebenum Crtticam 
Linnari , agrestem , atque . Theopbrasti cytisum ; Medicaginem arSo- 
rtam Tero sattrum ac. Plinii Columelleque cjtisom fuisse opinarer. 
Neque desunt ei opinioniargumenta speoioaa : similitudo enim materiei, 
quam cytisus prsabet, cum Ebeni ligno accedit ad nomen ipsum Cytisi 
imcam Cretici, quo a Bauhino (a) Ebenus Cntiea insignitur, ut fecile 
irretiaris, hunc fruticem pro vero cytiso Veterum , et quidem agresti ac 
Theophrasteo , Tendere. 

Ulterins Tero uotarum characteristicarum , quas in cytiso Veteres 
indicant , habeamus rationem , ut eo facilius ac propius ad veritatem 
accedamus. Frutex licet fuerit, humilis tamen semper manere dicitnr. 
Ita Ovidius : 

SUra nemna non alU facit ; tegit arbutus berbam, 
Rosmanu et lauri, nigraque myrtus olent. 
, Nec densse foliis buxi , frsgilesque myric» , 

Nec tenuei cytisi, cultaque tinus ahest (3). 

Ob eamdem etiam rationem demeti posse totum fruticem velpueri , Tel 
anus ▼iliasima opera tradit Plinius , quod meo quidem arbitrio , tenui- 
tatem solam fruticis probat, nequaquam vero herbis cytisum potius 
esse adnumerandum , sicut Salmasius statuit. 

Speciem ejus Plinius ita exprimit, ut canum adspectu, et si quis 
similitudinem exponere velit, angustioris trifolii fruticem esse perhiheat. 
Amplior est in descripbone Dioscorides : rsmos emittere cubitales, qui- 

(t) ^jus rei testimonia adduxi olim ad Bergii librnm Ton Leckercyen, e Sue* 
cico idiomate a me trauslatum , Th. I , S. 107 : alioque loco (Gescbichte der An- 
neykunde , Tb. II , S. 57) caussam ejus indicari. 

(a) Ilfvag tbeatri boUn. p. 391. Conf. 10. Poae planta Baldi montis, pag. 5i 
(Baail. 1608 , in-4.) 

(3) Artis amator. lib. III, vs. 690-692. Quanquam bene jam Salmaains ( Plin. 
Exercit. pag. 198) monuerit, loco pinus rulgata linus csse legendum» Burmannus 
tamen Tulgatae lectioni perperam adhsu-et, Tinum enim oSoTavoXcrpsTOf vir pro 
lauru habet, cujusjam meminerit Oridius. £st tameuTiburnum Tinns v frutex in 
lulia frequens , atque nostras etiam hiemes tolcrans, qui simul cum aliis fruti- 
cibus hic aominatur, nequc pinus, excelsa arbor, huc pertincre potest. 



Digitized by 



Google 



EXCURSUS II. 267 

bm adnata eint fblia Trigoaelias Femo grmeo aut Medicagini satipm 
aatnilia 9 eed minora et roagis venosa , qu» fricata, odorem spirent Bras- 
sicao Eruca ( toCwuoo ) , masticata vero aaporem eihibeant cieerum aitni- 
iem. MarceUi ▼ero Bmpirici deecriptionem 9 qam oum hia non convenit , 
asuUine «timandam eaae dueo , qunm de compilatore eo dxpt?op66<» jam 
aJibi judicium 9 nt arbitrot*» ssquum tnlerim (1). 

£x hia kaque effioere audeo 9 cytiaum Vqterum , et Theophraati , et 
CotnmeUa, et Plinii, et Dioacoridia , nil alind esse, quam MedicagUum 
mrhmvmm » frutieem , qui per totam Europam auatralem aponte proTenit , 
jioatrarnm ?ero hiemum frigus handquaquam factle perfert. Elegans hic 
fmtex caneacentihua gaudet foliia feernia » ▼enosis , floribna croceis et 
materie duriaaima 9 qu» intua nigricantem monatrat oolorem. In ollia 
aervatur per hiemem in noatro frigidario : verno ▼ero tempore terras 
iUnm confidimua. Legumina fert 9 aieut omnea medicaginea 9 compreata» 
lunanit aaargine integerrima. £x toto ejua hahitu faeile quivis intelliget, 
quare ColnmeUa aepihua enm inservire atatuerit. 

Tempore eo , quo, instauratia litteris grsscis , uitra Dioscoridem aapere 
nefaa eaaet» plantn etiam omnes, quas ille nominarerat» in Germania 
repcriri et in Gailia 9 ubivis denique terrarum , arbitrabantur botanici 9 
libris magis quam naturas studentes f quoa oum Galeno itaque ix fhGXittv 
nsCsevare* appellare lieeret. Primua fere Cornarus 9 Hippocratis inter- 
pretatione egregia ceieberrimus 9 ingenne Jaasus est, Cytisum verum 
Antiquorum in Gerroania haudquaquam provenire. Quatuor vero ejns 
ssvi virorum opera clarios tandem exposita foit veri cytisi Veterum in- 
doka; Joannia nimirum Antonii Cortusii, qui horto Patavino praserat, 
BartholomsBi Marante, Venusini, tum HonoriiBelli , Vicentini, medici 
Cydoniensis, et Petri Bellonii, Cenomani » qnornm duo priores accepta 
ex Grsscia Syrtaque semina ac plantas cnro amicis communicabant , ter- 
tina ipaum adierat Orientem , totamque Grssciam , Asiam roinorem et 
^Egyptum permigraverat , et quartoj artem medicam in Creta exerce- 
hat. Cortuaiua jam ex regno Neapolitano cytisum Veterum roiserat Mat- 
thiolo, qui iconem ejus quoque exhibet, ac omnes fere notas in eo oh- 
eervavit, quaa Veteres de suo cytiso nobis rdiquerunt (a). Mox quoque 
Petrus Bellonius ▼erum hunc fruticem misit Conrado Gesnero (3), qui 
legere se eum in Italiae variis regionibus meminit» immerito propterea 
postulatos a Matthioio, Coluteam Gesnero Cytisom visam fuisse ar- 
bitrante. Neque tamen Belionius , neque ipse Gesnerus idoneam nobis 
reliquerunt cytisi descriptionem , quamvis ille hujus fruticis ssepius 
meminerit (4). 

Tum Bartholomatus Maranta , qui peculiarcm hortnm alebat, eemini- 

(1) Gescfaicbte der Arsaeyk. Th. II, S. 178. 

(a) MatthioL Comment. in Dioscor. lib. IV, cap. 108, p. 5o8. 

(3) GeiiBcr. Hort. German. f.*56, b. 

(4) Beiloo. Observat. lib. I, cap. 56 , pag. 6o, s. 



Digitized by 



Google 



*68 EXCURSUS II. 

bus ex Grsscia miseis, verura cytisnm ooluit, atque deinde descripsit 9 
unde pasaim nomen Cytiei Marantm tnlit (i). Deaoriptio ea apprime 
congrnit cnm Medicagine noatra arbormu 

Egregium tandem fnlcrnm nacta eat Tera aententia Honorii Belli 
inqniaitionibna. Ia enim frequentie hnjna in Creta frnticie lecti ramum 
foliis et floribns onuatnm Carolo Clnaio miait. Legnmina habebat frnteac 
Jnnata • florea croceos , anperare hnmanam altitndinem et bracbii crav 
aitiem. Dnm floreat, mcrem apirare odorem, qno Ariatotelia tnpra 
adlegata aententia confirmatnr. Bene qnoqne dilferentiam indicat Ebeni 
Creticat et Medicaginis arborem. IUam enim foliia gandere angustio- 
ribua et longioribus, neque terna ubiqne habere, aed qoaterna etiam et 
qnina. Semina ferre non in leguminibua , aed trifblii more(a). 

Reliqui ejus sascnli auctores , qui botanices stndinm instanrare satev 
gerunt, tantis premi difficnltatibus Antiqnornm cytiaum crediderant, 
ut, qnalis ait proprie frutex , definiri plane non posse atatnerent , ant 
plures et longe difterentee species nno eodemqne nomine comprehen* 
derunt. 

Iia Lobelios invenisae ae opinatnr verum cytisnm ad Aqnapendnlam 
rletruri», et prope Vepaninm : plantam vero, quam delineat, Cytisum 
habeo supinum vel alpinum Linn. (3). 

Septem species cytisi numerat Clnaius (4/ » qnarnm prima eat Genista 
Camzriauis Linn. vel Cytisus anagyrius Heriter. (5). 

Secwtda Spartium compiicatum L. vel Cytisua dfoaricatus Her. 

Tertia Cytiins triflorus Herit. 

Quarta Cytisns nigricans (6). 

Quinta Cytisus Austriacus. 

Sexta Anthyllis cytisoides. 

Septima Cytisus hirsutus. 

Duodeoim species vero delineavit Taberaannontanna (7) : 1. £st 
Cytisus Laburnum; a. Cytisus nigricans ; 3. Medicago arborea; 4* Cyti- 
aus trifiorus Herit. 5. Cytims sessili/oUus ; 6. Cytisus hirsutus ; 7. Ge- 
nista Canariensis; 8. Spartinm compHcatum 9 a. Cytisus diparicatus Herit. 
9. Anthyllis cjrtisoides ; 10. Cytisna supinus; tt. Cytisus Austriacm ; 
1 a. Cytisna Alpinus, 

(1) Hartnt Method. cognoscend. simplic. p. 5o(Venet. 1559, in-4.) 
(») Bell. epist. md Clus. p. CCCDC. sd cslc. Qns. rmr. stirp. histor. 
{3) Lobel. stirp. mdTersar. p. 387. 

(4) Rmr. stirp. hist p. 98 f s. 

(5) Stirp. uot. Cwc. YI , tmb. 93. 

(6) Cf. Ponteder. mntbolog. lib. I , p. 9* , c. 3a. 

fy Ifew voUkonunenthcb Kreuterbuch, B. III , S.8a3 (Erkf. i6i3, fol. J. 



Digitized by 



Google 



C. PLINII SECUNDI 
NATURALIS HISTORIiE 

LIBER XIV. 



L JlLxternjb arbores , indocilesque tiasci alibi , quam ubi » 
ccepere, et quae in alienas uon commeant terras , hactenus 
fere 1 sunt. Licetque jam de communibus loqni, quarum 
omnium peculiaris parens videri potest Italia. Noscentes 
tantum meminerint,naturas earum a nobis interim dici, . 
non culturas : quamquam et colendi maxime 3 in natura 
portio est. Illud satis mirari noft queo, interiisse qua- 
rumdam memoriam , atque etiam nominum , quae auctores 
prodidere, notitiam. Quis enim non communicato 3 orbe * 
terrarum, majestate romani imperii, profecisse 4 vitam 
putet commercio rerum ac societate festae pacis 5 , omnia- 
que etiam quae occulta ante fuerant, in promiscuo usu 
facta? At hercules non reperiuntur, qui norint multa ab 
antiquis prodita : tanto priscorum cura fertilior, aut in« 
dustria felicior fuit, antemillia 6 annorum inter principia 

L I. Hactenusfere suiU. JM.fere ciebant, Diis tantum sacra persol- 
sunt. Ed. vebant 9 et Tota , ab omni opere 



». Et colendi maxime. Stc ex abstinentes. Inde festa pax. Dal. 

MSS. em. Hard. M. masima Gr. et — Festm pacis. Lart» et jucundae. 

Al. — Etiam maxima culturss Siclib. II, cap. 45 : « Nunc vero 

pars pendet a natnra. Hahd. pace tam festa , tam gaudente re- 

3. Communieato. Orbe terrarum rum proyentu , etc. • H&ao. 
facto promiacui usus , amplitvdine 6. Ante mitiia. Scribendum exi- 
imperii romani. Hakd. stimo , ante mille annos , non anie 

4. Profecisse vitam. Profecisse miilia annorum. Nam a Plinio ad 



m Tita, ex usu rerum. A. Homerum mille anni intercesse- 
5. Ac socktate festm pacis. Quo runt, ut testatur rel Jurenalis ver- 
dieRomani pacem cum hoste fa- sns, • atque nni cedit Homero, 



Digitized by 



Google 



a 7 o C. PLINH NAT. HIST. 

litterarum Hesiodo praecepta agricolis pandere orso, sub- 
secutisque non paucis hanc curam ejus , unde nobis 
crevit labor : quippe quum requirenda sint non solutn 
postea inventa, verum etiam ea, quae invenerant prisci, 

3 desidia 7 reruminternecionememoriae inducta. Cujus somni 
causas quis alias, quam publicas mundi, invenerit? Nimi- 
rum alii subiere ritus , circaque alia mentes hominum de- 
tinentur, et avaritiae tantum artes coluntur. 

Antea inclusis gentium imperiis intra ipsas, ideoque et 
ingeniis, quadam sterilitate fortunae 8 , necesse erat animi 
bona exercere: regesque 9 innumeri honore artium cole- 
bantur, et in ostentatione has praeferebant opum'% im- 
mortalitatem sibi per illas prorogari arbitrantes. Quare 

4 abundabant et pramia, et operae vitae. Posteris Laxitas 
mundi " et rerum amplitudo damno fuit : postquam sena- 
tor censu legi cceptus, judex fieri censu, magistratum 
ducemque nihil magis exornare , quam census : postquam 
ccepere orbitas in auctoritate" summa et potentia esse, 



Fropter mille anno*. » Et Plinim 
septimo , cap. 16: «Jam ▼ero ante 
annos prope raille vates ille Home- 
rus non cessavit minora corpora 
mortalinm quam prisca conqueri. • 
Porro Hesiodum eodem fuisse tem- 
pore quo Homerus, auctores non- 
nnlli tradunt. Pibt.— Ante mUtia. 
Sic MSS. Reg. Colbert. Th. De 
astate Hesiodi diximus in Auctorum 
Indice. Habd. 

7. Desidia. Propter bominom 
desidiam meiuoria rerum inter- 
mortua» deleta, exstincta. In MSS. 
Reg. i, Colb. 3, et Ch. indicta. 
In Colb. s , Th. aliisque inducta. H. 

8. SterUitate fortuna. Quum spes 
nulla foret extra patria) angustias 
ampliucaod» fortunm. Haan. 



9. Regesaue. MS. exercere reges. 
Ut Hieron, Attalus, aliique, de 
quibus in Auctorum Indice dixi- 
mus. Habo. 

Yb. Has prmferebant opum. Vet. 
apnd Dalec. « praeferebant , opera 
et immortalitatem. • Hanc opmn 
guarum partem prascipoam duce- 
bant. Hard. 

1 1. Laxitas mundi. Latitudo pos* 
•essionum amplior. Habo. 

11. Orbitas in auctoritate. Quo* 
niam qui liberis carerent, bornra 
benetolentia , spe berediutis ad- 
eund« , omni obseqoiornm genere 
captaretur. H. — Similia fere que- 
runtur Senec. Cons. ad Marc. cap. 
xix, t. II, p. i6a ; Tac. Annal. III, 
a5, 1. 1, p. 3i8 edit. nost. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 271' 

captatio in qii&stu fertilissimo , ac sola gaudia in possi- 
dendo , pessum iere vitae pretia : omnesque a inazimo 
bono 13 liberales dictae artes, in contrarium cecidere, ac 
servitute sola profici cceptum' 4 . Uanc alius alio xS modo, 



i3. A masimo bono. A libertate 
scilicet. Sunt eniin liberales artes, 
quas ingenio colnntur, atqne id- 
ctrco dignss snnt liberis ingenuis- 
que hominibus. Unde et ingenuss 
qnoqne a Tullio appellats». H. 

14. Profici cotptum. In MSS. 
cceptat. Forte 9 perfici cmptee. H. 

i5. Hanc alius aiio modo et in 
aiiis adorare, Budam* verha bsec ez 
fide antiquornm codicnm super* 
fiuere scribit, babentnr tamen in 
nostris; tracut et hnnc locnm 
Rhenanus, vir doclus et.de Plinio 
bene meritns. Purr. • — > Alius hanc 
aUo modo et in aliis adorare, eodem 
tamen habendi quastu ad spes homi- 
mun tendente voto* In edit. qnam 
nobia dedit Lutetia, annotatum est 
Gnlielmom Budssum, virum erudi- 
tissimum, priorem istius sententiss 
partem tanqnam snbdititiam rese- 
cuisse, non inrentam in toI. quo- 
dam ▼eteri. De qua re eqnidem 
mnltnm miror. Nam ea dempta 
▼ideo aententiss qnoqne elegantiam 
perirc, qnas est in his verbis» alio 
modo 9 et in aliis* deinde eodem voto. 
Vnlt enim hoc dicere Plinius : 
«miram esse servientjum diversi- 
tatem propter rarias serrituti* spe- 
cies : et rurana miram convenien- 
tiam , dnm omnea huc spectant , ut 
ditescank » Alteram Tero partem 
nempe poateriorem sic legendam 
putat, m eodem tamen habendi, 
qoospes omninm , tendente roto. • 
Manuscript. cxemplar bic babet , 



• Hanc alins alio modo et in aliis 
adorare, eodem tamen habendique 
ac spes omnium tendente ▼oto. » 
Protnde malim legere : « Hanc alius 
alio modo et in aliis adorare, eo- 
dem tamen , habendique spes om- 
nium accendente roto. • Nam con- 
jicio accendente scriptum fuisse 
avnlsa priore syllaba a reliqnis, 
boc modo , ad cendente. Quumque 
librarius duas esse dictiones puta- 
ret, praspositionemque suo casn 
cerere, transtulit hanc in anterio- 
rem locnm, aptius legi censens, 
ad spes omnium 9 quaiH spes omnittm 
ad. Deinde cendente 9 quod nthil 
significabat mutavit in to tendente. 
Cs9ternm habendique 9 expositivura 
est, ut sit, Eodem voto habendique 
votOp hoc est, eodem voto, nempe 
habendi , spes omnium accendente. 
Snspicatus aliquando snm pro /««- 
bendique scribendum appendice 9 aed 
ahernm magis probatur. Rhbh. — 
Hane aiius. Servitufis, inquit, ge- 
nera dirersa fnere, mira et ser* 
vientium animorum diversitas, dum 
alius alinm et alio modo coleret : 
eodem tamen omnium adspirante 
▼oto , nempe ad spem habendi di- 
tescendique. — Eodem 9 etc. In 
bujus loci explicatione exercuere 
se frustra summa ingenia. Rbena- 
nus legendum putavit: « Eodem 
tamen, habendique spes omninm 
accendent* roto. » Hoc est, eodem 
▼oto nempe habendi, spes omnium 
' accendente. Parm. ed. « Eodem ta- 



Digitized by 



Google 



a 7 a C. PLINII NAT. HIST. 

et in aliis adorare : eodem tamen, habendique ad spes, 
omnium tendente voto x€ . Passim vero etiam egregii aliena 
vitia, quam bona sua, colere malle. Ergo hercules vo- 
luptas vivere ccepit, vita ipsa' 7 desiit. Sed nos oblitterata 
quoque scrutabimur : nec deterrebit quarumdam rerum 
hurnilitas, sicut nec in animalibus 1 ' fecit Quanquam vi- 
demus Yirgilium praecellentissimum vatem , ea de causa 
hortorum dotes* 9 fugisse : et so e tantis, quae retulit, flores 



men qussstus ad spes habendi om- 
nium tendente roto.» Pintianns: 
« Eodem taroen , qussstus spe, om- 
ninm tendente voto: » expuncta 
habendi vocula. Nobis ab omninm 
MSS. fide» qni lectionem eam 9 
quam secuti sumus , totidero aptci- 
bus leprsssentant, discedere religio 
fuit: nulla Frobenio , qui princeps 
et auctor ita edendi fuit , quemad* 
modum in libris hactenus editia 
habetur, « Eodem taroen habendi , 
quo, eat spes, Omnium tendente 
voto. » Hajid. 

16. Eodem tamen habendi qao eat 
spes hominum teadente voto. Sic Bu- 
daens legit: sed non sapit hssc sen- 
tentia salem e% elegantiam Plinia- 
nam. Ego puto redundare verbum 
illud habendi, et csstera sic legenda : 
« Eodem tamen , qussstus spe, om- 
ninm tendente voto : » ut sit «©- 
dem adverhium, hoc est, ad eam- 
dem servitutem : nam ambo nostri 
codices omniam habent , non homi* 
num. Pivt. 

17. Kua ipsa, Hominesipsi.Fa- 
miliaris Piinio ea locutio est. Inf. 
cap. 5, « Quantum postea CCXXX 
annis vita profecerit: • hoc est, 
homines profecerint , hominnm 
nsns et experientia, in vita. Cap. 
69 : • Nec tegniter in eo vita ela- 



boravit. » Libro *eq. cap. 1 : « He- 
siodus cultum agrorum docendam 
arbitratus vitam. • Plura ex Indice 
verborum exempla repete. Habd. 

18. Nec in animaluSus. Ne ani- 
malculorum quidem, qua? insecta 
vocaut, tractatione pneterroissa : 
actum enim est de iis volumine ope- 
ris hujus undecimo. Hiao. 

19. Hortoram dotes, Nihil de 
hortorum cultura scripsisse. Sic 
enim ipse , Georg. Iib*IV, v. 1 18 : 
« Forsitan et pingues hortos quss 
cura colendi Ornaret , canerem , 
biferiqne rosaria Paesti, etc.Vernm 
h«c ipse equidem spatiis disclusna 
iniquis Pratereo, atque altis poat 
commemoranda reiinquo. ■ Verum 
hanc desertarum a prs9ceUentisai- 
mo vate partium possessionem oc- 
cupavit cum laude, et insigni com- 
mendatione doctrinae, atqne ele- 
gantia) Jten, Rapinus e Soeietata 
nostra 9 singulari opere de cura 
hortorum : quod opus exceptnm 
ubique cum admiratione, in Gallia 
finitimisque regnis jam tot fere, 
quot ipsum Maronem , typis excn- 
sum , redditum est etiam AngHco 
carmine, et quidem expoiito. H. 

30. Et. Sic ex MSS. em. Hard. 
cous. Chiffl. e tantisaue Gr. et Al. 
omiasa copulaU et, Ed. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 273 

modo" reram decerpsisse, beatum" felicemque gratiae 1 ', 
xv omnino generibus uvarum nominatis, tribus ole», 
totidem pirorum, malo vero tantum Assyrio, caeteris om- 
• nibus neglectis. 

II. Unde autem potius incipiemus , quam a vitibus ? 
quarum principatus in tantum peculiaris Italiae est, ut vel 
hoc uno omnia gentium vicisse 1 , quam odorifera a , possit 
videri bona : quanquam ubicumque pubescentium 3 odori 



31. Flores modo. Hoc est, ea 
tantnm attigit, qna? floridiore, ut 
iudicam, oratione narrari, exor- 
nariqne ; qu» nitorem et ornamen- 
tnm recipere posaent : unde in eo 
Georgicon opere tam crebrse di- 
gressiones a proposito, quibus oc- 
currat tatieuti et fastidio. H&an. 

19. Beatum. Felicem, inquit , 
virum, qui UnUni sit gratiam con- 
secntus, Um pancis etiam ex fru- 
giferamm arbornm nnmero appel- 
latis : qnarum Umen tractationem 
integram sibi proposuisse eo opere 
▼idebatur. Barbarns bnnc locum 
prsspostere interpretatur. Habd. 

a3. Graft«.Al.Gr«««.Parm.Eo. 

II. i. Ut tsel koc uno omnino gen- 
limn vicisse 9 quanquam odorifera 9 
possit nsideri bona. Vetus codex 
non babet quamquam odorifera , sed 
tantnm quam odortfera. Gonjicio 
scriptnm fnisse usquam. Nec enim 
bic placet inquam 9 magis placeret 
quamdbet. Iuqne sic leges , « Quo* 
rum principatus in Untum pecnlia- 
ris Italias est , ut vel hoc uno omnia 
gentium vicisse usquam odorifera 
possit videri booa. » Rheaaaus. — 
Vkibus , etc. ( Vitis species Tarieta- 
tcsq. Peniandr- monog. geo. 577 , 
Pers. Vites, Jnss.) Ubicumque fere 
colitnr ; nulta varieUtes hic non 



describentnr quss nostri operis ha- 
biu ratione , hisce in schedulis vix 
nominari possint. Redeat ad Hortu- 
lanos et Geoponicos qui plura de- 
sideraverit ; quanquam nec notulis 
pepercerimus, quibus Nostrisensus 
clarius eluceat.Cf.de ?ite Latinorum 
doct.Fia , pag. cxxxx, Flor.Virgil. 
tom. VIU , edit. nost. Ed. 

; %> Quam odorifera. Hoc est, pr«- 
ter odorifera : yel odoriferarum 
terrarum bonis exceptis. Ila resti- 
tuimus admonitu codirum fieg. 
Colb. Th.et aliorum. Nullus enim, 
ipso attestante Rhenano , habet 
quanquam odorifera , nt in libris 
vulgatis legitur. Et vox ipsa quan- 
quam , quae statim iterum occurrit, 
locum hic sibi deberi negat. Et ipsa 
loci sententia , quam odori/era 9 hoc 
est, prarterquam odorifera 9 3egi 
postnlat : Ait enim vitium bono , 
gentium caeterarum, terrarumque, 
si odoriferas exceperis, bona su- 
perari : ao veluti se ipse deindc re- 
texens f oratoria correctione , ne 
hsBC ipsa quidem odorifera bona , 
excipi oportere subjicit : € Quan- 
quam , inquit, ubicnmque pube- 
scentium vitium odori , nnlla sua- 
vius odoriferafum arborum prx- 
fcrtur.» Ha.hd. 

3. Pubeseentium. Vitium nempe 

18 



Digitized by 



Google 



a 7 4 C. PLINII NAT. HIST. 

nulla suavitas prafertur. (i.) Vites jure apud 4 priscos ma- 
gnitudine quoque inter arbores nuinerabantur. Jovis si- 
mulacrum in urbe Populonio 6 ex una conspicimus, tot 
aevis incorruptum : item Massiliae pateram.' Metaponti 
templum Junonis vitiginets columnis stetit Etiatn nunc 
scalis tectum Ephestae Dianae scanditur una e vite 7 Cypria, 
ut ferunt, quoniam ibi ad praecipuam amplitudmem ex- 
eunt. Nec est ligno ulli aeternior natura. Verum ista ex 
silvestribus facta crediderim 9 . 

III. Haevites* tonsuraannua coercentur, et vis earum 
omnis evocatur iti palmites 3 , autdeprimitur in propagines, 
succique 3 tantum gratia exire sinitur pluribus modis ad 
caeli mores , solique ingenia. In Campano agro populis 



florentium. Martial. lib. III , ep. 
65 : • Vinea quod primis floret 
quum cana racemif , etc. • H? , 

4. VXtes jure apud t etc. Theo- 
pbrastus, Hist. lib. I, cap. 5, ▼!- 
tem inter arbores recenset. Colu- 
lumella, Hb. II , arborem essenegat, 
sed medium quoddam genus inter 
arborem et fruticem esse vult. Dal. 

5. Inter arbores. Horat. lib. I , 
Od. 18 .* « Nnllam , Vare, sacra 
▼ite prius severis arboreni. » Et 
Ulpianus Dig. lib. XLVII , tit. 7, 
arboris appellstione yites quoque 
censeri ait. IIabd. 

6. Jovis simuiaerum in urbe Popu- 
lonio. Geographi omnes Populonium 
appellant, non Poputoniam ; et sic 
in Pomponium legendum diximns , 
sicque duo nostri codices prasfe* 
runt. Virgilius tamen poetica licen- 
tia , nomine abusus Popuionia pro- 
tulit lib. X, 171. Piht. 

7. Una e vite Cypria. Sic ex 
MSS. em. Hard. ex vite Dal. vite 
una Cypria Gr. et Af. £d. 



8. Verumista es siipestribus f etc. 
Lege : • Vernm ista ex sil? estribna 
facta crediderim. Mites tonsnra 
annua coercentur, et tis earam 
omnis evocatur in pahnites , ant 
deprimitnr in propagines , snccique 
tantnm gratia exire sinitur , pluri- 
bus modis ad casli mores solique 
ingenia. » Salm. pag. 817. 

9. Crediderim. Hm vites. Gr. et 
Al. Crediderim, quandc hm vites. Ed. 

ID. I. Hmvites. Ita MSS. otn- 
nes. Nempe sativss ? sive mites , 
quai silrestribus opppnuntur: est 
namque quotannis tonsse, aut in 
propaginem depressa?, suppedi- 
tare materiss seu iigni copiam vix 
queant ad opera intestina, cujus- 
modi proxime recensita snnt. H. 

1. In paimites. Palmites sunt uti- 
lia in fructum flagella vitium. H. 

3. Sueeique. Vini tantum gratia 
exire et crescere sinitnr , idque 
pluribus roodis, quos deinde expe- 
dit. Snnt porro modi illi dispares, 
pro cssli more , et soli ingenio. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a 7 5 

nubunt; maritasque complexa, atque per ramos earum 
procacibus brachiis geniculato cursu 4 scandentes , cacu- 
mina aequant, in tantum sublimes , ut vindemitor 5 aucto- 
ratus 6 rogum ac tumulum excipiat.* Nullo fine crescunt, 
dhridiqtie, aut potius avelli nequeunt. Villas et domos 
ambiri singularum palmitibus ac sequacibus Ioris 7 , me- 
moria dignum inter prima Valerianus quoque Cornelius 
existimavit Una vitis Romae in Liviae porticibus 8 sub- a 
diaies inambulationes umbrosis pergulis 9 opacat, eadem 



4* Genicmlato cursu. Qaoniam in 
vitium palmitibus internodia quae- 
dam artJculiqoe sunt geniculorum 
instar, Y6v«Tfli<fa, quibusmodo huc, 
modo illuc repunt. Hakd. 

5. Ut vindemitor. Vindemitor 
operam saam locans vinea) putan- 
dse, apud prsetorem hac exceptio- 
nia formula utebatur : ut si casu 
interiret, rogi sibi jus et sepulcri 
foret, locantis sive auctorantis 
impeudio. Exeipere hec loco est , 
nominatim cavere, ac nominatim 
pacisci de rogo et tumulo. H. 

6. Auctoratus. Ad hanc operam 
periculosa? plenam aless quasi pre- 
tio obligatus. Vide qua? de hac 
▼oce dicturi snmus lib. XXXVI, 
cap. *4*H* BD - 

7. Loris. FlagelHs, ceu quibus- 
ium loris sese spargendo dilatanti- 
bus. Haad. 

8. Im Lirice porticibus. De Livia 
porticu *ide Sueton. in Augusto. 
De porticibus milliariis , stadiariis , 
subterraneis , simplici , duplici or- 
dine columnarum exstructis, vide 
Luciom Faunum , lib. III , c. 5, in 
explicatione porticusOctaviaB, ubi 
nuac est fanum Diva Maria in por- 
ticu. D&l. — Superiori saeculo vitem 
Bismmtio in urbe (Besmncon) mirari 



licuit, tantaferacitate, ut, occupata 
▼astaidomns facie,multa quotannis 
in operae pretium vini dolia colen- 
tibus ferret. Multa qu« viri docti 
de hac vite scripsere , si libuerit in 
Act. Acad. Scient. ParisienSi,Ieges. 
Ejusdem generis arbor in Septi- 
raania ( Languedoc ) citatur , quae 
umbroais altisque pergulis parietes 
totius villas , prarter fenestras por- 
tasque vestiens, latum quasi nemus 
efhciebat, jugera plusquam septem 
sequacium lororum ambitu complexa. 
(Cf. Journaleconomiquej Jul. 1760.) 
— Hodie item in Poiatinatus vico 
( Handeulsheim) vitis colitur ita, ut 
supra domoruro tecta viticese stirpes 
arborum ins'tarfereassurgant,trun- 
cis diametro duos pedes exsupe* 
rantibus, nec hibernoquidemanni 
1709 gelu torridis. Cf. Fraxcois 
ds Nbufchatbau , Not. sur Oliv. de 
Serres, lib. III, pag. 367. Ed. 

9. Umbrosis pergulis. Pergul» 
sunt tabulata e vite opere topiario 
structa. Hinc apud Colum. 1. III, 
cap. a , pergulan» vites , qu» per- 
gulas exoraant , arundinibus impo- 
sitss : une treiiie. Vites pergulas alio 
significatu dixit Petrus de Crescen- 
tiis, lib. IV, cap. 4» ***r- pag. 
1 43 . Habuisse se vitem Ammineani, 

18" 



Digitized by 



Google 



a 7 6 C. PLINII NAT. HIST. 

duodenis musti amphoris fecunda. Ulmos quidem ubique 
eisuperant. Miratumque altitudinem earum Ariciae ferunt 
legatum regis Pyrrhi Cineam IO , facete lusisse in austerio- 
rem gustum vini", merito matrem ejus pendere in tam 
alta cruce. Rqmbotinus vocatur", et alio nomine po- 
pulus arbor 13 Italiae Padum transgressis , cujus tabu- 



in pergulis, qa» denas amphoraa 
perequaret, Columella testatur, lib. 
III, c. q.Hibd. 

I o. Legatum regis Pyrrhi Cineam. 
Eum iirpoxTOv , infecta pace aena- 
tua remiait , ut ait Plutarchua in 
Pyrrho , dhrcxp tvfltfAtvci igiXOovTa nic 
itaXta?, ti Jfciro, irtpi fOiac xat 
avfiuaxtac etaivsatai. De eo legato 
Ennius apud Varronem : ■ Orator 
aine paoe redit, regique refert 
reni. • Dal. — Cineam. Dixirauade 
Cinea lib. VII , cap. »4. Habd. 

II. In austeriorem gustum vini. 
Vinum ejusmodi atrum et asperttm, 
Crucium vocat Featus, Gallam Lu- 
cilius : « Qu« gallam bibere ac ru- 
gas conducere ventri Farre aceroso , 
oleo decumano , pane coegit Cu- 
mano. » Exemplo Alexidis poet» : 
oivoc Etvtxbc wooviv , 6 yop Kopiv6i©c 
paaavi<j(xo« f ct. Dajl. — /« austerio* 
rem. Et hanc austeritatem nostro 
temporemagna ex parte ferunt Ari- 
ci8B vina , inquit Andr. Bacciua , 
lib. VI de ▼inis Ital. pag. a8i. H. 

1 1. Rumbotinus voeatur. Rumbo- 
tinua Columel. lib. V, cap. 7, non 
arboris genus , sed arbusti GaKIici , 
vulgo de hautins. Vide infra lib. 
XXIV, cap. 19. Dal. 

1 3. Populusarbor. Al. opuiusarbor 
malunt , quam corno simitem facit 
Columella. — Poputus arlor. Sic 
libri omnea, etiam MSS. proxime 
appellati. Sunt tamen, qui opuius 



arbor legi hoc loco ex Columella 
malint : quibus ego lubens aaaen- 
tior. Sic enim ille descripaU, lib. 
V, cap. 7, pag. 193 : • Est alterom 
genus arbusti Galiici , quod voca- 
tur rumpotinum : id deaiderat 
arborem humilem , nec frondoaam : 
cui rei maxime videtur idonene 
opulus : ea est arbor corno similis. 
Quin etiam cornus, et carpinus, et 
ormus, nonnumquam et aalix a 
pleriaque in hoc ipsum disponitur. » 
Itaque rumpotinum Columellas 
arbusti genus est, 6 £tv£ot»v t viti- 
busmaritandisidoneum, exopulo, 
cornu , aliisve conditum , quem- 
admodum ulmarium ex ulmia. Ipeas 
vero arborea , quibus rumpotinum 
constabat, rumpotine quoque et 
ipsae dicebantur, teste eodem Co- 
luroella, pag. 198, Plinius, lib. 
XXIV , cap. 1 1 » : • Rumpotinum 
arborem demonstravimus inter ar- 
busta. ■ Pecuiiare arboris genus 
hac voce signat , atque, ut arbitror, 
opulum eam , de qua Columella. 
Quo vero nomine appellari apud 
nos oporteatj atque adeo num 
apud nos vivat , disceptant herba- 
rii. Verum et populum in hos uaua 
olim adhibitam haud temere cre- 
dimus , quum hodieque ad fiono- 
niara , Parmam , Placentiamque , 
in agris vites , infinita serie , arbo- 
rumqne potius nemora populnea- 
rum , ulmornmque sint , in quibus 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a 77 

lata' 4 in orbem patula replent, puroque perductae ,s dra- 
cone in palmam ejus, inde iri subrectos ramorum digitos 
flagella dispergunt Eaedem modici hominis altitudine ad- 3 
miniculatae sudibus x6 horrent >7 9 vineainquefeciunt : et aliae 
improbo 1 reptatu pampinorumque superfluitate, peritia 
domini amplo discursu atria media complentes* 9 . Totdif- 
ferentias vel sola tantum Italia recipit Stat provinciarum 
aliquarum per se vitis ao sine ullo pedamento, artus suos 
in se colligeps, et brevitate crassitudinem " pasceris. 
Vetant hoc aliubi venti : ut in Africa et in Narbonensis 4 
provinciae" partibus. Excrescere ultra suos' 3 pollices pro- 



sublevata? ab humo vites ctim pen- 
dulis racemis jacnndo propendent 
specUcnlo. Habd. 

i4« Cujus tabulata. Hoc est 9 
ramos, trancosqne projectos in 
morem tahulati : hos vites amplex» 
replent. Habd. 

i5. Perductat draeone. Ita MSS. 
non produeto. Draconem vocant 
palmitem emeritum, multis annis 
duratum : Palmam , partem eam 
trunci seu caudicis , cujus ah utro- 
que latere rarouli , velut digiti e 
palma volaque manus, subrigun- 
tur : cni trunco vitis applicata in- 
nintnr, nt dicemus hb. XVII , 
cap. 35. Hsbd. 

1 6. Sudibus. Palis , pedamentis. 
Gallis des eehaias. Unde echalasser 
umeingne 9 palos figere, quibus vitis 
adminiculetur. Habd. 

17. Horrent. AM\ hmrent. Ed. 

f 8. Et aiim improbo. Ita quidem 
Parmensu editio, aliaeque. At in 
MSS. Reg. Colhert. Th. etc. hoc 
tantum: « Et alia improbo reptatu, 
pampmoramqne peritiam damna 
discursu atria media complentes. » 



Qusb quidem verha expedienda aliis 
et corrigenda relinqnimus, prope- 
rantes ad majora. Habd. 

19. Amplo diseursu dtria media 
compfentes. Hae snnt jugata et com- 
pluviatst vites. Dal. 

ao. Stat . . . per se vitis. Et hmc 
vitis erecta , Grsscis 6p6dffcirtXoc ap- 
pellatur : in Andegavensi , Vasconi- 
coque Galliai agro freqnens. Apnd 
Monspelienses ita coluntnr vites , 
ut stipites vix cubitum excedant , 
nec pedamentis utantur. Bamos 
fere quotaunis omnes abscindunt , 
stokraibus modo parvis relictis. H. 

21. Breritate crassitudinem pa* 
scens. Dal. brevitatem erassitudme 
pensans. Ed. 

aa. Narbonensis provincim. Plin. 
lib. II, cap. 46 • • Item in Narho- 
nensi provincia darissimus vento- 
rum est Circius , nec ullo violentia 
inferior, etc. » Haao. 

a3. Uitra suos pofiices. Sic lib, 
XVII, cap. 35 : « Ut semper pol- 
lices tantnm relinquantnr. • Ne 
ventorum scilicet vehemenftiai inju- 
risque pateant. Quid sint in vite 

18 3 



Digitized by 



Google 



a 7 8 C. PLINII NAT. HISTV 

hibitae, semperque pastinatis similes' 4 , herbarum modo 
vagantur a5 perarva , ac succum terrae passim uvis bibunt, 
quae ob id magnitudinem infantium puerorum in interiore 
Africae parte exsuperant. Uva non aliubi gratior a6 callo , 
5 ut inde possit invenisse nomen duracina' 7 : namque genera 
magnitudine , colore, saporibus, acinis innumera 9 etiam- 
nuin multiplicantur vino. Hicpurpureo lucent colore, illic 
fulgent roseo , nitentque viridi. Candicans enim nigerque, 
vulgares. Tument vero mammarum modobumasti'*. Prre- 



pollices ncscisse Dalecamplus vide- 
tur, qui ultra senos poUices , infelici 
conjectura Jegi hoc loco jubet. Nos 
lib. XVII, cap. 35, de iis dictnri 
sumus : ubi et de justa altitudine 
vilis agitur , quss sine pedamento 
ordinatur, qualis ea est, de qua 
nunc instituta oratio est. Hakd. 

a 4. Semperque pastinatis simUes. 
Legendum reor non pastinatis, sed 
per se natis 9 quod manifeste indi- 
cant verba statim sequentia , Her- 
oarum modo nmgantur per arpa. Et 
considerandum an scribendum sit 
paulo ante 9 duo pollices, non suos 
pollices. Pijtt. —Semperquepastina- 
tis similes. Nam quum vinea pasttna* 
tur, soluta suis adminicuiis sar- 
menta vinitores bumi jacere pa- 
tiuntur , quoad putata suis rorsum 
pedamentis altigent. Dalec. 

35. Vagantur. £t hai prostratas 
vites appellantur, -quae a trunco 
enatss statim serpunt, ac veluti 
projectSB per humum porriguntnr, 
proferuntque fructus jucundissi- 
mos ; apud Andegavenses et Ru- 
pellenses, crebrss. In Asia quoque, 
et Africa , ut Plinius monet , lib. 
XVII , cap. 3 5 , multis in locis terra 
cubilia prssbet uvis. Gailis , vigmes 
courantes. Haud. 



a6. Uva non aliubi gralior. Ila 
Iibri omnes , etiam MSS. non cras~ 
sior^ utTurnebo placuit, Advv. lib. 
XXV, cap. 96, pag. 899. Et gra- 
tam esse uvam ad gustum ait Au- 
ctor 9 et callo prseditam : hoc est, 
carne seu corporead morsum paulo 
solidiore ac duriore : nunc maro- 
quin vocant ; qualem in horto Re- 
gio vidimus : unde forte nomen 
uvss datum 9 Duracinss. In outnibus 
MSS. legitur , Durus acinus. Memi- 
nit uvas duracinas Suetouu in Augu- 
sto,cap*iJcxvx 9 ipsius verba recitans 
ejusmodi : « Dum iectica ex regia 
dosnum redeo, paais unciam cum 
paucis acinis nvss dnracinss come- 
di. • Prope Vesuvium ab arboribus 
id genns uvarum pendet, teste 
Sanfelic. in descr. Campaniss. H. 

9 7. Duracina. Vulgo PiquepouU , 
Monspessulanis vero maroquin a 
Maroc Africss civitate. Daxbc. — 
Sic appe^atur a ditritia acini om- 
nibus rei rusticss scriptoribus, ut 
postea etiam iiquebit. Piht. 

98. Bumasti. OUares vocat Aure- 
lianus. Vide ColumeUam lib. XII, 
cap. 43 ; Martial. lib.VU, xx , 8, 9 , 
de Sanctra comarum fure bis versi- 
bus: • Buccisplacentss sordidam li* 
nitmappam ; Ulicetuvsscoltocantur 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a 79 

longis dactyli * 9 porriguntur acinis. Est illa naturae lasci- 
via, ut praegrandibus adhaereant parvi, mites, et suavitate 
certantes: Ieptoragas 3 ° has vocant. Durant aliae per hie- 6 
ine$, pensili x concamerate nodo. Ali® in sua 3a tantum 
continentur anima ollis fictilibus, et insuper doliis 33 in- 
clusas , stipatae yinaceis 34 circumsudantibus. Aliis gratiam, 
qui et vinis, fumus affert 35 fabrilis; iisque gloriam prae- 



ollares. » Aetius vocat ?af uX«y dbrb 
X6rpa^,xai jxt&v ct(j.e6X<»v. Diosc. 

{-«fUXfjV •* TttV ?tffcf uX«»v , xfti U TWV 

ftvtwv. D41.sc. — - Bumasti. Boou.ac/ot, 
quasi vacc» mammas magnitudine 
relerant. Bou in compositione di- 
ctiooes auget, qnod sspius dicen- 
dum erit. Bumamma Varjroni de 
R. R. cap. 5, et Macrobio, Sat. 
lib. II* cap. 16, pag. 379 , baeo 
ova dicitur. Virgil. Georg. lib. II, 
roa : « Et tumidis , bumaste, ra- 
cemis. • Hoc uvarum igitur genus 
rotundatur acjno , ut id quod proxi- 
me eequitur, porrigitur prslon- 
go. Habd. 

»9. DaetfiL A digitali graoili- 
tate , ut ait Plinius , cap. 4« Gallis, 
raisins aux iongs grains. Hard. 

3o. Leptaragas. A tenuitate aci- 
norum, ceu granorum u?sb. Est 
enim pog ut« granum : XtstHv , 
tenue : unde XtiCTOpay^* Hahd. 

3i. PensUi. Suspendi eas jubet e 
camera, et nodo ligari. Qu« ita 
suspenduntur, opportunissimasesse 
duracinaa auctor estVarro deR. R. 
lib. I, oap. 18 , ezCatone, cap. 7. 
Hac uva pensilis Horatio , lib. II , 
Sat. % , v. 1 a 1 ; « Tum pensilis uva 
secundas Et nux ornabat mensas , 
cum duplice ficu. » Plaoto , in P«- 
nulo, Act. I,Sc. a, ▼. 99. «Uta 
paasa peosUis». Sic hodiequc pro- 



▼inciales uva in horreis maxime 
suspenduntur. Hard. — Dalec. 
pensiles t congeminatat nodis. V.pen- 
sili congiomeratat nodo. M. pen. cone. 
modo. 

3 2. Aliat in sua tantum, etc. Ho- 
rum conditur» generum meminit 
Cato , cap. i43 et c. 7 ; Varro , cap. 
58. Dal. — Atiat in sua... anima. 
Anima vis ea est, qua fructus qui- 
libet et poma ipsa pollent, dum a 
matre pendent , aut ubi statim de- 
cerpuutur. Pijn. lib. XIII * cap. 9, 
de palraulis : • Thehaidis fructus 
extemplo in oados oonditur, cum 
sui ardoris aniroa : ni ita fiat, ce- 
leriter exspirat , etc. • Varro , I. c. 
« Uvam Amroineam, et Apiciam 
in ollis commodissime condi Cato 
ait. • Hasaliasque arbitror,ab ollis, 
in quibus conderentur, ollares ap- 
pellatas a Martiali, Kib.VII, ep. 
1 9. Idem de Venucula tradit Hora- 
tius , ut dicturi sumus cap. sq. H. 

33. DoiUs ineiusat. Ch. doliis 
fictilibus. Ed. 

34. Stipafat vinaceis. Vinacea 
sive vinacei hic sunt grana , seu 
retrimenta nv» jam passae : U mare 
des raisins dejafoules. Grasci cipeuXa 
vocant. Hard. 

35. Fumus affert. De hoc more 
Horat. lib. II, Sat. 4 , v. 74: « Re- 
ctius Albanam fumo duxaverU 

18 4 



Digitized by 



Google 



*8o C. PLINII NAT. HIST. 

cipuam in fornacibus Africae Tiberii Caesaris auctoritas 
fecit. Ante eum Rhaeticis 36 prior mensa erat, et 3? uvis 
Veronensiura agro. Quin et a patientia 38 nomen acinis 
datur passis. Conduntur et musto uvae 39 , ipsaeque vino 
7 suo inebriantur. Aliae decoctae in musto dulcescunt, aliae 
vero sobolem novam in matre ipsa exspectant translu- 
cidae vitro 4 °; additque acinis eamdem, quam in 4x doliis 
amphorisve, duratricem illam firmitatem austeritas picis 
infusa pediculo 4 \ Jam inventa per se ** in vino picem 



uvam. • C»l. Aarel. Chron. lib. 
IV , cap. 3 : « Item uva , inquit , 
et raagis fumi vapore siccata, quam 
fabrilem appellant. » Iterum uvas 
fabrlles idem dixit lib. III , cap. 
a. Ha.rd. 

36. Rhmticis. Qua de vite Virgil. 
Georg. lib. II, v. 96 : « Et quo te 
carraine dicam , Rhstica ? » In Valle 
Telina , ut vocant , ad flumen Ad- 
duam , crescunt ese vites. Hard. 

37. Et uvis. MSS.oranes , etuiiis. 
I*atere hic proprium agri noraen 
suspicamur. ka et TuilisP An et 
visuiis , de quibus cap. sq. Hard. 

38. Quin etapatientia , etc. Falli* 
tur Plinius. Passas vocaraus, quod 
ad solem expandantur. Dalec. — 
Qitin et a patientia. Quia sotem 
passi , cujus calore siccantur : vel 
ignem , ut docet Columella , lib. 
XII , cap. 16 f de uvis passis facien- 
dis, pag. 41 3. Nbnius paulo aliter, 
cap. 1 , n. 38 : « Passum, inquit , 
est proprie rugosum , et siccum ; 
unde et uva passa dicta est, quod 
sit rugis implicata. » Lucilius Sa- 
tyr. lib. IX : « Rugosi passique 
senes eadem omnia quaerunt. » 
Gallis , raisins sees , raisins seckes au 
soleii, raisins de passe v quales aunt 
Corinthiaci acini , quasi rugis 



impliciti. Sic passa frons et cape- 
rata dicitur , qo» rugis exasperata. 
Hard. 

39. Conduntur et musto uern. 
Nempe Sapa, ut lib. XXIII, cap. 
1. Conduntur enim musto, vino 
dulci , sapa , aqua calesti. D*r. 

40. Transiacidm vitro. Adeo te- 
nui membrana, seu cute, ut per eam 
ceu per vitrum , succus inclusus , 
vinaceique transluceant. Hard. 

4 1 . Qttam in doiiis. Laudat Plu- 
tarch. in Symp. Ub. V , Probl. 3 , 
picata et resinata vasa , quod et 
gratura odorem vinis impertirent , 
et omnem aquoaitatem tollerent. H. 

4a. Pedicuio. Pediculus apjiella- 
tiir id quo mala , pira , cerasa , uva? 
et hujusraodi alia sustinentur. Les 
queues. Hard. 

43. Jam inpenta vitis per se f etc. 
Allobrogica, cap. proxime sequen- 
ti. Vide lib. XXIII, cap. 1. Dal. 
— Jam inpcnta per se. Hoc est , sine 
ulla admixtione picis uva picem 
resipiens. Quod ex ea fit vinum , 
Delphinates hodie appellant vin de 
vioUtte , teste Nic. Chorirh , lib. I , 
pag. 55. Vitis ipsa AHobrogica, et 
eadem picata vocatur cap. seq. Ex 
ealaudaturlib. XXIII, c. »4: • vi- 
num quod sponte naturai sua? pi- 



Digitized 



9db V GoogIe 



LIBER XIV. 



28 f 



resipiens,Vienoensem agrum nobilitans, Arverno, Sequa- 
noque et Helvico 44 generibus non pridem illustrata. Atque 8 
haec Virgilii vatis aetate incognita , a cujus obitu XC aguntur 
anni 45 . Quid quod insertae castris summam rerum impe- 
riumque continent 46 ? Centurionum 47 in manu vitis, et 
opimo 4 * praemio tardos ordines ad lentas perducit aquilas, 



cem resipit , picatnmque appella- 
tur. » De eo vini genere MaxtiaL 
lib. XXIII, ep. 107 : «Hsec de vi- 
tiferm venifte picata Vienna Ne dn- 
Irites : misit Romulus ipte mihi. » 
Plutarchus quoqne l. c. U &k xtfe 
«•ff BCtwav rotXartac 6 moaim<; otvoc 
xaraxopiCf rat, ^taeto ovro»« riu.c*(uvoc 
fco tmv i k c*p.aioiv. Uvam incolse vo- 
cant , raisin de Uvre , ou de Dauplani. 
Vidimus in Horto Regio. H. 

44.Helvico Helvii hodie Vivarez. 
Dax.. — Helvico. Quod et Helve- 
nacum appellat lib. XXIII, cap. 
34, ab Alba. Helvorum , de qua 
diximus lib. III t cap. 5. Hard. 

45. XC aguntur anni. Igitur er- 
rasse Donatum necesse est, qni 
Virgilium obiisse asseverat ann. 
Urb. cond. dccxxxv, decimo kal. 
octob. C. Sentio Saturnino , Q. 
Lucretio Vespillone coss. Scripsit 
enim bssc Plinius anno dcocxxx , 
Tito Vespasiano sextum jam con* 
sule, uti ex* ipso liquet aperte , ita 
prodente, cap. 5 libri hujus, et 
lib. XXVIII, cap. 3. Est porro 
Plinius alias, ut ssspe vidimus , iu 
signandis annorum oc temporum 
epochis , supra fidem diligens et 
accuratus. Haad. 

46. Insertm... continent. Ch. et 
Turn. inserta... eontinet. £d. 

47. Centurionum. Vitis Centu* 
rionum insigne fuit : hac plecte- 



bant eos qui plagas merebantur : 
quod pigre ac lente nimis Aquilas 
sequerentur. Spartianus in Hadria- 
no, pag. 5, vitem simpliciter acci- 
pit pro Centurionatu : « NulKi vi- 
tem 9 inquit , nisi robnsto et bona 
xamss daret. » Et Juven. Sat. 14, 
v. x39 : « Aut vitem posce libel- 
lo. » Hoc est , Centurionatum posce 
libellosupplici , quem porrigas Im- 
peratori. LiviusinEpit. lib. LVII, 
de Scipione Africano : « Qnem mi- 
litem extra ordinemdeprehendit, si 
Romanus esset, vitibus : si extra- 
neus, virgis cecidit. » Cassiodorus, 
Variar. lib. VII , in formula Pxin- 
cipis Dalmatici , epist. as : « Tu 
vitem tenes improbis minantem. » 
£t in actis Martyruro , B. Marcellus 
Centurio Martyr : « Ecce projicio 
vitem. » Centnrio quidam apud 
Tacitum, Annalium priino , milita- 
ribus faceuis Cedo alteram dictus , 
quod fracta vite in tergo militis, 
clara voce alteram, ac rursum aliam 
poposcerat. Hard. 

48. Et opimo. Pretium fuit forti- 
tudinisopimum vitis, quss tradeba- 
tur iis, qui Centurionatus munere 
et honore donahantur. Eadem tar- 
dos alioqui mortis metu milites ad 
sua signa cogebat. Lipsinsde Milit. 
R. lib. II, legit , Imtas aquilas. At 
MSS. omnes, ientas. Forte, elatas. 
Haxd. 



Digitized by 



Google 



a8a C. PLINII NAT. HIST. 

atque etiam in delictis 49 poenam ipsam honorat 50 . Nec 
non vineas 51 oppugnationum dedere rationem. Nam in 
medicaminibus adeo magnum obtinent locum, ut per sese 
viiio ipso remedia sint 5 \ 

IV. (fi.) Genera vitium numero 1 compfehendi' posse 
unus existimavit Democritus , cuncta sibi Graeci» co- 



49« Atque etiam in delictis , etc. 
etc. Polybio, triboni Rufuli legio- 
nam delicta coercebant , ut auxilia- 
rium copiarum Socium prefecti. 
Rhod.lib. XXV, c. aa. In cestigan- 
dis militibus centurionea vitem ad- 
hibuiaae traditum a Livio,Iib. LVII, 
et a Floro , observatutnque ab Afti- 
cano Scipione , qui Numantiam 
evertjt. Hujus supplicii memiuit 
Plutarchus in Galba. Macrobius 
centurialem vitem appellat. Martia- 
nus ff. de re militari , « Si milea vi- 
tem tenuit , militiam mutat : ai ex 
industrie fregit, vel manum ceutu- 
rioni intulit, capitepunitur. » Khod. 
lib. XXVI , cap. ult. Qui castiga- 
tur a Centurione miles, Pompeio 
tub 7>ineam jaeere dicitur. Vide 
PithoBum , lib. I,cap. i5. Scipio 
ASmilianus si quem militem depre- 
hendiaset in deticto , romanum ci- 
vem , vulgato inter militea exem- 
plo , vite , externum -vero fnste 
casdebat. Alex. ab Alex. lib. I, cap. 
11. Castigetionum ac animadver- 
sionum militarium varietatem, et 
graviorem levioremque modnm, 
pro noxs magnitudine et condi- 
tione, vide apud eumdem anctorem, 
lib. II, cap. i3. Juvenal. Sat. S : 
« Nodosam posthasc frangebat Ter- 
tice vitem, Si lentus pigra mnniret 
castra dolabra. » Gerebant vitem 
centuriones. Vitis eum, cui erat 
aquila commissa, paulatim etlente 



ad Primipiii centurionatnm perdu- 
cebat. Turn. lib. XXV y cap. »6. 
Dai.bg. 

5o. Patnam konorat. Qnoniam 
cives tantum romani vilc caede- 
rentur , uti ex Livio proxime antea 
diximus. Hard. 

5i. Nee non vineat. Vinea in re 
militari machina fuit , tabulatia cra- 
tibusve constrata, quas aubjectis 
rotulis impellebatur , cujna tecto 
muniti obsidentes, murorum fun- 
damentasubruebant Dicitur autem 
vinea, a similitudine illius vinea, 
qus jugata dicitur, et in tectnm 
attotlitur. Habd. 

5i. Ut per tese vino ipso remedia 
sint. Lego, ut per sese vina ipsa rc- 
media sint , ex codice Salmanticensi : 
nam vinum multos in medicina 
usus habere , res nota est. Piht. — 
Vino ipso. Ita libri editi , et Reg. a. 
Vel vino quoque ipso, inqnit , vites 
prosunt : quum sit alias tardum 
dictu j pluribusne id prosit , an no- 
ceat , nt dicetur lib. XXIII , cap, 
19. Hahd. 

IV. 1. Genera vitium numero, 
etc. Vide Theophr. Hist. lib. II , 
cap. 7; Colomel. lib. III, cap. a. 
Dalec. 

a. Posse , in V. deest. Ed. 

3. CunctasibiGracim. Non tamen 
gentium simul exterarum , quas Pli- 
nins nihilominus hic etiam comple- 
ctitur. Cave eos audias qui contra 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a83 

gnita professus. Caetert innumera 4 atque infinita esse pro- 
diderunt , quod verius apparebit ex vinis. Nec omnia di- 
centur, sed maxime insignia : quippe quae totidem paeoe 
sunt, quot agri 5 . Quamobrem celeberrimas vitium, aut 
quibus est aliqua proprietate miraculum, ostendisse satis 
erit. * 

Principatus datur Ammineis 6 propter firmitatem , se- * 
nioque 7 proficientem vmi ejus utique vitam. Quinque earum 
genera : ex iis germana minor acino 8 , melius deflorescit^ 



libroram omnium fidem, euneta 
sibi egregie 9 hoc looo reponunt. H. 

4. Cmteri innumera. Signat inpri- 
mis Virgilium, cujus hi nori versue, 
Georg. lib. II, v. io3, de vitium 
generibns : • Sed neque quam mul- 
t» species, nec nomina qaae sint, 
Est numerus, neque enim numero 
comprehendere refert. Quem qui 
scire velit, Libyci velit «quoris 
idem Discere quam mnltte Zephyro 
turbentur arense , etc. » Hard. 

5. Qutt agn. Habet istud etiam 
Theophr. Hist. II , cap. 7 , et Co- 
lumeffa,Kb.HI,cap. a ,pag.88.H. 

6. AmmineiS) etc. Vuigo gros 
plant. Quidam scribont cum duplici 
m,syllaba media correpta. Auso* 
nius , ■ Solus qui Chium miscet et 
Ammineum : » alii cum simplici 
m , media producta. Serenus , ■ Suc- 
cus Amine» vitis cum pane me- 
detur. »Turn. lib. XXIX, cap. a6. 
Virgil. Hesyehtus in suis Glossis, 
vide not. sq. Dax. — Prineipatus... 
Ammineis . Virgilius, Georg. lih. II, 
▼s. 97 : « Sont etiam Aramine» 
vites , firmissima vina. » A regione 
nomenhabent,in qua natsprimum. 
De his multa Columella , lib. III , 
c*. — Ammineis. Ita h»c vox scri- 
bitur etiam Ausonio Ep. 1 , ad Ur- 



sulum: « Solnsqui Chiummiscet, 
et Ammineum. » Alii Aminsum 
scribunt. Q. Serenus , c. xxxvnr, p. 
i5o: « Aut in Aminaeo cochleas 
haurire Lyseo. » Hesychius , p. 74 : 
Afxtvouoc, <h f Ivo; v. oivoc* ^l y*P Iltu- 
xsrta AfMvataXlYSTou. Ex quo Hesy- 
chii loco , Macrobium emendamus y 
apud quem in vulgatis codicibus ita 
legitur, Soturn. lib. II, cap. 16, 
pag. 379 : «Uva Aminaea, scilicet 
a regione : nam Aminaei fuerunt , 
ubi nunc Falernum est. » Lego , 
ubi nunc Salentum est t nempe Salen- 
tinusager, ubiolim Peucetiaregio, 
Plinio teste , lib.III, cap. 16. Nu- 
gatur, utsaepeServius, qui Ammi- 
neum dici vinum putat, quasi sine 
minio, id est, robore; quum ni- 
gram Ammineam Plinius agnoscat 
hoc ipso cap.Obtinuit deindeusus, 
aevo Galeni, ut vetustissima quse- 
que vina , neque Itala modo , sed 
Graca quoque Amminea diceren- 
tur. Hard. 

7. Senioque. Sic ez MSS. em. 
Hard. seniqueprof. vinie. utique Ch. 
*»ini ejus ubique vitam Gr. et Al. — — 

^Senioque. Vetustate vim meliorem 
acquirunt. Htnn. 

8. Minor aeino. Prius meliar legti- 
batur. At MSS. omnes Reg. Colb. 



Digitized by 



Google 



*84 C. PLINIl NAT. HIST. 

inibres tempestatesque tolerat : non item major 9 , $ed in 
arbore IO , quam in jugo , minus obnoxia". Gemellarum ", 
quibus hoc nomen uvae semper geminaededere, asperrimus 
sapor , sed vires praecipuae. Ex iis minor austro laeditur, 
caeteris ventis alitur, ut in Vesuvjj monte, Surrentinisque 
collibus. In reliquis Italiae partibus non nisi arbori * ac- 
commodata. Quintum 14 genus lanatae' 5 , ne Seras mire- 
mur x6 , aut Indos , adeo lanugo eam vestit : prima ex 
Ammineis maturescit, ocyssimeque putrescit. 



Th. etc. melius; ipseque Colomella. 
Sic enini ille R. R. lib. III 9 c. 2 , 
p. 84 , de Ammineis : « Duas ger- 
manas cognovimus : quarum mi- 
nor ocyus et melius deflorescit : ha- 
bilis arbori , nec non jugo 9 etc. » H. 

9. Non item major. Colomella 1. 
c. de Ammineil : « Duas germa- 
nas . . . quarum minor . . . longe 
pr*cedit majorem , qoia imbres et 
ventos fortius patitur : nam major 
celeriter in flore corrumpitur , et 
magis in jugis, quam in arbori* 
bus. » Hard. 

1 o. Sed in arbore, Quum arbores 
scandit. Quam in jugo positam 
Latini , Galli vocant , en treille. 
Jugata vinea dictaest a similitudine 
roilitaris jugi, quod ita fiebat, ut 
doabus in terram defixis bastis , 
tertia superligaretur* Hahd. 

11. Minus ohnoxia. Imbribus , 
tempestatibusque. Hard. 

ia. Gemellarum. Et hss quoque 
utgermauai, bifariam dividuntur: 
altera enim major , minor altera. 
Columella, lib. III, * : « Verum et 
aliss duse gemin» , quse ab eo quod 
doplices uvas exigunt, Gemellss 
vocantur, austerioris vini, sed 
aquseperennis. Earum minorvulgo 



notissima : quippe Campaniss cele- 
berrimos Vesuvii colles Surrenti- 
nosque vestit. Hilaris inter ssstivos 
Favonii flatus, Austris affligitnr. 
Ccteris itaque partibus Italiss non 
tam vineis, quam arbusto est ido- 
nea, etc. » Memtnit barom etiatn 
Isidor. Origg. lib. XVII , cap. 5. H. 

i3. Non nisi arbori. Nonnisi ut 
scandat arborem vitis ea idonea 
est. Habd. 

i4« Quintum. ColumeUa 1. c. 
« Lanatam quoque Ammineam qoi- 
dam maxime probant, qoss hoc vo- 
cabulum non ideo usurpat , quod 
sola ex omnibus Ammineis, verum 
quod prsscipue canescit lanugine. 
Sane boni vini, sed levioris, quam 
superiores. Crebram quoque mate- 
riam fundit, atque ideo propter 
pampini densitatem ssepe parnm 
rectedeflorescit 9 eademque maturo 
fructu celeriter putrescit. » Apud 
Isidor. I. c. lagana pro ianata per- 
peram scribitur. Habd. 

i5. Lanatat. Cujus lanugine 
vestiontnr adversa folia. Lanatam 
uvam Marcellus Empiricus , cap. 
1 4 9 eanieuiatam vocat , veluti la- 
nogine canescentem ethirtam. Dai.. 

16. iVe Serat miremur. Qoorum 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a85 

Proxima' 7 dignitas Nomentanis rubentemateria 1 *: qua- 3 
propter quidam rubellas 19 appellavere vineas. Hae minus 
ferti!es ao , vinaceis" et faece nimia, contra pruinas" for- 
tissimae , siccitate magisquam imbre,sestu, quam algore 
vexantur. Quamobrem in frigidis a3 humidisque principa- 
tum obtinent. Fertilior quae minor acino, et folio scissa 
minus. 

Apianis l4 apes dedere cognomen,pracipue earum avidae. 4 
£x eis duo genera 15 , lanugine et ipsa pubescunt. Distant, 
quod altera celerius maturescit, quanquam et altera pro- 
perante. Situs frigidos* 6 non respuunt : et tamen nullae 
celerius imbre putrescunt ' 7 . Vina primo dulcia, austerita- 



lanigeras ftrbores mirati sumus, 
Hb.VI,cap. ao;Indorum Jib. XII, 
cap. ai. Habd. 

17. Proxima, Et haso sunt apud 
Columellaoi 1. c. «Nomentanss vini 
nobilitate subsequuntur Ammineas , 
fecunditateprssveniunt...Sed earum 
quoque feracior et minor, cujus 
et folium parcius scinditur, et ma- 
teria non ita rubet , ut Ammineis : 
a quo eolore rubellian» nuncupan* 
tur ; essdemque fssciniss , quod plus 
quam cssterat, fsscis afferunt. » No- 
mentana uva laudatur a Macrobio , 
Sat. lib. II, cap. 16 , pag. 379. A 
Nomento Italiss oppido nomen ha- 
bet, de quo lib. III, cap. 9. No- 
mentana? similis Veientana, teste 
ipso Martiali, Kb.I f ep. io4i • Et 
Veientani bibitur faex crassa ru- 
belli. »Nisi Nomentaniibi pro Veien» 
taoilegi oportet. Habd. 

18« Materku Ligno vel sarmento 
rubente. Habd. 

19. Rubeiias. Columella Rubetii- 
nas. Ed. 

10. Hm minus fertiles. Sic ex MSS. 
em. Hard. cons. M. et Ch. Em 



minus fertiles owio, acinis et fatceni- 
mke Gr. et Al. Ed. 

ii. Vinaceis. Propter vinacea, 
et faecem nimiam. Habd. 

93. Contra pruinas, etc. Colu- 
mella,l. c. Habd. 

a3. In frigidis. In solo frigido, 
humidoque. Habd. 

3 4* Apianis. Columella , lib. III , 
cap. 3 , pag. 86, de vitibus Apianis : 
« Pluviis , ventisque , et apibus af- 
ferunt prssdam, quarum vocabulo 
propter hanc expopulationem 00- 
gnominantur. » Etbssc habetetiam 
Isidor. lib. XVII, cap. 5. Apiana 
uva in Gallia raisin muscat : Italis 
muscateOa , a muscarum telis qui- 
bus impetitur; non a moscho, ut 
quibusdam visum. Habd. 

a5. Exeis duogenera. Columella, 
1. c. « Dus9 , inquit, lanata? quali- 
tatesunt dispariles, quum tardius 
alterarecipiat cariem vetustatis. » H. 

36. Situs frigidos. Columeila , 1. 
c. Habd. 

37. NuIUb celerius imbreputrescunt. 
Isidorus, 1. c. Habd. — M. nulia 
celerius maturescit imbre. Ed. 



Digitized by 



Google 



*86 



C. PLINII NAT. HIST. 



tem 18 annis accipiunt. Etruria nutla magis vite gaudet; 
£t hactenus potissima nobilitas peculiaribus atque verna- 

5 culis Italiae. Caeterae advenere Chio * 9 , Thasove. Gra- 
cula 3 ° non inferior Ammineis bonitate, praetenera acino: 
et uva tam parva , ut nisi pinguissimo solo colere non 
prosit. Eugeniam 31 Taurominitani colles cum generosi- 
tatis cognomine , misere Albano tantum agro : quoniam 
translata statim mutatur. Namque est aliquibus tantus 
locorum amor, ut omnem in his gloriam suam relinquant, 

6 nec usquam transeant totae. Quod et in Rhaetica Allobro- 
gicaque, quam supra 3 ' picatam appellavimus , evenit, 
domi nobilibus, nec agnoscendis alibi. Fecundae tamen, 
bonitatis vice copiam praestant : Eugenia ferventibus locis, 
Rhaetica temperatis, Allobrogica frigidis, gelu mature- 
scens, et colore nigra. Ex his, quas adhuc diximus, sed 
etiam e nigris vina vetustate in album colorem transeunt. 



18. Austerltattm , etc. Pliniani 
interpolatores locuru hunc ita edi- 
derant : ■ Austeritatem aunis acci- 
piunt, et rubra fiunt. Nulla magis 
▼ite gaudet. » Quumet vox eafiunt 
• MSS. omnibus libris absit, et 
quid ea ?erba postrema significent , 
obscurum sit. In MSS. Reg. 1 , et 
Colb. a , accipiunt et rubra nulla ma- 
gis. In Th. Et rubria nulla magis. At 
in Reg. 1 , et Chiffl. planissime , 
accipiunt. Etruria nulla magis, etc. 
Et sane quum cuique generi suum 
hactenus in Italia assignarit natale 
solum, AmmiueisYesuviumetSur- 
rentinos colles, Rubellis Nomen- 
tum, Apianae cujates sint, nusquam 
aperit, jiisi hoc loco facit. Sic Pli- 
nius ipse inferius , hoc ipso capite 
de helvenaca vite : « Nulla , inquit , 
vitium minus Italiam amat. » H. 

ao. Chia. Tibullus, II, 1, 27 : 



« Nunc mihi fumosos veteris pro- 
ferte Falernos Consulis, et Chio 
solvite vincla cado. » Dai.bg. 

3o. Gracula K Raisins de Corinthe. 
Dal. — Gracula. Non uniusgene- 
ris id nomen , aut loci est : nam 
Columella , 1. c. pag. 87 , Graecu- 
larum vitium generis esse ait Ma- 
reoticas, Thasias, Psythias, etc. H. 

3i. Eugeniam. Griecis £uyc>eto, 
et sOfftvia nobilitatera ac generosi- 
tatem sonat. Colum. 1. c. pag. 86 : 
« Frigidum ac roscidum solnm et 
csslum commodissime sustinent 
Eugenia3,dum suntin Albanocolle: 
nam mutato loco vix nomini suo 
respondent. • Hard. 

3i. Supra. Sub finem primi ca- 
pitishujus libri. Dal. — Quam supra 
picatam. In AUnbrogicisquoquevini 
jucunditatem cum regione mutari, 
prodidit Columella 1. c. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 287 

Reliquae ignobiles. Aliquando tanlen caeli aut soli opera 7 
non fallunt vetustatem, sicuti Fecenia 33 , et cum ea flo- 
rens Biturica 34 , acino rarior 35 , numquam floris 36 obnoxii, 
quoniam antecedunt, ventisque et imbribus resistunt: me- 
liores tamen algentibus locis, quam calidis : humidis, quam • 
sitientibus. Yisula 37 magis quam denso uvarum partu , 



33. Feeenia. Sopra Rubella : sic 
dicta , quod fecis plus afferat , quam 
cxterse. Columel. Dal. — Sicut 
Fecenia. Ita libri omnes, etiamMSS. 
De fsscinia seu rnbelliana , egimus 
baud paulo soperius hoc ipso ca- 
pite. Num ea nunc quoque intelli- 
gatur, consideraudum. Hard. 

34. Biturica. Le plani d'Orleans. 
Dalec. Biturica. Non Bituriea , sed 
Biturigiaca , arcbetypum Toleta- 
num t magis ex etymologia a Bitu- 
rigibus Gallus Aquitanice populis 
Plinio, lib. IV, cap. 19. Pi»t. — 
Biturica. Colum.lib. III, pag. ai : 
« Uf m Bituricas fructibus opima). » 
Et ejusdem libri cap. 1 , pag. 87 : 
« Poasunt tamen etiam secundss 
nolas vites proventa et ubertate 
commendari, qualis est Biturica... 
Nam et Tetustatem \inum earum 
patitur, et ad bonitatem aliquam 
per annos venit. Jam vero ipse fe- 
conditate praestant. . . tum etiam 
patientia : quippe turbines imbres- 
que fortissime sustinent, et com- 
mode fluunt , nec deficiunt macro 
solo. Frigora melius quam humores 
sustinent , humores commodius , 
quam siccitates, nec calortbus ta- 
men contristantur 1 . » Isidorus quo- 
que, lib. XVII, cap. 5 : • Biturica 
a regione nomen sortita , etc. » In 
MSS. Reg. 1 , Tb. Colb. et Ghiffl. 
BUwriac*. In Reg. a, Biturigiaca. 



Biturigum porro Viviscorum a- 
grum, qui nunc Burdegalensis et 
Vasconicus appellatur , signari hoc 
loco credimus; etsi sua quoque 
laus est Bituricensium vitto, qui 
Cubi dicti sunt. De utrisque egi- 
mus lib. IV, cap. 33. Hard. 

35. Acino rarior. Acini sunt uvas 
grana , non nuclei , seu vinacei qua) 
granis singulis includuntur. H. 

36. Floris obnoxii. Nempe tem- 
pestatibus, ut ex Columella dixi- 
mus. Obnoxium prccise Latini 
dixere olim , quod nos imbecillnm , 
tenerum, ac patens injurias. Sene- 
ca , Nat. Quaest. lib. III , cap. a6 , 
pag. 874 5 • Quam longo tempore 
opus est, ut conceptus ad puer- 
perium perducatur infans ? quantis 
laboribus tener educatur ? quam 
diligenti nutrimento obnoxiom 
novissime corpus adolescit? » Et 
EpUt. 65, p. 398:« Quidquid in 
me potest injuriam pati, hoc est, 
in hoc obnoxio domicilio animus 
liber habttat. » Florus , lib. IV, 
cap. 4, p. 175, ubi de Octavio 
Caesare, • quem intra decem et 
octo annos tenerum , et obnoxium , 
et opportunum injuris juvenem » 
fuisse ait. Habd. 

37. Visula. Libri hactenus vul- 
gati t Flx uila magis quam denso. 
Sinceram lectionem eruimus tum 
ex MSS. Reg. 1, Colb. Th. alio- 



Digitized by 



Google 



a88 C. PLINII NAT. HIST. 

impatiens variantis caeli, sed contra tenorem imum al- 
goris aestusve constans. Quae mihor est ex eo 38 genere , 
melior. In eligendo solo morosa, pingui putrescit, gracili 
omnino non provenit. Mediam temperiem delicate quaerit, 
ob hoc Sabinis collibus familiaris. Uva ejus indecora visu, 
sapore jucunda: nisi matura protinus rapitur 39 , etiam non 
putrescens cadit 4 °. Contra grandines 41 eam tuetur folio- 
rum amplitudo atque duritia. 
8 Insignes jam colore inter purpureas nigrasque medio 
helvolae 4 ', saepius varianti , et ob id varianae a quibusdam 
appellatae. Praefertur in his nigrior : utraque alternis an- 
nis fertilis, sed melior vino, quum parcior. Et 45 Preciae 



rumque, in quibus Visutta magis 
quam denso legitur : tum vero maxi- 
me % quod multo ett certius , c% 
Columella , ut in notis vidimus. £t 
vero Visulam aperte PUnius ipse 
appellat paulo inferius. Sed et vo- 
culam excidisse prasterea amauuen- 
sibus autumamus , integrumque 
fore locum, si sic legatur, « Visula 
materia magis quam denso uvarum 
partu. • Quum scilicet ii viderent 
scriptum per notas et compendia , 
Visula maa magu, medias hasce 
litterulas , quibusmateriaindicatur, 
ceu superfluas induxere. Suspi- 
candi causa ex ColumeUa ipso du- 
citur, qui postquam de Bituricis 
uvis aliisque egit, lib. III , cap. a , 
pag. 87 : « "Visulae deinde ab his, 
inquit , fertiles vastis materiis , et 
uvis exuberant. » Sed desunt MSS. 
codices qui conjecturas faveant. Ita- 
que indico tantum , non judico. H. 
38. Qua minor est ex eo genere, 
Visulam eam dictam fuisse osten- 
dit ColumeUa, qui hasc omnia de 
Visulatradit. Dalbc. — Qum minor. 
Haic vero Argitis proprio nomine a 



Columella appellatur, lib. III , cap, 
» 9 pag. 87 : « Visulas deinde , in- 
quit, et minor argitis terrss medio- 
critate laitatur , etc. • Meminit ejus 
Virgilius , Georg. lib. II, v. 99 : 
• Argitisque minor , cui non certa- 
verit ulla , Aut tautum fluere , aut 
totidem durare per annos. » H. 

39. Rapitur. Sic ex MSS. em. 
Hard. cous. Cb. rapiatur Gr. et Al. 

40. Putrescens ccdit. Talis est 
quam Lugdunenses vocant , des 
gametz. Dal. 

4i. Contra grandines. ColumeUa 
1. c. Habo. 

4a. Helpotat. Colum. 1. c. « Sunt 
et helvols , quas nonnulli varias 
ap|)eliant, neque purpuren , neque 
nigra), ab helvo , nisi fallor, colore 
vocitatss. MeKor est nigrior abun- 
dantia vini , sed hac sapore pre- 
tiosior, etc. » Ex iis uvis vinum 
conficitur , dubii , cotoris , quod 
Gallis dicitur, mn paiUct. Graeci 
xt^bv vocant. Helvus color Varroni 
de R. R. lib. II, cap. 5 , inter ru- 
beum et album. Hahd. 

43. Et Preeice. Vel Pretiar;mm 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. *$g 

duo genera magnitudine acini discernuntur, quibus mate- 
ries plurima, uvaque ollis utilissima 44 , folium apio 45 si- 
mile. Basilicam 46 Dyrrachini celebrant, Hispaniae cocolobin 
vocant. Rarior yva , aestus austrosque tolerat; capiti ini- 
mica 47 , copia larga. Hispaniae duo genera ejus faciunt: 
UBum. oblongo acino, alterum rotundo : novissimas vin- 
demiant. Quo dulcior cocolobis, hoc melior. Sed et austera 
transit in dulcem vetustate 48 ; etquae dulcis fuit, in auste- 
ritatem : tunc Albanum vinum aemulantur. Tradunt vesicae 
vitiis utilissimum ex his potum. Albuelis 49 summis arbori- 
bus fertilior est, Yisula imis. Quamobrem circa easdem 
satae diversitate naturae locupletant. Inerticulam 5o e nigris 
appellavere, justius sobriam dicturi, inveterato praecipue 
commendabilem vino , sed viribus innoxiam ; siquidem 
temulentiam sola non facit. 



utroque nimirum modo diversis in 
codicibus legitur. Columella 1. c. 
■ Sicat Pretiae ( nempe vites ) ma- 
jor etminor, quas generositate vini 
commendantur , et frequentibus 
materiis frondent , etc. > Meminit 
vitis hujnsce Virg. Georg. lib. II , 
v.q5:« Purpurea?, preciaeque. » Has 
a maturitate quasi procoquas appel- 
lari Servius, ut solet, divinat. H. 

44- Oills tdilusima. Apta maxime 
in oilia servari, ut Venucula, de 
iraa mox dicemus. Gelso, Hb.1I, 
cap. a4 : « Uvasex olla. • Hard. 

45. Folium apio. Dissectis nempe 
alte foliis, quales Vesontione vidit 
Bauhinus,Herb. Univers. tom.II, 
Ub. XV, pag. 33 , cujus uvae similes 
iis quas Burgundi vocant raisins 
fendans. Haad. 

46. BasiUcam. Colum. III , c. a : 
« BasiHcam. . . . Cocolubem vocant 
Hispani, etc. » Hodieque in Gra- 



natensi regno copiosissima , teste 
Christ. a Vega, in libris de Art, 
Med. Habd. 

47. Capiti inimica, Tale vinum 
est ex ea pressum , quod Mons* 
pessulani vocant piquardant. Dajl. 

48. Vetustate. Dal. vetustatem. 

49. AibuelU. Colum. III, c. a : 
« Albuelis utilior, utait Celsus, in 
colle , quam in campo : in arbore , 
quam in jugo : in summa arbore , 
quam in ima, etc. » De Visula 
proxime dictum est. Haad. 

50. Inerticulam. Colum. loc. cit. 
« Inerticula tamen nigra , quam 
quidam Graeci dpftu?ov appellant , 
potestin secunda quasi tribu es*e 9 
quod et boni vini est , et innoxia : 
unde etiam nomen traxit, quod 
iners habetur in tentandis nervis , 
quamvis in gustu non sit hebes. ■ 
Et hssc hahet etiam Isidorus , Hb. 
XVII, c. 5. Hawb. 

*9 



Digitized by 



Google 



ac>o C. PLINII NAT. HIST. 

10 Fertilitas commendat csteras, prinripemque 5 ' helve- 
nacam 5 \ Duo ejus genera : major, quam quidam longam; 
minor, quam emarcum 53 appellant, non tam fecundam, 
sed gratiorem haustu. Discernitur folio circinato; vertim 
utraque gracilis. Furcas subdere his necessarium : alioqui 
ubertatem suam non tolerant : maritimo afflatu gaudent, 

ii roscido odore 54 . Nulla vitium minus Italiam amat, rara, 
parva, putrescens in ea; vino quoque, quod genuit, «$ta- 
tem non exsuperans; nec alia macro solo familiarior. 
Gnecinus 5S , qui alioqui Cornelium CeTsum transcripsit, 
arbitratur non, naturam ejus repugnare Italife , sed 
culturam , avide palmites 56 evocantium. Ob id fertilitatem 
suam* 7 absumi, si non praepinguis soli ubertas lassescen- 
tem sustineat. Carbunculari 58 negatur : magna dote, si 
verum est, aliqua in vite caelo non esse jus. 

i2 <£stum fert spionia 59 , quam quidam spineam vocant, 
autumnisque et imbribus pinguescit Quin immo nebulis 
una alitur, ob id Ravennati agro 6 ° peculiaris. Venicu- 



5i. Principemque. Dalec. prmci- 
pmeque. Ed. 

5*. Heleenaeam.Qnm et Helvica 
dicta est sup.cap. Nonc in Picenis, 
prs*sertim prope Macentam coli- 
tor. Habd. 

5 3. Quam Emarcum. « Quam Gal- 
liaram incolss , inquit Colomella , 
pag. 88 , Emarcum vocant, me» 
diocris vini, ete. » In cod. Th. 
mareum. Habd. 

54* Roseido odore. Qnid si n>- 
seida odere legas , *ut ante nos Da- 
lecampio visom est ? H. — Colnrn. 
III , %: • Landabilis est quod sfo- 
eitates tnaxime perfert, qaod fri- 
gors sustinet , dam tamen sine im- 
bribus sit. » En. 

55. Gratebuii. Egimos de eo in 
Auctorum Indice. Habd. 



56. Avide pabnUee. Carpit vini* 
torum prssposteram festinationem , 
qni vites, ut palmttes uvatqne 
quam celerrime ferant , urgent avi- 
dius , spe lueri propioris. Plinras 
supra , cap. 3 • starim initio , de vi- 
tibus : « Vis earufti omnisevocatnr 
in palmites, aut deprimitur inpro- 
pagines, etc. » H. — Vitiura illud 
dicimus, taiUe trop longue. Baor. 

57. Fert. suam. Tm).fertilitah sme. 

58. Carbunculari. De carbuncu- 
latione conf. ad XVII ,37. Hian. 

5o. Spionia. Spioniam Columei- 
la landatpag. 88, dapsilem aiusto, 
et amplitudine magis uvsruni, 
quam numero fertilem. Habd. 

60. Ravennati agro. Palostri ?i- 
delicet et uKginoso. Hrac est quod 
Martialis , lib. III , ep. lvt , Asven- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 29I 

lani * mter optime deflorescentes, et ollis aptissimam, 
Campani malunt sirculam vocare, alii staculam : Tarra- 
cina numisianam 6 ', nullas vires proprias habentem, sed 
totam perinde ac solum 63 valeat. Surrentinis 64 tamen ef- 
ficacissima testis, Vesuvio tenus. Ibi enim Murgentina 65 e 
Siciiia potissima, quam Pompeianam aliqui vocant, Latio 
demum feracem : sicut horconia ^ 6 in Campania , tantum 
vilitatis cihariae 67 , sed ubertate 68 prsecipua. Tolerat et 
annos mcerica 69 , contra omne sidus 7 ° firmissima , nigro 
acmo, vinis m vetustate fubescentibus. 

(iii.) Et hactenus publica sunt genera : caetera regio- i3 
num locorumque y aut ex his inter se insitu mixta \ Si- 



natia Tina detrectans , simnlque pe- 
nuriam aquas ohjiciens , facete )u- 
dit : « Sit cisterna mihi , quam 
vinea malo Ravennse, Qnnm pos- 
stm multovendereplurisaquam. » 
Hodie tamen exsiccatis paladihus , 
Tineisqaestadio excuhis, vinacon- 
dont haad poenitenda, teste Andr. 
Bacrio, Kb. V, pag. 164. Hard. 

61. Veniculam. Ceteri Tenucu- 
lam Tocant. Horat. lih. II, Sat. 4. 
«Venncula convenit ollis.» Macrob. 
Satnrn. lib. II, cap. 16, pag. 379. 
Colnm. pag. 84 : « Ut Venucala, 
eademqae scirpala , atque sticuk , 
etc. ■ Ea in oUis condebatur , nnde 
ollaris dicta Martiali , lib. VII , ep. 
xrx: « Illic et uv» collocantur olla- 
res. » Hodie Venetis Marzemina. Sic 
far Tennculum apud Colum. lib. II, 
cap. 6. Haed. 

6a. Tarracina mtmisianam. Hanc 
a Venncola diversam Columella 
frcrt, pag. 84 et 88. Numesiana 
dicitar Isidoro , lib. XVII , c. 5. H. 

63. Perinde ac solum. Ingenium ae 
vires mutat , pro varia soli in quo 
*entur f indole. Haed. 



64. Surrentinis. E testis Surren- 
tinis , in quibus condhur , accipere 
Tim aliquam id vini genus videtur. 
De calicibos Surrentinis dicemns 
lib. XXXV , cap. 46. Hard. 

65. Murgentina. Translata e Sici- 
li» oppido Murgento , prope Si- 
maethum , de quo iib. III, cap. 14. 
Columella , pag. 88 : « UtMurgen* 
tina , eademque Pompeiana. • H. 

66. Horconia. Fortassis quam 
Arelacam majorem Columella to- 
cat. Dalkc 

67. Cibariat. Alii escariam to- 
cant, quae mensis tantum et cibo 
non^item vtno sit ntilis. Habd. 

6$. Sed ubertate. Igitur Plinii 
horconia fnerit fortassis ea, quss 
Columell» arelaca major vocatur, 
quam omnium quat cognitat sint , co- 
piosissimam ait esse. Habd. 

69. Matrica. Columeliss , III , 1 , 
est Merica. In Reg. Colb. et Th. 
Metica. Habd. 

70. Omne sidas. M. omnes situs. 
1 . Inter se ins. mixta. Insitione , 

qnma ramnm , nt ait Oridins , ra- 
mus adoptat : sareulo ex Trte vna 

'9' 



Digitized by 



Google 



a 9 * C. PLINII NAT. HIST. 

quidem Tuscis* peculiaris est Tudernis 3 , atque etiam ejus 
nominis 4 Florentia. Est opima Aretio talpana, et etesiaca, 
et conseminia. Talpana nigra candidum facit mustum. 
Etesiaca fallax, quae quo plus tulit, eo laudabilius fundit; 
mirumque 6 , fecunditate cessat. Conseminia nigra 7 , vino 
minime durante , uva maxime : post XY dies 9 quam ulta 
14 alia, metitur; fertilis, sed cibaria. Hujus folia, sicut la- 
brusctt, prius quam decidant, sanguineo colore mutan- 
tur. Evenit hoc et quibusdam aliis, pessimi generis 8 ar- 
gumento. Irtiola 9 Umbriae, Mevanatique et Piceno agro 
peculiaris est, Amiternino pumula". Iisdem bannanica 
fallax est 11 : amant tamen eam. Municipii" uvam Pompeii 



reaecto, et in alteram implantato. H. 
a. Siquidem Tuscis. Tuscae vites, 
ti Martiali crcdimus , non admo- 
dam vino insignes. Libro I , ep. 27 ; 
« Uva nec in Tuscia nascitnr iata 
jugis. • Hahd. 

3 . Tudernis. A Tuderte , ut reor, 
oppido , quod olim Tuscorum fuit , 
ut dictum est lib. III, cap. 19. H. 

4. Atque etiam ejus nominis. Ac 
pariter Tusci aoli ac nominis , uva 
Fiorentia. In MSS. atque etiam no- 
minis Florentia. Forte , atque etiam 
nominis sui Florentia, ut sententia 
sit , uvam hanc suo nomini respon- 
dere , quod numquam sit florisob- 
noxii. H. — Immo nomen ducit ab 
urbe Florentia, auct. Broter. Ed. 

5. Talpana. MSS.omnes Talpona, 
a talpa forte colore noraen aortita : 
ut etesia ab etesiia ventia , quibua 
flantibus variare ea uva creditur. 
Conseminia vinea Columellse, lib. 
III , cap. a 1 , ea est , quas ex variia 
vitium aeminibus generibusquecon- 
stat. Hard. 

6. Mirumque , etc. Quum pluri- 
snum ritia ea tulit , tum laaseacit ac 



deficit, atque ubertalem aterilitate 
mutat. Hard. 

7. Conseminia nigra. Conserminia 
cognomen bic proprium eat. Alio- 
quio Conseminatis vitis Columellas 
lib. XII, cap. 45 1 diveraia vitium 
generibua conaita. Dajlkg. 

8. Pessimi generis. Quod judicium 
est e pessimo genere ac semine eas 
vites ease. H*rd. 

9. Irtiola. Vel Ireiola , ut in MSS. 
Irtiolas vitiameminit Columella , de 
R. R. lib. III , cap. 2 , pag. 88. 
Andr. Bacciua, lib. V, pag. *S8 9 
legit Itriola, quoniam trpiov apud 
Athenaeum ex Ariatophane dulcia- 
rii genus est. Nunc utrnroque no- 
men Italicis auribus ignotum. Pro 
ItalisB passulis accipi eam vocem 
posse idem putat, pag. 269; Me- 
vaniasque agrum bia uvia hodie 
abundare. Hard. 

10. Pumuia. Sic cod. Th. At 
Colb. 1 , Pomula. Habd. 

1 1 . FaUax est. Haud certi con- 
atantiaque proventua. Bannanica 
unde nomen acceperit, neacio. K. 

ia. Munieipii uvem Pompeii «o- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a 9 3 

Domine appellant, quamvis Clusmis copiosiorem. Mu- 
nicipii 13 et Tiburtes appellavere , quamvis oleagineam 
nuper invenerint a similitudine olivae. Novissima haec 
uvarum ad hoc tempus reperta est. Vinaciolam 14 soli no- 
veruntSabini, et Laurenti 15 . Nam Gauranas 16 scio a Fa- 
lerno agro translatas vocari Falernas , celerrime ubique 
degenerantes. "Nec npn Tarentinum' 7 genus aliqui fecere, 
praedulci uva. Capnias 18 , et bucconiatis, et tarrupia, in 
Thurinis collibus non ante demetuntur, quam <9 gelaverit. 
Pharia" gaudent Pisae; Mutina" Prusinia, nigro acino, 
intra quadriennium albescente vino. Mirum ubi" cum 
sole circumagi uvam , quae ob id streptos * 3 vocatur. Et 
in Italia Gallicam placere, trans Alpes vero Picenam. 



i5 



mine appellant. Exemplar Toleta- 
nom , Municipii suam Pompeii nomine 
appeUat. Scribendum reor praepo- 
atero ordine , Pompeii municipii suo 
nomine appellant. Piht. — Municipii. 
Pompeianam et Tiburtinam uvam , 
de manicipiorum nomine traxisse 
appellationem ait. De bis municipiis 
egimna lib. III , cap. 9 et 17. H. — 
Pompeii nomine. Nempe a Pompeiis, 
nunc Pompeia 9 ruinis quam vino 
clarioribus. Brot. 

i3. Municipii. Yet. apud Dalec. 
Matianam. Ed. 

i4> Vinaciolam, Vinacioia vitis, 
inquit fiaccius , lib. VI , pag. a8 1 , 
■ in altia arboribus sublevata , te- 
nue et aquea ferme substantia vi- 
num edebat. ■ Hard. 

iS.Laurtnti. De Laurento op- 
pido , in Ostiensi agro , lib. III , 
cap. 9. Hard. 

16. Cauranas. A Gauro monte, 
de quo Hb. III, cap. g,quo trans- 
latae Falernss vites, sed ibi dege- 
neres. H. — Mons ille {Barharo quo- 



que appellatus) eximias fertilitatis 
volcanicus est. Cf. HAMTLTOjr,Comp/ 
PhUgrcei , t. XXVIII. Baor. 

17. Tarentinum. De eo genere 
dicemus cap. 8. Habd. 

18. Capnias. A quodam quasi 
colore fumi, qui xairvo; est Grascis, 
sortita haec uva nomen videtur. 
Hinc oivgc xanvia; Beneventi in 
Italia prsecellens , teste Athenaeo , 
lib. I , pag. 3 1 , non a fumo , quo 
vinum suffitum fuerit , ut Barbaro 
visum, sed ab uvc colore. Hard. 

19. Quam gelaverit. Martiali 
teste, lib.I, ep. xliv, in mensarum 
deliciis fuere , « Quae de tardis ser- 
vantur vitibus uvae. » Habd. 

ao. Pharia. MSS. Paria. Ed. 

ai. Mutina. Ut Pharia Pisani 
agri , ita Mutinensis Prusinia pecu- 
liaris fuit. Hard. 

1 a. Mirum ubi. Ita MSS. prozime 
laudati. Forte ihi: vel uhi, pro «/i- 
cuhi. Libri vulgati , uhique. Hard. 

a3. Streptos. Stditftoc» versabi- 
lis, quss circumagatur. Hard. 

«9* 



Digitized by 



Google 



2 9 ^T C PLINII NAT. HIST. 

Dixit Virgilkis' 4 Thasias, et Mareotidas, et Lageas, com- 
pluresque externas, quae non reperiuntur in Italia. 
16 Sed sunt etiamnum insignes uva, non vino, arabro- 
siaca , duracina aS , sine ullis vasis a6 in vite servabilis : tanta 
est contra frigora, aestus, tempestatesque firmitas! Nec 
orthampelos* 7 indiget arbore, aut palis, ipsa se sustinens : 
non item dactylides digitali gracilitate. Columbin» e ra- 
cemosissimis a8 : et magis purpureae cognomine bimam- 
miae * 9 , quando non racemos , sed uvas alias gerunt Item 



3 4« Disit Virgilius. Georg. lib. 
II 9 ▼. 91 : « Sunt Tbasia? vites , 
sunt et Mareotides albss : Pinguibus 
lueterrisbabiles, leTioribos illss : 
et passo Fsythia utilior , tenuisque 
Lageos Tentatnra pedes olim , vin- 
cturaque linguam. ■ Thasim vites ab 
insula Thaso nomen habent t de 
qua Hb. IV , cap. a3; Mareotides , 
ab jEgyptia palude cognomine , ut 
recte Strabo lib. XVII, pag. 796 , 
etScholiastes vetusHoratii ,ad illud 
vatis ejus carmen, lib. I, Od. 37 : 
« Mentemque lymphatam Mareoti- 
co , etc. » Lageas denique Macrobius 
quoque commendat, Saf. lib. II, 
cap. 16 , pag. 379 : « Quod ad 
maturitatem currant velociter, ut 
lepus, » dictas putat Isidor. Orig. 
iib. XVII , c. 5. A coloreleporino 
alii appellationem repetunt. H. 

9 5. Duracina. De ea diximus 
cap. sup. Hjjid. 

96. Sine ullis vasis. Quibus con- 
dendis non est vasis opus, quum 
in ipsa vite commode asserventur. 
Quibus in vasis doliisve servari 
uvas mos olim fuerit, dicetur li- 
bro seq. cap. 18. Hard. 

97. Nee orthampelos. Hoc est, 
vitis erecta , sive surrecta , de qua 
sop. cap. ubi et de dactylide f qua 



Graecis ^oxtuXi;. Dactylos vocat 
Columella , lib. III, c. 9 , p. 83.H. 

98. Columbince e racemosissimis. 
Gr. et Al. Columbinm acinosisstmm. 
— Acinosissimm. Uvsb majores , et 
crassioribus acinis : racemi mino- 
res, et tenuioribus; qui fere a vin- 
demiatore sub pampinis latentes et 
fallentes relinquuntur. Grsscis Jirt- 
fuXXi^e; : inde racematio. Turn. 
Ub. XXV, cap. 96. Dalbc. — E 
racemosissimis. Ita MSS. omnes,Reg. 
Colb. Th. tstc. Hahd. 

99. Et magis purpurem cognomine 
bimammim. Legendum arbitror , Et 
magis purpurem cognomine bibammim; 
boc est , duplicis tincturae : ut diba- 
pha purpura , de qua supra Plinius, 
lib. IX , cap. 39 : « Huic soccessit 
dibapha Tyria, qu» inlibras denarii 
mille ncn poterat emi. » Cur vero 
dictss sint Bibammi», illico sub- 
jicit , quod gerant diversos , hoc 
est, diversicolores non racemos, sed 
uvas , quales etiam apud nos ple- 
risque in locis cernuntur. Pivt. — - 
Bimammim. Quoniam geminas sem- 
per uvas ferunt , qu» crassitudine 
mammas aunulentur. Essdem bu- 
masti superius appellat». Notss 
Virgilio purpuress , Georg. I. n 
v. 65. Hahd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 295 

tripedanea 3 *, cui nomen a meosurt est. Item 3x scirpula 17 
passo acino 3a . Et Rhaetica in maritimis 33 Alpibus appel- 
lata, dissimilis laudate illi 34 : namque haec brevis, con- 
ferta acino, degener vino, sed cute omnium tenuisstma, 
imcleo quem Ghium 35 vocant , uno ac minimo , acinum 
pnegrandem unum alterumve habens. Est et nigra A.m- 
mhiea, cui Syriac& nomen imponunt. Item Hispana igno- 
bilium probatissima. 

In pergulis vero seruntur 37 escariae appellate, e du> 18 
rachris, albse nigraeque ; et bumasti totidem coloribus ; ac 
nondum dictae £gia 38 , et Rhodia 39 , et uncialis 4 °, velut a 



3o. Tripedanea. Golum. pag. 84* 
3«. ItimscirpuU. Reg. Golb. Th. 
Chiffl. seripula. Haed. 

Z%.Passo aeino. Rugoeo,sicco. H. 

33. In maritimis. A Genua ad 
Veaulum montem t qni Padum fon- 
dit. Haad. 

34. Lamdata UU. Superiore cap. 
Habd. 

35. Qmem Chium. MSS. proxime 
Uudati, auod Chii vocant. H. 

36. Acinmm prmgrandem. M SS. 
tidem, mnnum prmgrande. Acinns 
nottria , un grain de raisin : nncleuf , 
um pmpuu Habd. 

37. In perguUs vero seruntur 
ememrim, etc. Lege : « In pergulia 
▼ero aenmtnr eacarias appellat» : 
Edera» ecinis albas nigraxrae bn- 
meeti, totidemque coloribua. • Vi- 
dea bumastom uvam dici , qu» 
acinoa hedero habet. Ergo acini 
edena Grawas proprie (&«coi. Sal* 
aus. pag. 366. — In perguiis. De 
pergoUa diximna cap. 3. Ha*d. — 
Esemrim. Esoi accommocue, secun- 
fbaqne meneie. H. -*- E duracinis. 
Ex jam eppelletis ritibns duracinas 
ait, et bumastos in pergnlis seri : 
ei nondum dictis, iEgtam» Rhe~ 



diam , etc. — In perguUt , etc. Hac 
summa fide expressa lectio a codi- 
cibusMSS. Reg. 1, a,Co!b. 1, s, 
3, Th. Chiffl. Tet Dalecet Par. In 
Parm. edit. eduree aeinis. Frobenins 
interpolavit , edera acinis, ex animi 
conjectnra : cui Salmasius favit in 
Solin. pag. 366, ita emendans : 
« Ederai acinis albai nigraqne bu- 
masti , totidemqne ooloribus. • 
Quam emendationem et MSS. om- 
niom consensus, et Pliniana ipsa 
oratio , et interpretatio nostra con- 
yellk. Nec bumastns igitur uva ap- 
pellatur , ut Salmasius exiatimat , 
quss acinos edera? habet : ne- 
que edera acini, ut idem colligit 
ex hoc nno loco, pocoi proprie 
Gnscis rocantor. Habd. 

38. Mgu\. Ab iEgio Achaiss op- 
pido, hand procul Gorintho, de 
qno tib. IV , cap. 6. Habd. 

39. Rhodia. Virgil. Georg. lib. 
II, v. 10 1 : • Non ego te, mensis et 
diis accepta secundis, Transierim, 
Rhodia. » Meminit et Macrobins , 
Sat. lib. II, cap. 16, pag. 979. 
Eadem Hipponia appeliata, apud 
Athen. lib. XIV , pag. 654- H. 

'40. Uneialis. Unciaria. Colu- 

'9 4 



Digitized by 



Google 



*06 C. PLINII NAT. HIST. 

pondere acini. Item picina 41 omnium nigerrima : et co- 
ronario naturae lusu stephanitis 4 ', acinos foliis intercur- 
santibus : et quae forenses 43 vocantur, celeres proventu, 
yendibiles aspectu , portatu faciles. Contra damnantur 
etiam visu cinerea, et rabuscula 44 , et asinusca 4S ; minus 
19 tamen, caudas vulpium imitata, alopecis 46 . Alexandrina 
appellatur vitis circa Phalacram 47 brevis, ramis cubita- 



idellse , lib. III , cap. 2 , pag. 84 , 
et Isidoro, lib. XVII , cap. 5. H. 

41. Item picina. Ita MSS. Reg. 
Colb. Tb. Cbiffl. etc. a colore pi- 
cis. Prius Pucina legcbatur. Ataliud 
Pucioum vinum est, de quo cap. 

8. H*KD. 

4a. Stephanitis. Hoc est f corona- 
ria. Et in coronam quoque vites 
ponuntur , ut in Gallia Narbonensi. 
Quin etiam , inquit Car. Stepbanus 
in Vineto , pag. 298 , non longe ab 
Aurelianensi agro , vites jugatae , 
aive simplici jugo canteriatae, ita 
coUocantur, ut unumquodque ju- 
gum aut canterium vjtes in coro- 
nam ducat, nec tam ornamenti , 
quam ubeitatis gratia. Verum htec 
omnia artis sunt et culturse : quod 
Pliniuggenusuvselaudat, sicplanea 
natura est : nec alio ritu coronam 
imitatur, quam, quod uvae intercur- 
santibus foliis distinguantur ; ut in 
coronis folia floribus admiscentur. 
Stephanitas viteset a Columella lau- 
dantur, 1. c. Hard. 

43. Forenses. Etiam vetusto no- 
mine retento rusticis nostris , det 
foirars. Hard. 

44« Rabuscula. Ravuscula t 00- 
lore ad ravum inclinante. Asinisca , 
asini colore , quemadmodum in hoc 
Virgilii versu : « £t passo Psythia 
utilior , tenuisque Lageos. » Ser- 
vius exposuit leporis colore. Brod. 



lib. IV, cap. *5. Dal. — Et ra- 
buscula. In MSS. rabucula. Forte, 
rapuscula , ob colorem , qui ad ra- 
vum , hoc est , ut Nonius interpre- 
tatur, adfalvum, inclinet. H. 

45. Asinusca. Ita MSS. et Ma- 
crobius, 1. c. Hard. 

46. Alopecis. AXwrsxtc. Raisins 
barbus. Habd. 

47. Alexandrina appellatur vitis 
circa Phalacram. Scribo Pfutiacras 
numero plurium ,' ex Theophrasto , 
lib. III, cap. 17 : « Vitis, inquit , 
nascitur ea parte Idse quam vocant 
Phalacras,» adstipulante etiamSte- 
phano. Piht. — Alexandrina. Ab 
Aiexandria Troadis, non jEgypti, 
jnxta montem Idam : unde Idasa 
vitis a Theophrasto dicitur, Hist. 
lib. III, c. 17, ifiirsXof itopa f^is? ; 
cujus montis pars Phalacra est. 
ScholiastesNicandri, pag. 53: $a- 
Xoxpa, «xpo»Ti)ptov Wuc Hesychius: 
4>aXaxpat , Te'iro;TVJc I^*j{. OaXaxpev , 
axp<ariipiov Ifoic. Qusb in Apennino 
vocatur Vigna deW Orso , hanc 
Idseam vitem esse aiunt Aloys. 
Anguillara et ( Rob. Constantinus : 
eamdemque dpxrocafuXnv Galeno 
dictam lib. VIII, xara toVguc , cap. 
4. Verum hujus Galenicas vitis 
fructus acsterus, dulcis Idaeae esi. 
H. — Cl. TouairspoBT , Voyage % t. 
I , pag. 6a , vitem illam in monte 
Ida qusssivit, nec reperit. Baor. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. a 97 

libus, acino nigro fabae magnitudine 48 , nucleo molli et 
minimo, obliquis racemis praedulcibus 49 , folio parvo et 
rotundo, sine divisuris. Septimo hinc anno 5 °, in Narbo- 
nensis provinciae Alba ' Helvia, inventa est vitis uno die 
deflorescens : ob id tutissima 53 . Narbonicam vocant, quam 
nunc tota provicia conserit. 

V. (iv.) Catonum ille x primus, triumpho et censura i 
super caetera insignis, magis tamen etiamnum claritate 
litterarum, praeceptisque omnium rerum expetendarum 
datis generi romano', inter prima vero agrum colendi, 
illius aevi confessione optimus ac sine aemulo agricola, 
pauca attigit vitium genera , quarumdam ex iis jam etiam 
nominibus abolitis. Separatim toto tractatu sententia ejus 
indicanda est, ut in omni genere noscamus, quae fuerint 
celeberrima , anno sexcentesimo Urbis , circa captas Car- 
thaginem 4 ac Corinthum, quum supremum is diem obiit, 
et quantum postea ccxxx annis 5 vita profecerit. Ergo de a 
vitibus uvisque ita prodidit 7 : qui locus vino optimus 



48. Acino nigrofabm magnitudine. 
Acino nigro, dulci , oblique ramis 
adhanrente , fabae magnitudine , qui 
vinaceo simile quippiam intus con- 
tinet , molle , folio parvo , etc. 
Theophr. Dai.bc. 

49. Baeemis pradulcibus. Race- 
mus Grscis poTpu? , Gallis , une 
grappe, ea scilicet uvarum testa, 
qujo plurima grana continet. H. 

50. Septimo hine anno* Sic Reg. 
1 cod. et Colb. 3, aliique, non ut 
vulgati libri , septem his annis. H. 

5i. Alba 9 etc. Vulgo, Aubsnas 
de Vivarais. H. — Nnnc Alps. Bhot. 

5 9. Ob id tutissima. Nam quum 
unodiedefloreacat, vix est in eam 
imbribus tempestatibusque jus. H. 

V. 1. Catonum ille. Major idem 
et Censorius appellatus : de cujus 



triumpho e citeriore Hispania , 
Plutarchus"inejus vita, pag. 341; 
de Censura, pag. 345. Hahd. 
a. Romano. Dal. humano. 

3. Iiiius avi. Reg. 1 et Colb. 3 , 
Ule vero a>vi. Reg. a , et ChifH. ilie 
atpi. HaRD. 

4. Carthaginem , etc. Eodem 
utraque urbs excisa anno Urbis 
nempe dcviii, quod de Corintho 
quidem disertis verbis Plinius asse- 
verat, lib. XXXI V, cap. 3. De 
Carthagine, Velleius, lib. I. H. 

5. CCXXX annis. Scripsisse se 
hoc opus significat ann. U. C. 
83o. Hard. 

6. Ergo de vitibus. H«c in Ca- 
tonis libro de R. R. exstant, cap. 6, 
pag. ii et i3. H*rd. 

7. Itaprodidit. Cap. 6 et 7. Dkh. 



Digitized by 



Google 



a 9 8 C. PLINII NAT. HIST. 

diceturesse, et ostentus solibus Ammineum minusculum, 
et geminum Eugenium , Helvinum minusculum conserito. 
Qui locus crassior aut nebulosior, Ammineum majus, aut 
Murgentinum 9 , Apicium Lucanum serito. Caetere vites 
miscellae maxime in quemvis agrum conveniunt. In lora 
recte conduntur io . Quas suspendas" duracinas, Arami- 
neas majores : vel ad fabrum ferrarium" pro passis hae 
recte servantur. Nec sunt vetustiora de ilia re latinse 
linguae praecepta : tam prope ab origine rerum sumus. 
Ammineam proxime dictam, Varro Scantianam" 3 vocat. 
3 In nostra aetate pauca exempla consummatae hujus artis 



8. Helvmum mimtscnlum. Scribo 
Hebeolum mimuculam, ex Catone 
ipso, cap. 6. Confirmat etiam Varro 
repetitis Catonis verbis, lib. I, cap. 
»5 , et Columella , lib. Hl,cap. i. 
Snnt et belveolss quas nonnulli va- 
rias appellant , neqne purpuress , 
neque nigrse , ab helvo , nisi fallor, 
colore. Pijtt. — Hehinum. Reg. i 
et Chiffl. hehium. Reg. 9 , Colb. et 
Tb. hehinum. Cato helveolum vo- 
cat , et verbis iisdemVarro de R. R. 
lib. I, c. *5 (quod melius pntat 
Broterius. £o.). De his uvarum 
generibus norainibusque diximns 
snp. cap. Hard. 

9. Aut Murgentinum , Apicium % 
Lucantm serito. Cato prssdicto cap. 
Piht. — Verba Catonis seque ab 

r Harduino laudata v. sq. nota. — 
Apicium. Cato, 1. c. « Qui locus 
crassus erit , aut nebulosior , ibi 
Ammineum majus , aut Murgen- 
tinum, aut Apicium Lucanum se- 
rito. ■ Sic Varro quoque, 1. c. H. 

I o. In lora recte conduntur. Scribo 
olia, non lora. Sed complura ut con- 
jicio verba hic desiderantnr ex ipso 
Catone , ex cujus cap. 7 pnto le- 



gendum hoc pacto : « Arameum 
minuscnlum et majusculum et api- 
cium , hsecin ollis , olla? in vinaceis 
conduntur , eadem in sapa et musto 
in olla recte conduntur. » Purr. — 
Inlora. Quid lora sit , dicemus cap. 
1 a. Hahd, — Nobis, le rape. Bhot. 

1 1 . Quas suspendas. Subintellige , 
idoneas esse. Cato, 1. c. « Quas 
suspendas, duracinas, Ammineas 
majores , et Scantianas opportnnis- 
simasesse. Vel adfabrum ferrarium 
pro passis ese recte servantur. » H. 

ia. Vel ad fabrum ferrarium. 
Ambustus etiam locus , potest vero 
resarciri ex Catone sic : « Et Scan- 
tianas opportunissimas esse. H» et 
ad fabrum ferrarium pro passis 
recte servantur. » Piitt. — Velai 
fabrum. Si fumo fabrili exponantur, 
ut dictum est cap. 3. Hard. 

i3. Scantianam. A Scantio haud 
dubie, a qtto multo postea duxit 
originem paterno genere , qua? in 
nummo aureo , ex Gaza Regia , ap- 
pellatur mahlia scawtilla avg. 
A Scantio enim fit ScantiUa , nt a 
Lucio fit Lucilla , Plautilla a Plau- 
tio. Hard. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 299 

foere : verum eo minus omittenda, ut noscantur etiam 
premia, quae in omni re maxime spectantur. Summam 
ergo adeptus est gloriam Acilius Sthenelus e plebe liber- 
tina, lx jugerum non ampiius 



vineis excultis in No- 



mentano agro'" atque CCCG nummum 15 venumdatis. 
Magna fema et Vetuleno iEgialo perinde libertino fiiit , in 
Campaniee rure Liternino x6 ,majorque etiam favore homi- 
num , quoniam ipsum Africani* 7 colebat exsilium. Sed 4 
maxima 1 *, ejusdem Stheneti opera, Rhemmio Palaemoni, 



14. /* Nomentano agra. Marfia- 
lis, lib. I, ep. 106, de vino No- 
nentano : « In Nomentanis, Ovidi f 
quod naacitor agris , Accepit quo- 
ties tempora longa merum , Exuit 
annosa mores nomenqne senecta , 
Et quidqoid voluit , testa vocatnr 
anns. » Hae p. 

1$. CCCC nummum. Ita Reg. » , 
aliique , hoc est , qnadringenties 
nnmmnm,sive sestertium roiUibus : 
nam lineola superposita , ut scpe 
monuimus, centena millia subin- 
teUigi indicat. Sunt ea monet» Gal- 
tica , Toronica , ut aiunt , libr» 
4,ooo,ooo , seu quatuor milliones : 
qna ez «stimatione , libris circiter 
67,100 jugerum unum quodque 
veniit : qnod pretium sua se magni- 
tudine, nimioque excessu cdm- 
mendat. Quod si ccoc millibns 
nummum , cum Hermolao legi 
malis , cui haud sane assentimur , 
esset modo pretium 60 jugerum , 
libri* taxatnm 40,000, singulorum 
vero jugerum , libris fere 67 1 :quocT 
si verum*foret, imminaisse tuno 
commonem vinearum taxationem 
Acilius, non aaxisse deprehende- 
retur. HL — Broterius edidit CCCC f 
nempe omisso millesimo numero , 
qui plerumque in MSS. omittitur. 



16. In Campania rure Liternino. 
De quo vide supra lib. III , cap. 
9. Hmn. 

17. Africani. Augustin. deCivit. 
Dei, lib. III, cap.. ai : < Scipio 
ille Rom» , Italiaeque liberalor , 
ejusdemque belli Punici confector, 
victor Hannibalis, domitorque Car- 
thaginis... inimicorum accusatio- 
nibus cessit , carensque patria , 
quam sua virtute salvam et liberam 
reddidit, in oppido Liternensi egit 
reliquam , complevitque vitam , 
etc. • Idem tradunt Valer. Max. 
lib. V, cap. 3 , pag. a58 , et Livius, 
Kb. XXXVIII , pag. 485. HancLi- 
terninam Scipionis Africani villam 
describit egregie Seneca , ep. 86 , 
pag. 373 et 374 : • In ea villa , 
inquit , didici ab jEgialo , dili- 
gentissimo patrefamiliss ( is enim 
nunc hujas agri poasessor est ) , 
quamvis vetus,arbastum posse trans* 
ferri. » Unde jEgiaii qua faerit 
ctas, intelligimus. Hard. 

18. S*d maxima. Palamoni , in- 
quit , grammatica quoque arte cla- 
ro, ante xx annos mercato rus 
sexcenties millibus nummum , ma- 
xima contigit fama , ejusdem Sthe- 
neli opera, hoc est , dum in colen- 
dts suis vineis culturam Stheneli 



Digitized by 



Google 



3oo 



C. PLINII NAT. HIST. 



alias grammatica arte celehri, in hisce XX annis mercato 
rus >9 DC nummum ao in eodem Nomentano decimi lapidis 
ab Urbe diverticulo. Est autem usquequaque nota vilitas 
mercis" per omnia suburbana, ibi tamen maxima, quo- 
niam et neglecta per indiligentiam praedia paraverat, ac 
ne in pessimis quidem elegantioris soli. Haec aggressus 
excolere, non virtute animi, sed vanitate primo, quae 
nota mire in illo fuit", pastinatis de integro vineis cura 
Stheneli, dum agricolam imitatur* 3 , ad vix credibile mi- 
raculum perduxit, intra octavum annum CCCC num- 
5 mum a4 emptori addicta pendente vindemia : cucurritque 
nemo non a5 ad speqtandas uvarum in iis vineis strues, 



imitatar. Sic panlo post , eura Sthe- 
neli y dum agricolam imitatur. De 
Rhemnio Palsemone multa Sueto- 
nius, lib. de illustr. Gramm. cap. 
a3. Tiberii et Claudii temporibus 
vixit. Hahd. 

19. Mercato rus. Ruris nomine 
certum aliquem jugerum modum a 
Plinio nunc signari non dubitan- 
dum. CenturiamBudseusintelligit, 
quam in agris jugera ducenta signi- 
ficare auctor est Columella , de R. 
R. lib. V, cap. 1 , cum Varrone , de 
L. L. iiKIV. Hahd. 

10. DC nurnmum. Centena millia , 
nt prius ^lineola superposita signari 
remur; sunt autem sexcenties ae- 
stertium centena millia, gallicas 
librae 6,000,000. H. — Broterius 
DC y sine lineola superposita. Ed. 

a 1. Vilitas mercis. Praediorum ac 
fundorum. Dai.bc. — Vilitas. Ma- 
zima fuit , inquit , vilitas pretii , 
rnre illo prioris domini negligenti 
cultura male habito : et alioqui 
constituto in Nomentani agri hand 
feracissimo tractu. Habd. 

39. Qum nota mire in illa fuit. 



Non sunt baec verba spuria » ut Pin- 
tianus censuit , sed genuinus aucto- 
ris fetus , carpentis obiter gram- 
matici mores, ut paulo post et 
Senecse, « Principiis tum eruditio- 
nis ac potentias, quae postremo 
nimia fuit super ipsum. » H. 

a3. Cura Stheneli, dum agricolam 
imitatur. In archetypo Toletano 
aliter : « Cura Stheleni agricolam 
imitatus. » Legendum reor , « cura 
Stheneli agricolas inTitatus. • Por- 
ro verba quae statim ante prsece* 
dunt, «non virtute animi , sed 
vanitate , quss primo nota mire in 
illo fuit , • non Plinii , sed aliena 
esse duco. Nec enim Plinio histo- 
riam naturss scribenti tantum otii 
superfuisse verisimile est, utgram- 
matici mores tam curiose nobis 
describeret. Piht. — Cura Stheneli. 
Adbibens culturas genus illud quo 
Stheneli agricola, ex prsescripto 
ejus, uteretur. Hard. 

14.CCCC. Quadringenties sester* 
tium. H. — Broter. ut sup. CCCC 9 
omisso millesimo numero. Ed. 

a5. Cucurritque nemo non. Prius 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3oi 

litteris ejus 3 * altioribus contra id pigra vicinitate sibi pa- 
trocinante : novissime Annaeo Seneca a? , principe tum eru- 
ditionis, ac potenti»" 8 quae postremo nimia fuit' 9 super 
ipsum 3o , minime utique miratore inanium , tanto praedii 
ejus amore capto, ut non puderet 31 inviso alias etosten- 



legebatur, non mendose utique, 
jum nemo. Habik 

36. Litteris ejus altioribus eontra 
id pigra vieinitate sibi patroeinante. 
Emendatius ut puto legetur, ■ Lit- 
teris a latrantibus contra , impigra 
▼icinitate sibi patrocinante.'» Pijtt. 
— Litteris ejus altioribus , ete. 
Putabatnr enim , quod insigniter 
esset litteratus , rectius potuisse et 
acivisse agrum colere. Dalkc. — 
Litteris ejus. Vicini, inquit, non 
eamdem adhibentes in colendis 
vineis suis diligentiam , quum fru- 
ctus multo tenuiores deinde perci- 
perent, pigritiam suam altioribus 
ejus litteris» excusabant : quasi is 
reconditiore quadam doctrina prss- 
ditus, veneficiis, magicisque in- 
cantationibus , non operoso culturss 
genere tam insignem uvarum pro- 
fectnm assequeretur. Habet aliud 
prorsos affine, nec minus lepi- 
dum , Plinius noster, lib. XVIII , 
cap. S, de C. Furio. Hmn. 

37. Nomsime Annmo Seneca. 
Emendemus errorem publicum , 
omoes enhn Anneus penultima cor- 
repta scribunt et proferunt, quss 
longa est diphtbongo , ut manife- 
stnm facit Terentiani versus : « An- 
nssos Seneca et Pomponius ante 
Secnndus. » Verba autem qoss se- 
qnuntur, ■ Principe quum eruditio- 
nis » 9C potentia qn» postremo ni* 
mia fuit super ipsum, » non re- 
dolent Plinium , putamusque fiilso 



Plinio attribui. Pnrr. — Nopissime 
Annajo Seneca. De his Senecae vine- 
tis Columel. lib. III, cap. 3,et 
ipseEpist. io5. Dai.bc. 

38. Ac potenties. De potentia 
Senecae et auctoritate , locnples 
testisest Tacitus, Annal. lib. XIV, 
pag. 3 36 , scribens accusatum apud 
Neronem fuisse Senecam, « tam- 
quam ingentes, et privatum supra 
modum eyectas opes adhuc aogeret , 
quodque studia civium in se verte- 
ret : hortorum quoqne amcenitate 
et villarum magnificentia , quasi 
principem supergrederetur : » 
( ejosdem verba hs?c sunt : ) « Ve- 
rum mors Borrhi infregit Seneca? 
potentiam , etc. » Intra quadrien- 
nium regiss amicitiae ter millies 
sestertium paravisse auctor est 
idem, Annal. lib. XIII, pag. 304, 
et Dio , lib. LXI , pag. 694 , hoc 
est , monetae gallica? libras, ut vo- 
cant, 3o,ooo,ooo, sive triginta mil- 
liones. Hard. 

39. NimiafuiU Neronem in Se- 
necss perniciem excitavit. Forte re- 
dtius, Nimia ruit super ipsum. H. 

3o. Super ipsum. In ejus calami- 
tatem ac exttiom. Dal. 

3i. Ut nan puderet. Exemplar 
Toletanum, « Ut non puderet in- 
viso alias regiones et ostentaturo»; 
scribendum arbitror,«utnon poderet 
in ipsa illa regione Nomentana tra- 
derepalmam, » ex Columella, scri- 
bente vineas Senecssin Nomentano 



Digitized by 



Google 



3oa C. PLINII NAT. HIST. 

taturo tradere palmam eam,emptisquadruplicato 3 ' vineis 
illis intra decimum fere cur« annum : digna opera, qu« 
in Caecubis Setinisque agris proficeret; quando et postea 
saepenutnero septenos 33 culeos singula jugera, hoc est, am- 
phoras centenas quadragenas musti dedere. Ac ne quis 
victam in hoc antiquitatem arbitraretur, idem Cato 34 de- 
nos culeos 35 redire ex jugeribus scripsit, efficacibus exem- 
plis non maria plus temerata conferre mercatori, non in 
Rubrum littus Indicumve merces petitas, quam sedulum 
ruris larem 37 . 



fuisse.Purr. — Utnoupuderet 9 etc. 
Et superba arrogantia , qua natat 
aecum Utteras atque morituras ja- 
ctabat, et insolentissima maledi- 
centia , qua Varronem , tantum ti- 
rum, porcum appellabat. Dalhc 
— Ut non puderet. Non puduit 
Senecam , inanium rerum alioqui 
minime miratorem, tam insignis 
caltura palmam tradere Palsemoni, 
inviso alias bomini ; quique ob 
peculiarem Tanitatem , ingenitam- 
que jactantiam , in susb industria» 
ostentationem , cum magna Seneca) 
emptoris inTidia , ambitiose de ea 
fbret gloriaturus : non puduit , in- 
quam , Senecamconfiteri ,eximium 
in colendo ogro, ac singularem yi- 
rum fuisse Palaunonem; neque id 
Terbis modo confiteri, sed facto; 
emptis nempe Ttneis illis quadru- 
plicato pretio , quo Palaunon ipse 
coemerat. Hard. 

3 a. Quadruplicato. Emerat Palss- 
mon sexcenties sestertium, ut dixi- 
mus : qua) summa quadruplicata 
efficit gallicss monetso lihras 
34,000,000. Laudat JuTenal. Sat. 
10, t. 16 : «Magnos Senecss prav 
▼iditis horto*. » H.— Brot. emptas 



esse vineas interpretatnr XXIF 
nummum,non.k!MCD 9 utHard.Eo. 

33. Septenot. Octonos Columel- 
la , lib. III ,* eap. 3 , p. 90. Culens 
mensura Ticenas ampboras conti- 
nens, Tel quod idem est, urna» 
quadragenas : bac nulla major li- 
quoris mensura. Culeus modios no- 
stros duos et semis capiehat, inqdit 
Budaius, de aase , lib. V. Amphora 
pars est octava modii nostri : la 
huitieme pmrtie d'un muid. Hakd. 

34* Idem Cato. In libro Origi- 
num, quem Varro in hanc ipsam 
rem laudat, de R. R. lib. 1, cap. 
a : « Annon M . Cato scribit in libro 
Originum sic ? Ager gallicus ro- 
manus Tocatur, qui viritim cis 
Ariminum datns est ultra agrum 
Picentium. In eo agro aliquodariam 
in singula jugera dena cullea Tini 
fiunt. » Hard. 

35. Benos cuieos. Sexenas uraas. 
Colomel. lib« III , cap. 3. Dalsc. — 
Quindenos culeos FuIt. Ursin. ad 
Varr. de R. R. lib. I, c », p. i5. 

36. Temeratm. Mercatorum au- 
dacia et lucri cupiditate , ac naufra- 
giis. Habd. 

37. Larem. Dulec. laborem. En. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



3o3 



YL Vino antiquissima claritas Maroneo 1 , in Thracise x 
maritima parte genito, ut auctor est Homerus\ Neque 
enim fabulosa , aut de origine varie prodita consectamur, 
praeterquam Aristaeum 3 primum omnium in eadem gente 
mel miscuisse vino, suavitate praecipua utriusque naturae 
sponte provenientis. Maroneum vicies tanto addito aquae 
miscendum Homerus prodidit 4 . Durat 5 etiam vis eadem 
in terra generi, vigorque 6 indomitus. Quippe quum Mu- % 
cianus ter consul ex his qui nuperrime prodidere, sexta- 
rios 7 singulos octogenis 8 aquae misceri compererit prasens 
in eo tractu 9 . Esse autem colore nigrum, odoratum, ve- 
tustate pinguescere. Et Pramnio 10 , quod idem Home- 
rus" celebravit , etiam nunc honos durat. Nascitur 



VI. i . Maroneo. Mapov rez Thra* 
cub. Cratino apad Pollucem vinum 
Maroneum : ofrr* staiov toooutov , 
ovlt pcpava iriopai. Daj.bc. — Ma- 
romeo. Athensso, lib. I, pag. »6 : 
o tou Mosmvoc oivoc. A Marone 
Evanthei filio , Bacchi. nepote , 
Tbracioe rege, nomen habet , a quo 
et Maronea ejusdem or« civitas, 
de qua lib. IV, cap. 1 8. Hodie Ma~ 
rognm. Vini tam nobilia *ix hodie 
reatare nomen ait Andr. Baccius, 
lib. VII , pag. 335. Habd. 

s. Auetor est Homerus. Odyss. 
IX, v. 197. Habd. 

3. ArUtmum. De eo diximus lib. 
VII, eap. 57. Hunc xk fAtXiffooop- 
yiaannreniateprimum seribit Apol- 
bnitScholiastes adArgon. lib.II, 
t. 5oo. Habj>. 

4* Homerm prodidit. Ejus hsso 
carmiaa 1. c. ▼.* 308 : Tsv £' oti 
sivetsv pjAtit^ta olvov if uflpbv , £v Jf- 
s*t i(fc*Xao«€t fi^aTo* ova tZaoai 
fcsrpsi XtS % &pn £* i£tta, etc. H. 

5. Dttrmt etiam vis eadem, ctc. 



Huic vini generi in eadem iila terra 
durat ea generositas. Haad. 

6. Vigorque. MSS. omnes , rigor- 
que. Habd. — Broter. rigor. Ed* 

7. Sextarios. Sextarius congii 
sexta pars fuit : inde nomen : eam 
mensuram capiehat, teste Budsso, 
quam lingua nostraternos septario- 
los vocat,hocest, ternossemisexta* 
rios , trois demi-setiers : hic dodrans 
est pintas Parisiensis , qua) quater- 
nos capit. Hard. 

8. Octogsnis. Sic MSS. omnes, 
non octonis , quod interpolatorum 
obtrusit audacia. Habd. 

9. Pratsens in eo tractu. Commo- 
dius legendum Piotianus putat/me- 
ses 9 quam prassens. £d. 

10. Et Pramnio. Ex eo caseo et 
polenta, IlisxLA, Hecamede tov 
wxt&va parat. Dalbc. — Pramnia 
Schol. Nicandri in Alexiph. p. 58 : 
IIpafj.vio« £i olvo; , airo apir&ou 
np«|Avia<,livxai ^iav rtvic xaXouatv. 

1 1 . Idem Homerus. Hiad. A , v. 
638» Ofvtt nsajAvticp 9 etc. Habd. 



Digitized by 



Google 



3o4 C. PLINII NAT. HIST. 

Smyrnae" regione, juxta delubrum Matris Deum. In 
reliquis claritas generi 1 non fuit alicui. Anno 1 * fuit om- 
nium generum bonitas, L. Opimio' consule, quum 
C. Gracchus 16 tribunus plebem seditionibus agitans in- 
teremptus : ea caeli temperies fulsit, quam cocturam' 7 vo- 
3 cant , solis opere '*, natali Urbis DCXXXIII >9 ; durantque 
adhuc vina ducentis fere*° annis, jam in speciem redacta 



19. Smyrnce. Et in Icaro insula, 
nbi scopulus Pramnius , unde vino 
nomeo, teste Eparchide apud Athe- 
nseum, lib. 1, pag. 3o.£tin Lesbo, 
teste* Ephippo apud eumdem , pag. 
a8. Et in Ephesino agro , qni 
Smyrnensi finitimus, teste Alci- 
phronc, ibidem, pag. 3i. H. 

1 3. In reliquis ctaritas generi 9 etc. 
Legend. ■ In reliquis claritas generi 
non ftiit alicui, anno fuit omnium 
generum bonitatis L. Opimio con- 
sule, quum C. Gracchus tribunus 
plebem seditionibus agitans , inter- 
emptus, ea caelt temperies fulsit, 
cocturamvocanssolis opere, Natali 
Urbis Dcxxxiii. » Anno fuit claritas 
bonitatis omninm generum. Salm. 
pag. 467 , b. 

14. AUeuL Anno. Inde novsd 
sententiae petunt initium codices 
omnes MSS. Reg. Colb. Th. etc. 
Prius legebatur in vetustis editio- 
bus, Romana, anni i47<> f Parm. 
1476, aliisque, « claritas generi 
non fuit alicui. Anno fuit , ete. » 
quod nunc videtur rectius : nisi 
cni magts etiam arriserit, « Annus 
fuit omninm generum bonitatis: * 
quoniam hjec vox postrema in ple- 
risque MSS. sic legitur. Haad. 

i5. L. Opimio. Q. Fabio Max. 
AHobrogico collega. Haad. 

ifi. C Gracchus. Vide qu» di- 



cenda sunt lib. XXXIII, c. 14. H* 

1 7. Cocturam. Quum fructus est 
bene solibus coctus, ut Plinins 
alibi dicit : quod in omni genere 
▼ini hoc Opimii consulatu contigit. 
Martialis , lib. II, ep. 40 : « Cascuba 
saccentur , qucque annus coxit 
Opimi. » Et lib.III, ep. a6: « Maa- 
stca solus habes, et Opimi Csecuba 
solus. » Et Petronius : « Falernum 
Opimianum. » Hard. 

1 8. Opere* Dal. vapore. Ed. 

19. DCXXXUL Ut dizimus 
lib. II, cap. 29, dicemusque ite- 
rum cap. 16 libri ejus. Tamen 
boc loco in MS. Parisiensi legitur, 
« natali Urbis sexcentesimo trice- 
simo quarto.» Habd. 

ao. Duoentis fere. Minus annis 
trihus : nam scripsisse haec ipse 
prodit anno dcccxxx , ut vidimus 
sup. capite. — Ducentis. Quum hac 
forma loquendi Plinius noster,tem- 
porisnotam quohsec edidit, postvini 
Opimiani sstatem , satis aperte si- 
gnet: quidamexistimaruntse posse 
Petronii Arbitri ssvum pariter 
agnoscere ex iis yerbis ejus Saty- 
rici, pag. 1 1 4: • Statim allatas sunt 
amphorss vitress diligenter gypsatas, 
quarum in oervicibus pittacia erant 
affixa cum hoc titulo : valbbjtvm 
OPianANVM abvobvmcbhtvm. » Re- 
ferunt alii hunc scriptorem ad Ne- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



3o5 



inellis asperi : etenim haec natura vinis in vetustate est ; 
tiec potari per se queunt, si non pervincat aqua,usque in 
amaritudinem" carie indomita. Sed caeteris" vinis com- 
mendandis minima aliqua mixtura medicamenta sunt : 
quod, ut ejus temporis aestimatione in singulas amphoras 
centeni nummi statuantur, ex his tamen, usura multi- 
plicata semissibus' 3 , quae civilis ac modica' 4 est, in C. Cae- 

ronis y ad Antonniorum alii, alii 
ad Galiieni principatnm : nnllo 
aane omnes satis idoneo ducti ar- 
gumento. Habo. 

a i . In amaritudtnem. Qnam caries 
vetustatis induxit : qusft nec doma- 
ri , nisi plnrimum aquas misceatur, 
queat. Catull. ep.zxvu : « Minister 
vetuli puer Falerni, Inger mi cali- 
ces amariores : « hoc est , mera- 
ciores , ob vetustatem amariores. 
Gur autem vetnstate yinum ama- 
rescat, disce ex Theophrasto, de 
Causislib. VI, cap. 10, pag. 36a. 
Plinius , lib. XXIII , cap. a a : 
« Quo generosius vinum est » hoc 
magis vetustate crassescit, et in 
amaritudinem corpori minime uti- 
lem coit. > Hahd. 

aa. Sed cteteris. Vina, inquit , 
quas ab Opimio consule usque ad 
praesens durant, minima portione 
addi sojent ad alia vina , commen- 
dationis et suavitatis gratia ; et ob 
id medicamentornm ' pretio ve- 
neunt : nam nt eo tempore , hoc 
est , Opimii consulatu , licitatum 
vinum putemus in singulas ampho* 
ras, nummis sestertiisque centenis 
(gallicsa monetje sunt libr» omni- 
no decem ) : tamen ex his araphoris 
singnlas uncias Caio principe con- 
stitisse vidimus tot nnmmis, sive 
sestertiis, quot usura centeuum 
illornm continet, perannoscxx, 

v. 



multiplicata semissibus : quss usura 
civilis et modica est. Usura semissis 
est , quum de centenis nnmmis se- 
misin mense redit , inanno nummi 
seni : Galli dicunt, six pour cent : 
sive, quod eodem recidit,qnum e 
centenis assibus semis as in mense, 
sive semissis lucri fit ( unde usurai 
semissi primo nomen ) , in anno 
asses seni penduntnr : nti ex Colu- 
mella constat, lib. III, cap. 3,pag. 
93. Vide qu» de usura centesima 
appellata Gothofredus habet in 
Cod. Theod. lib. II, tit. 33 de 
nsuris, Hb. I, pag. a34 , et qusa 
Justellus in Cod. eccl. univ. pag. 
74- Itaqne si amphora, sive qua- 
drantal (idest, ut Festo placet, 
verbo PMica pondera , LXXX vini 
librss ) , Opimio consule centum 
nummis veniit : facinnt autem 
lxjjl libras unciaSDCcccLx;efficitur 
ut semisses usurae, hoc est, nummi 
seni annorom clx nummos dcccclx 
inferant : atque ita singulao vini 
unciae dcccclx nummis, sive sester- 
tiis constitere: quas monetse nostrss 
libra sunt xcvi. Hahd. — Fallitur 
Harduinus. Vide notam ad calcem 
hujus b*bri, pag. 370. £d. 

a3. Usura mtdliplicata semissibus. 
Usura semissium in singulos annos 
adaucta, in centenarium sex, iu 
millenarium sexaginta. Dalkc. 

a4- Quat chiUs ac modica. Sic 

UO 



Digitized by 



Google 



3o6 C. PLINII NAT. HIST. 

saris' 5 Germanici filii principatu, annoCLX singulasun- 
cias vini 16 constitisse nobili exemplo docuimus, referentes 
vitam Pomponii* 7 Secundi vatis* ccenamque quam Principi 

4 illi dedit. Tantum.pecuniarum detinent vini apothecael Nec 
alia res majus * 8 incrementum sentit ad vicesimum annum , 
majusve ab eo* 9 dispendium^ non proficiente pretio. Raro 
quippe adhuc fuere, nec nisi in nepotatu, singulis testis 
millia nummum 30 . Viennenses soli picata sua ', quorum 
genera diximus, pluris permutasse *, sedinter sese amore 
patrio creduntur: idque vinum frigidius reliquis existima- 
tur in frigido potu. 

i VII. (v.) Vino natura est', hausto accendendi* calore 
viscera intus , foris infuso refrigerandi. Nec alienum fiierit 
commemorare hoc in loco, quod Androcydes sapientia 



Persius, Sat.V, v. i49,quincun- 
ces usuras modestas vocat : • Quid 
petis, ut nummi, quos hic quin- 
cunce roodesto Nutrieras v peragant 
avidos sudare deunces? • Habd. 

»5. Caii Ccesaris. Quem Cali* 
gulam nuncuparunt alii , Plinius 
numquam. Habd. 

a6. Annis CLX singuias uncias 
vini. Sors in singulas amphoras 
Opimio cos. nummi ioo. Annua 
usura semissis 1 60 , annorum effi- 
cit 960 , quibus si addas sortem , 
nempe 100 , summa sortis et multi- 
plicata; usura futura est 1060. 
Dalkc. — Annis CLX singulas un- 
cias vini. Lego nummis , non annis. 
Piht. — Anno CLX. Post annoa 
clx ab Opimio consule : nempe 
ann. U. 893 , Caii Principis quar- 
to. Habo. 

27. Pomponu. De eo dizimuslib. 
VU,cap. 18. Habd. 

28. Necalia res majus, etc. Hinc 
explere liceat prs3ceptum,seu regu- 



lam Varronianam de Re Rust. lib. 
I, cap. 65. Dalbc. 

29. Majusve ab eo. Post eum an- 
num , nempe vicesimum. Habd. 

30. Millia n. Si ad Plinianorum 
temporum rationem spectes , mo- 
netss nostrss sunt fere 1 70 fr. £d. 

3i. Picata sua. De quibns egi- 
mus, cap. 3. Habd. 

3 2. Permutasse. Ch. permutare. 

VII. 1. Vbno natura est. Otvos. 
Grsscis, vel Jia to xHq otwsctc <ja- 
irfarXaeOat tov vouv : vel d«o rfif 
frimttc* Nam, ut ait Homerns: 
Matax atxs irv$efta. In levandis cm- 
ris vini utilitatem versns hi Home- 
rici declarant : Otvov toi Msv&os 
ftsol trofaeav dEpicvv 6vxrotc avOpw- 
irotatv avoexsetaeat (AsXsJttvac. Dal. 

i.Accendendi calore.AXlvKO. cfvov 
Homerus vocat, fatxsxoupivov rav 
itytv , u,£ka»a. $ ipuftpov : vel Osojaov , 
xal sxxatovra , iraoa to5 atftstv. Plu- 
tarchns interpretatnr Xopirpbv , xai 
£tauYJf. Dal. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 307 

clarus ad Alexandrum Magnum scripsit, intemperantiam 
ejus cohibens: a Vinum poturus 3 , rex, memento te bibere 
sanguinem terrae 4 : cicuta hominum venenum est 5 , cicutae 
vinum.* Quibus praeceptis si ille obtemperavisset, pro- 
fecto amicos in temulentia non interemisset 6 . Prorsus ut 
jure dici possit, neque viribus corporis utilius aliud 7 , ne- 
que aliud voluptatibus perniciosius 8 , si modus absit. 



3. Poturus. Sic ex MSS. em. 
Hard. cons. Ch. potaturus Gron. et 
Al. Edu 

4. Memento te biBere sangumem 
terrm. Lego contra omnia exempla- 
ria, et contra omninm haetenns 
sententias , Memento te tnhere san» 
guinem tauri 9 id est, venenum;nam 
sangninem tanri mortifernm esse 
hanstn praster Panlum , Aetium , 
IKoscoridem , Nicandrum , Psel- 
lom, et omnem medicorum scho* 
lam, Ptinius quoque prodit lib. 
XI, cap. 38 : « Taurorum, in- 
qnit , sangnis cderrime coit atqoe 
duresc.it : ideo pestifer potu maxi- 
me. » Connrmant hanc correctio- 
nem verba ilJa qu» statim subne* 
ctontur. Pnrr. — Sanguinem terrm. 
Hand absimili fere translatione san- 
guinem uvm vinnm appellant Codi- 
ces Sacri, Gen. XLIX, zi ; Deut. 
XXX , 1 4 » etc Hajld. 

5. Sicut eieuta homini venenum est , 
sie cicutm vinum. Dno verba super- 
fluunt ex exemplari Toletano , 
sicut, et sU : legendnmque prorsus 
ex ejus fide, « Gicuta homini vene- 
num est , cicutss vinum. • Vidit et 
hoc ante noa Hermolaus. Pnrr. — 
Cieutm vinum. Quss vis vini sit ad- 
versuscicotam dicetur lib. XXIII, 
cap. a3, et lib. XXV, cap. 0,5. 
Datoperam Androcydes, nt Alex- 



andro persuadeat, tamquam re po- 
tentissima parcins nt ntatur vino , 
qnod veneni venennmid sit : unde 
non dispari sensn terraesse sangni- 
nem dixit. Hxbd. 

6. Amicos in temuUntia non in- 
teremisset. Clitum , Seneca lib. de 
ira, cap. 17 : Gallisthenem , idem 
auctor lib. IV Natnr. Qussst cap. 
*3. Idem de Clito Epist. lxxxiii y 
18; Val. Max. lib. IX, cap. 3. 
Daz.bc. 

7. Neaue wibus eorporis utilius 
aliud. Venustum hac de re grscum 
epigramma : Owoc , naX rk Xorrpet, 
xsl 4 ittpi xoirpw tpori 6(uWpnv 
irt*p.irtt t^v 6£ov t(( dttfav. Rhod. lib. 
XXVIII, cap. 35. Elegantissimi 
snnt de Gratino et Nicerato versns : 
Obo'c xot yopttvrt udyae *&*t tiwroc 
aouto.... Wap £t wiv«* 06 xoXo* tt*« 
xotc firoc, etc. Rhodig. ibidem ex 
Athensso. Dsxxo. 

8. AUud voiaptatibus perniciosius. 
Vocem voluptati&usMxuetas in Var* 
ronem , lib. VI , cap. 1 3 , expnn- 
gendam censet, eamque lectionem 
a Politiano et Hermolao probari 
testatur. Lucilins : « Scito etenim 
bene longinquum mortalibus mor- 
bnm Invinoesse, ubi qui invitavit 
dapsilius se. » Theognis : Ofvcc irt- 
vo^tvoc ffouXbc xoxoV it* &i ti? aotov 
Ilfcra tirt?a(itv«ic,ov xeje&c, «XX* oVja- 



Digitized by 



Google 



3o8 C. PLINII NAT. HIST. 

VIII. (vi.) Genera autem vini alia aliis gratiora esse 
quis dubitet? aut non ex eodem lacu 1 aliud praestantius 
altero germanitatem precedere', sive testa 3 ^ sive fortuito 
eventu? Quamobrem de principatu se quisque judicem 
statuat. Livia Augusta LXXXII annos 4 vitae Pucino 5 vino 
retulit acceptos, non alio usa. Gignitur in sinu Adriatici 
maris , non procul a Timavo fonte , saxeo colle , maritimo 
afflatu paucas coquente amphoras : nec aliud aptius me- 
dicamentis judicatur. Hoc esse crediderim , quod Graeci 
celebrantes miris laudibus Praecianum 6 appellaverunt 7 ex 

6o$. Panyasis : &c otvoc 6vt,toT<ti fttuv 
irapa £&pov £pi?ov nivo'|Uvoc Jtara 
pirpov, farlp(i«Tpoc£t xiptutv. Vide 
Politianum, Miscellan. cap. 61. 
Dal. — Neque aliud 'voluptatibtu. 
Quas praunatura scUicet morte 
abrumpit, si modus potandi absit. 
— Redundarehssc vox voluptatibus 
Mureto videtur, Varr. lectt. lib. 
VI , cap. 1 3 , pag. 1 40 , meliorque 
futura sententia, si ea deleatur. 
Hoc enim dicet, immodico vino 
maxime debilitari corporis vires : 
quod etpoetsscecinerunt, quos eo 
loci recitat : sed et libri testimo* 
niorum pleni sunt f et exemplorum 

plena vita.IUud tamen voluptaiibus , 

quod expungendum.credit , et Her- 

molaus, et Politianus agnoscunt : 

etquodhis tutius est, MSS. omnes, 

Reg. Colb. Tb. Chiffl. Par. etc. H. 
VIII. 1. Ex todem laeu, Lacus 

dicitur id vas quod mustum conti- 

net, quum preloexprimitur, trans- 

mittitque, quumindolia conditur: 

une cuve : vinum ex eodem lacu , 

vin (fune mime euvee. Habd. 

a-' Germanitatem pratctdere. Hoc 

est , prsestantius esse altero , quod 

ex eodem lacu haustum , atque 

adeo gernianitatis, sive fraternita- 



tis, si fas est ita dicere, ▼inculo 
quodam conjunctum sit. Simlli tra- 
latione palmas cujusdam generis 
caryotarum sorores vocat, lib. sop. 
cap. 9. Habd. 

3. Shm testa. Nam a testa , seu 
dolio saporem quemdam ▼inum ac- 
cipit : et ex picatis quidem doliis 
olim ezpetitum. Haxd. 

4. LXXXll annos. LXXXVI 
omnino vixit, teste Dione , lib. 
LVIII , pag. 6 a 1 : l£ xoci oy^ovtxovro. 
Hflec Livia fuit Augusti conjux. Ve- 
tustto omnes editiones, Romana 
anni 1 4 70 » Parmensis , Tarrisina , 
alissque , cum libris MSS. ▼etusrio- 
ribus habent Livia* nonJuiia. H. 

5. Pucino. Vino ei nomen a ca- 
stello est , de quo egimus lib. HI , 
cap. aa. Hodieque vinum ibi dotif 
eximi» haberi scribit Joh. Candt- 
dus, lib. de rebus Aquileiss , quem 
Baccius laudat, lib. VI , pag. 3s8. 
In Notis , qu83 falso Tironi adscri- 
buntur, apud Gruterum , pag. 144» 
Pcccinum. Hard. 

6. Prafcianum. Ch. Praicianum ap- 
peUaverint. Gr. et Al. Pjrctanon ap- 
peUavemnt. Ed. 

7. Pyclanon appeUaperunt ex 
Adriatieo sinu. Exemplar Salman- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 309 

Adriatico sinu. Divus Augustus 8 Setinum 9 praetulit cunctis, 
et fere sequuti principes, confessa propter experimenta, 
non temere cruditatibus noxiis 10 ab ea saliva ". Nascitur 
supra Forum Appii "• Antea Caecubo ,3 erat generositas 



uceoae non Pyctanon legit, sed 
Pnuctamm : Toletanum vero Prai~ 
tianam; acribendum puto, Parce- 
tfpianam , ex Dioscoride , Hb. V : 
« Parastypianum, ioquit, qnod ex 
Hadriano agro itidem afFertur, odo- 
ratum molliusque est, eapropter 
fallit bibentescopioae potum,etc» 
Neejue pithanon Bcribendum bic ease 
peraoadebit mibi Sabellicus , aut , 
qui eum carpit, Hermolaus, pycta- 
non , nam a Pueano castello , quod 
item Ptolemssua Pucinon grsece 
vocat, qnomodo poasessivum de- 
duci possit ppctanon, non video. 
Purr. — Prcccianum. Ita MSS. om- 
nes, Reg. Colb. Th. non pyctanon , 
ut Hermolaus scripsit. Hamn. 

8. Divus Ausjustus. Et Rhastico 
etiam Tino delectatum acribit Sue- 
tonina in ejus Tita , cap. lxxtii. H. 

9. Setimnm. Ab oppido Setia, 
nxmcSexze, haud procolTarracina. 
Martialis , lib. XIII , epigr. cxu : 
■ Pendula Pomptinos qua spectat 
Setia campoa , Exigua ▼etulos misit 
abnrbe cados. • Athenao, lib. I 9 
pag. 96, otvoc ZtTivoc , quod vinora 
simile Falerno dicit. Silio, lib. 
VHI, 376 : « Ipaiua mensis seposta 
Lyari Setia. » Haho. 

to. Non temere cruditatibus noxiis 
ab ea saiim. Nascitur supraFomm 
AppiL Simile non saliva exemphir 
Saimanticeoae. Scribendum opinor, 
• noo temere cruditariboa noxiia 
ab eo. Setia oaacitor sopra Forum 
Appii. • Pijrr. — Ab ea saiiim. 



Saliva , gustus et aapor. Peraius : 
« Nectennem aolersturdorum noaae 
salivam. • De Tini tamen familiari 
et peculiari sapore usurpatur infra 
lib. XXUI, cap. 1 , circa medium. 

DlLSC. 

1 1 . Ab ea saliva. Ita libri omnes. 
Hoc est, ab eo Tiniliquore, quiim, 
uti parest, omnino deferbuit. Pli- 
nius, lib. XXUI, cap. aa: • Sua 
cuique vino saliva innocentissima 
est ■ ; hoc est, naturalis sapor. Alia 
sententia lib. XI , cap. 1 a , mel 
idem appeilat quamdara siderum 
salivam. Setinis porro vints cibos 
concoqni Pliniustradit,lib. XXIU, 
cap. ai.HanD. < 

12. Forum Appii. De quo Jib* 
III, cap. 9. Ibi nunc Casarilto di 
S. Maria , iv mill. pass. infra Se- 
tiam , juxU paludes Pomptinas. H. 

i3. Cmcubo , etc. Galen. lib. 
x«T&To'irou<, in Arteriacorum expo* 
sitione Caecubum vinum a loco 
dictum minime putat , sed ita vo- 
catum fuissequodvisvetuatiaaimum, 
et ob vetutaatem fnlvom , iro££ov , 
quod etiam Meth. XII. rursns con- 
firmat, et lib.I de Antidotis. Dal. 
— Antea Ceecubo. Martialis, lib. 
Xin, ep. oxv : « Cascnba Fundaoia 
generosa coqnnntnr Amyclis , Vitis 
et in media nata palude viret. • Si- 
nua Fundanua , qoi et Amyclanus, 
et Formianua, et Caietanua dictua 
eat, non minus quam Pomptina» 
palodes aquia reatagnaniibus et 
paJostribus oppletor. Cave enim 



Digitized by 



Google 



3io C. PLINII NAT. HIST. 

celeberrima in palustribus populetis, sinu 14 Amyclano: 
quod jam intercidit, et incuria coloni, locique angustia; 
magis tamen fossa Neronis, quam a Baiano lacu Qstiam 
usque navigabilem inchoaverat* 5 . 
3 Secunda nobilitas Falerno agro erat, et ex eo maxime 
Faustiano ,6 . Cura culturaque id collegerat Exolescit hoc 
quoque, copiaB potius , quam bonitati studentium. Falernus 
ager a ponte Campano " 7 laeva petentibus Urbanam colo- 
niam 11 Syllanam nuper Capuae contributam incipit Fau- 
stianus autem circiter quatuor milliaria vico prope Ce- 



credas de palude Pomptina ipsa, 
aut Plinio nune , aut Martiali , esse 
aermonem : quem tamen errorem 
Plinioafiingit Cluverius inltal. ant. 
Ager Cwcubu», de quo lib. III, 
cap. 9 9 nomen vino dedit. H. 

1 4* Smu Amyclano. In eo tractu 
fuerunt Amyclm deletai a serpenti- 
bus, et in propinquo Fundanus la- 
cui. Supra Hb. I , cap. 5. Dal. 

i 5. Quam a Baiano lacu Ostiam 
usque navigabiUm inehoaverat. Scri- 
bendum non a Baiano f sed ab 
Averno. Suetoniua in Nerone , cap. 
zxxi : « Foasam ab Avcrno Ostiam 
usque , ut natibus nec tamen mari 
iretur, longitudinis per cx.x millia- 
ria, latitudinis qua contrariss quin- 
queremes commearent.a Gornelius 
Tacitus,lib. XV : « Namque ab lacu 
Avemo navigabilem fossam usque 
ad ostia Tiberinadepresiurum pro- 
miterat. « Pijtt. — A Baiano laou, 
Qui et Avernui proprie appellatui, 
a Baiarum vicinitate Baiani oagno- 
men invenit. Hoc Neronis incm- 
ptum describit uberius Tacitua , et 
Tranquillus in Ncrone, loc. cit. H. 

1 6* Faustiano. Nnnc Falciano di- 
citttr, ubi nobilisaimnm bodieque 



Falernum nascitur, incolis Vino 
Razzese appellatum. H. — Faustia» 
no. Cbifflet. Faustino; et moi Da- 
lecamp. culpa coplat potuu, quam f 
etc. £d. 

17. Ponte Campano. Fuit illeSa- 
voni amni impositus (quo de amne 
diximui lib. III , c 9 ), in via Con- 
sulari , quss ab urbe Capua ducit 
Sinuessam : ut recte vidit Gotbo- 
fredus in Cod. Tbeod. lib. IX , tit. 
4o , de poenis, pag. 3o4- Vide etiam 
Camiilum Peregr. in Campan. pag. 
4 1 8. Hujus etiamnum nomen restat 
in vicino pago , 5. Giovannia Ponte 
Campano. Quas villa fortassis ea 
est, cujus Horatius memintt, Sat. I, 
v, 45 : « Proxima Campano ponti 
quas villula , tectnm Prssbuit , etc. > 

z 8. Urbanam eoioniam. Qum Pto- 
lemaeo, lib. III , cap. 1 , Forum 
Popilii ; a Carinola seu Calenensi 
civitate, «t Savone amne baud 
proculj dimcesos Capuanat, eujus 
jurisdictioni olim quoque contri* 
buta. Tabul. Peuting. segm. iv : 
« Sinuessa VII. A Ponte Campano 
III.Urbanis IH. • Appellatione ea 
Vroanis indicatur colonia Urbana 
SyUana. Haad. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



3n 



dias 19 , qui vicus a Smuessavi millibus abest. Nec ulli in 
vino major auctoritas : solo vinorum fiamma accenditur. 
Tria ejus genera, austerum, dulce, tenue. Quidam ita 
distinguunt : summis collibus Gauranum gigni ao , mediis 
Faustianum , imis Falernum. Non omittendum autem nulli 
eorum, quae celebrentur, jucundum saporem uvse esse. 

Ad tertiam palmam varie venere" Albana Urbi vicina, 4 
pradulcia" ac rara in austero' 3 . Item Surrentina' 4 in 
vineis * 5 tantum nascentia , convalescentibus maxime pro~ 
bata, propter tenuitatem salubritatemque. Tiberius Csesar 
dicebat consensisse medicos, ut nobilitatem Surrentino 
darent , alioqui esse generosum acetum. C. Caesar, qui 



19. Cedias. Hiccampus Ceditius, 
cujns meminit Plinius, lib. XI , 
cap. 97 , et Ceditia taberns» in via 
Appia, a domini nomine ▼ocata» 
apod Pestum. Gruter. pag. 448 : 

COXdOKIS. SINYBSSABIS. BT. CtDIA- 

vis. Hard. 

40. Summis eoMbus Gauranum 
gignL Ceucinum ntrumqne exem- 
plar non Gauranum agnoscit; recte 
puto : nam de Ganrano infra dis- 
serit. Cancinum antem ▼inuni 
Athensms celebrat inter Italica,lib. 
I. Pist. — Summis eoltibus. Mon- 
tinm scilicet in eo tracfu assurgen* 
tinm. Haed. 

ai. VarU venere. Variam fnisse 
eornm vini genernm anctoritatem 
rndicat, aliudque alio tempore prav 
celluisse : ant varia vini Atbani ge- 
nera exstitisse , quod et Athensus 
prodidit lib. I v pag. 16 : alterum 
subdnlce f acerbum alterum : 6 pk* 
vXoxocCmv* 4 £* ^eoxi««. Habd. 

3 3. Prafdulcia, etc. rXuxoc£tiv, 
subdulce ease , non prssdulce esse 
Athen. lib. I, ex Galeno asserit. 



a3. Atbana Urbi vicina, prat- 
dulcia ae rara in austero. Item 
Surrentina in vineis tantum nascen* 
tia 9 etc. Legendum arbitratnr Pin- 
tianus , non in austero , sed in 
arbusto , ut inf. • Et quas in vineis 
arbnstisqne nascuntur, Fnndana. » 
Ed. — In austero. Ita MSS. omnes. 
Rara esse ait Albana vina, quibus sit 
austera suavitas , ut ait Tullius de 
Orat. Hb. III, n. 101. Falernum 
quoque geminum Athenams agno- 
scit 1. c. austernm, et subdulce : 
«ftcup&c x«l yXuxaCwv.HARD. 

9 4. Surrentina. Laudat hsse ▼ina 
Martialis , lib. XIII , ep. cx ; et 
Ovid. Metam. Hb. XV , ▼. 710 : 
• Surrentino generosos palmite 
colles. • Colum. III , a . Horat. II , 
Sat. 4, 57 : « Surrentina vafer qui 
miscet vina. » Ed. 

aS. In vineis. Palatis ▼itibus , 
vignes echaiassees. Hard. 

26. Surrentino darent. Galen. 
lib. XII Therapeutices: « Surrenii- 
num adstringit nonnihil, aliisque 
suarius est ac calidins. » Dal. 



Digitized by 



Google 



3ia C PLINII NAT. HIST. 

successit illi , nobilem vappam ' 7 . Certant lS Massica aeque; 

5 ex monte Gauro ' 9 Puteolos Baiasque prospectantia. Nam 
Falerno contermina Stajtana ad principatus 30 venere non 
dubie; palamque fecere suaquibusque terris tempora esse, 
sicut rerum prbventus occasusque. Juncta his praepohi 
solebantCalena 31 ; et quae m vineis arbustisque nascuntur, 
Fundana 3 - 1 . Alia ex vicinia Urbis Veliternina, Priverna- 
tiaque. Nam quod Signiae 33 nascitur, austeritate nimia 
continendae utile alvo , inter medicamina numeratur. 

6 Quartum 34 curriculum publicis epulis obtinuere a Divo 
Julio (is enim primus auctoritatem his tribuit, ut in 



17. Vappam. Vappa, vinum 
coiTnptum,t(i?i)xctcQivoc, vin tour» 
ntS; ut 6(ivi)c acescens : fcaavritac, 
et i(iTi)Xof , evanidum , fugiens, qui 
n'est point de garde : {xXpXujAivoc , 
languidum et sublestum, qui na 
point d§ forcfi. Dai.. — Vappam. 
Yinum sublestum vox ea sonat. 
Horat. lib. I , Sat. 5 , v. 16 : « Ab- 
sentem cantat amicam Multa pro- 
lutus vappa nauta. > Hard. 

»8. Certant. De tertia palma, 
sive de tertio nobilitatis gradu cer- 
tant cum Albanis Massica. Laudat 
Horatius, Od. I, 1 , 19 : • veteris 
pocula Massici. » Habd. 

19. Ex monte Gauro. Hoc est t e 
monte Massico in Gauranutn trans- 
latis vitibus vina expressa. Habd. 
— r Gauro. Six ez MSS. emendavit 
Harduinus ; GronOv. et alii , Gau- 
ra.no. Ed. 

3o. Ad prmcipatus. Ad primam 
palmam : ut caHeria omnibusgene- 
ribuf anteponerentur. H. — Dalec. 
principatum. Ed. 

3i . Juncta his praponi solebant 
Calena. Ab oppido cognomine, 



de quo jam diximus tibro UI, ca- 
pite 9. Haad. 

3a. Fundana. A suis quaeque 
oppidis cognominata : de quihus^ 
lib. IH, egimus. 4>ouv£avoc olvoc 
Atben. lib. I, pag. 27. Et Priver- 
nas agcr , et Veliterninus, hodieque 
vini ferax, teste Baccio, lib. VI, 
pag. 287 et 989. Privernatia com- 
mendat Galenus apud Athen. tib. 
I, pag. a6. H4HD. 

33. Quod Signw nascitur t auste- 
ritate nimia , etc. Martialis quoque , 
lib. XIII, epigramm. pxvi : « Pota- 
bis liquidum Signina morantia ven- 
trem; Ne nimium sistant, sit tibi 
parca sitis.»' Celsus item, lib. IV , 
cap. 5 , ad resolutionem stomachi 
medendam, vinum Signinum ob 
insiguem austeritatem commendat: 
hodieque ea vis ei vino est, teste 
Baccio, lib. VI, pag. 198. Videet 
C»l. Aurelianum, lib.IV, c. 3. H. 

34. Quartum curriculum... ofai- 
nu*/v,etc. Quarfum nempeauctori- 
tatis ac nebititatis locum : ab auri- 
gis ducta metaphora , qui curru in 
Circo certabant. Haad. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3i3 

epistolis 35 ejus apparet) Mamertina 3 % circa Messanam 
inSicilia genita. Ex iis Potulana 37 , ab auctore dicta,in loco 
proximo Italiae laudantur praecipue. Est in eadem Sicilia 
et Taurominitanis honos , lagenis pro Mamertino plerum- 
que subditis. 

Ex reliquis autem a supero mari 3 ? Praetutia 39 atque 7 
Ancone nascentia, et quae a palma una forte enata 
Palmensia 4 ° appellavere. In mediterraneo vero 



35« Ut tii ephtotis. Meminit ha- 
Tranquillus in ejus vita , cap. 
tvi : « Epistolae qooque ejui ad 
senatnm exstant , quas primum vi- 
detur ad paginas et forroam memo- 
rialis libelK convertisae , quum 
antea consules et duces nonnisi - 
transversa charta scriptas mitte- 
rent. Exstaot et ad Ciceronem , item 
ad familiares, domesticisde rehos : 
in qoibus , si qoa occoltios perfe- 
renda erant , per notas scripsit , 
sic strncto litterarom ordine > ot 
nollom verbum effici possit : qu» 
si quis investigare ac persequi vellet, 
quartam elementorum litteram , 
id est, dproa, et perinde reli- 
quas commutet. * Habd. 

36. Mamertiaa. Loeum corru- 
plissimum sic restituo , « Mamer- 
tina circa Messanam in Sictlia ge- 
nita et Iotaliana ah auctore dicta : > 
ut sit sensus : Mamertina a Roma- 
nis dicta , eadem in Sicilia genita 
appellari Iotaliana. Athenams au- 
ctor, lib. L. Pivt. — Mamertina. 
Laudat hac Athenaras, lib. I , 
pag. «7; Martialis, quoqoe, lib. 
XIII , ep. cxvu : • Amphora Ne- 
storea tibi Mamertina senecta Si 
delur , qnodvis nomen habere po- 
tetL > Hoc est, vel Opimiana dici, 
vel FaJerna potest, aut Cascuba : 



et cum prssstantissimo quoque vino 
de bonitate contendere. Hjjrd. 

37. Potutana. Athensso, lib. I, 
pag. 27, i«ToXl*o; otvo; pro Ifarot- 
XIvo« scribitur, et prsecipu» com- 
mendationis esse dicitur. Habd. 

38. Ex reliquis autem a supero 
mari. Vina haoc supernatia appel- 
lata, ut Persica, dequibus lib. sq. 
cap. 1 1 : vetus inscriptio ■ apud 
Reines. pag. 337, bbgotiabtbs. 

VIHI. SVPBBHAT. BT. ABI9KIK. H. 

39. Praftutta, De Praetutiano 
agro , b'b. III, cap. 18. Juxta An- 
conam Sirolum oppidum est novo 
nomine, ubi Prsstutianus otim ager, 
soo adhoc vino celebre, inqoit 
Andr. Baccius, iib. V, pag. a5o; 
Anconitanum laudat Athen. lib. I, 
pag. *6. Habd. 

40. Palmensia. In Palmensi agro 
genita de quo , lib. III, cap. 18, 
ubi nunc castellum , Torre de Pal- 
ma. Palmenses uvas incoto hodie 
Maranas voeant a vicino pago. In 
vinis non habet usum , sed in 
mensis tantum. Baccius, lib. V, 
pag. a56. MSS. Palmesia prafe- 
runt, etlibri hactenns editi , veteri 
more, pro PaUmmsia: quemadmo- 
dum in Vespasiani numrais, bqka. 
bbsvbobs pro Homa Resurgens. Sic 
passim in lapidibos et MSS. cos. 



Digitized by 



Google 



3i4 C. PLINII NAT. HIST. 

natia 4 ' ac Macenatiana 4 '. In Veronensi item Rhaetica, 
Falernis tantum posthabita a Virgilio 43 . Mox ab intirao 
sinu maris, Adriana 44 . Ab infero autem, Latiniensia 45 , 
Graviscana, Statoniensia. Etruriae palmam Luna 46 habet, 
8 Liguriae Genua 47 : inter Pyrenaeum Alpesque Massilia ge- 
mino sapore , quando et condiendis aliis pinguius 48 gignit, 
quod vocant succosum. Baeterrarum 49 intra Gallias oon- 
sistit auctoritas. iDe reliquis in Narbonensi genitis asseve- 



et raocos. pro Consui, ct Procon- 
sule. Hard. 

4t. Catsenatia* A Csesena, de 
qua Hb. III t cap. 90. Nostristem* 
poribus, inquitidem Baccius,pag. 
a6i f tani oopia quam gratia fecile 
landem eam exsuperant vina Cssse- 
natia, quam a vetustis scriptori- 
bus habuere. Laudant ea Cato, 
Varroque, de R. R. lib. I. H. 

4*. Mmeenatiana. A Msscenate , 
C. Augusti familiari et fido amico, 
regio sanguine orto , quod Horatius 
palam facit. Ejus enim pater Me* 
nodorus Cs&saris partes secutus 
contra Pompeium. Menodori pater 
Menippus , et hu jus Cecinna , rex 
Etruscornm. Cilnium vocatum 
fuisse ostendit Tacitus, lib. V. Csb- 
terum Augustus bellis civilibus 
Cilnium Msscenatem equestris or- 
dinis cunctis apud Romam atque 
Italiam prssposuit. Dalec. 

43. A VirgUio. Lib. II Georg. 
v. 95. Admirantis hoc esse Plinius 
existtmat : Seneca vero , incerti , 
landatnrusne , an vituperaturussit. 
Turn. lib. XXX, oap. 96. Dal.— 
Georg. lib. II, ▼. 95 : « et quo te 
rarmine dicam , RhsBtica ? neo eellis 
ideo contende Falernis. > Rhssto* 
rum oppidum Verona dicitur, lib. 
III, cap. *3. Haud. 



44« Adriana. MS. Adriatica. — 
Adriana. A£ptavoc ofvoe Athensso, 
lib.I, pag. 33 , ab Adria oppido in 
intimo sinu Adriatici maris posito, 
ut vidimus iib. III, cap. ao, et 
vino et mari nomen. Ha*d. 

45. Latiniensia. Et hts generibus 
a suo quibusque agro nomen. Nos 
de iis dudum in Geographicis egi- 
mus, iib. m. Hard. 

46. Luna habet. Hodieque vina 
Lunensia Romae gratissima. Bac- 
cius, lib. VI, pag. 3o7- Ex ora 
Genuensi vinum e Quinque terris 
nominatum ,eximi» nobilitatisest : 
idem, pag. 3o8. Hard. 

47. Liguriat Genua. Vinom Li- 
gusticum vilioris not» fhiase Mar- 
tialis innuit , lib. III , ep. 81 : « Li- 
gurumque nobis saxa quum mini- 
strentur , etc. ■ Hahd. 

48. Pinguius. Nigrius, orassius- 
que. Sed et delicatius vinum habet 
Massilia hodie, cui a S. Laurentio 
nomen fecere. Haad. 

49. Batterrarum. Haud procul 
Bsterris vinum generosum ab agro 
in quo provenit ,nomen habet , vin 
museat de Frontignan. Sed et reliqua 
gallica vina sunt regalibus ccani* 
expetita t eCampania Remense, et 
quod viii d'Ai , de Siilery, vocant, 
aliaque propemodum infinha. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



3i5 



rare non est : quoniam officinam ejus rei fecere tingentes 
fumo 5 % utiaaraque non et kerbis, ac medicaminibus 
noxiis! Quippe etiam aloen mercantur 5 ', qua saporem 
coloremque adulterant. 

Yerum et longinquiora Italiae ab Ausonio mari, non 9 
carent gloria : TarentinaT 5 ', et Servitiana, et Consenti» 53 
genita, etTempsae, acBabi» 54 , Lucanaque 55 , anteceden- 
tibus Thurinis. Omnium vero eorum maxime illustrata 
Messalas potu et salute, Lagarina 56 , non procul Gru- 
mento 57 nascentia. Campania nuper excitavit novis no- 
minibus auctoritatem, sive cura, sive casu, ad quartum 



50. Quoniam offlcinam ejus rei 
fectre ttagentes fumo. Exemplar To- 
Jetanum, « quoniam officinam ejua 
rei famo tingoentes fecere. » Le- 
gcndum poto, « quoniam officinaa 
eontm fnmo et unguentis infecere. » 
Nam alibi Plinins vina unguentia 
coodiri tradit. Pnrr. — Quoniam 
officinam, ete. Vinnm id Plato Comi- 
coa apnd Athenamm xa*vi«v vocat : 
Martialis fumos Massilitanos. Lo- 
com, in qno aic condiebantur,Go- 
lnmella Nebolariom appellat. Dal. 
— Tingentes fimo. Fnmo adulte- 
rantes, ut mporem mntarent 9 ac 
Tetostatem referrent. Martial. lib. 
X, ep. nifit ■ Improba MaesHiss 
quiquid fomaria cogunt y Acoipit 
astatem quiaquie ab igne cadua. » 
£t lib, III, cp. lxxxii : • Vel cocta 
fnmia muata Maaailianis. » H. 

5 1 . Quippe etiam aloen mtrcantur. 
Ad potum vinum id non parabatur, 
aed ad usum medicina. Dalbc — 
Etiem aioen. Sic MSS. Reg. etc. 
nonutediti omnea vulgo, oloen. H. 

5a. Tarentina. Laudat haso vina 
MaitieJie f lib. XIII , ep. oxxv, et 
Athenatue libro I, pag. 17. Pro 



Servitiana , etsi ita MSS. omnes 
habent » Andr. Baccius , lib. V, pag. 
«4 ' 9 legit Seberiniana, ab urbe no- 
bili , qnam vulgus vocat San-Seve- 
rina, Archiepisoopali sede ornata, 
quss Stephano 2t€ipv)v^ , cujus ager 
hodieque optinii vini ferax. H. 

53. Consentia. De Gonsentia et 
Tempsa, lib. III, cap. 10. H. 

54. Babim. Apnd Athen. Hb. I, 
pag. «7 , inter vina Italias Bop€tvoc 
olvoc landatur, quem Plinius nunc 
forte signat. Habj>. 

5 5. Lucanaque. E Lucahia» vinis , 
inquit, Thurina ceMerisantecedunt. 
Oovpwev olvov laodat ex Strabone 
Stephanos, pag. 3xi. Hard. 

56. Lagarina. Qnibus salntem 
snam Messala tulit acceptam, : ut 
Pucino Livia. De Messala sene egi- 
mus in Anctorum Indice. A Lagaria 
quondam urbe Lagarina vina no- 
men habent , teste Strabone f lib. 
VI , pag. *63. Prope Thnrios fuit : 
nec opptdi hodie ullum, nec vinea- 
rum soperest vestigium. Habd. 

57. Non proeui Grumento. De 
eo oppido jam sopra diximus lib. 
III, cap. i5. Hasjd. 



Digitized by 



Google 



3i6 C. PLINII NAT. HIST. 

a Neapoli lapidem Trebellicis 58 : juxta Capuam Caulinis* 9 , 
et in suo agro Trebulanis 60 : alioqui semper inter plebeia 
et Trifolinis gloriata 61 . Nam Pompeianis 6 ' summum X. an- 
10 norum incrementum est 63 , nihil senecta conferente. Do- 
lore etiam capitum 64 in sextam horam 65 diei sequentis in- 
festa deprehenduntur, Quibus exemplis, nisi fallor, ma- 
nifestum est, patriam terramque referre, non irvam ; et 
supervacuam generum consectationem in numerum; quum 
eadem vitis aliud aliis in locis polleat. Hispaniarum Lale- 



58. TrebeUicis. 6 h Ni« iroXit 
Tot&XXuto; otvo( , inquit Galenus 
apu4 Athenceom f lib. I, pag. 27 : 
itSxparec rf ^bvapti , t&copaxoc , sC- 
Cop.o«. Hard. 

59. Cautinis. Qun Falernis simi- 
lia fuisse ait Galenus 1. c. De vinis 
Caulinis vide Camill. Peregrinum 
in Camp. Fel. pag. 5i5. Haid. 

60. Trebuianis. Trebulani coguo- 
mine Balinienses , de quibus in 
Campania dictum est , lib. III , cap. 
9 , dedere huic generi nomen : non 
Trevium Calabriss oppidum , ut 
Baccius existimat, lib. V , pag. 
167. Hajld. 

6 1 . InterpL et Trifolinis gloriata. 
Campania , inquit , et Trifolinis 
vinis gloriatur t sed quae inter ple- 
beia et vulgaria numerari oporteat. 
Ab agro cognomine traxere nomen. 
— Trif. Sic MSS. omnes et editi 
iibri. Frustra Cluverius in Italia 
antiqua emendat, « Trifolinis gloria 
sua. » Hanc emeadationem , tum 
MSS. omninm auctoritas, tum in« 
terpretatio nostra con? ellit. Quod 
si porro haec vina Campani» pro- 
pria ac peculiaria sunt, ut Plinius 
noster asseverat , male trifolina 
vina Dalecampius interpretatur e» , 



quse tertio foliorum exortn , netn- 
pe tertio anno ad bibendum tem- 
pestiva erant, vulgo vin de trois 
feuiUes , quum btsc ubique gentium 
nasci possint. Ab agro Campaniss 
aliquo nomen oportetaccepisse,eo- 
que Cumis vicino. Juvenalis, Set. 
9, v. 56 : n Et Trifolinns ager fe- 
cundis vitibus implet, Suspectum- 
que jugum Cumis. • Trifolina vina 
inter plebeia pariter censeri vult 
Martialis, iib. XIH, ep. cxiv, cujus 
lemma , Trifolinum vinum : « Non 
sum de primo • fateor , Trifolina 
Lysso , Inter vina tamen septima 
vitis ero. » Tptf uXXivoc olvoc Galeno, 
de sanitate tuenda , lib. V , cap. 5 , 
pag. 147, tom. VI. Hard. 

62. Pompeianis, Amunicipio ejus 
nominis , prope Vesuvium, dequo 
lib. III , cap. 9. Haud. 

63. X annorum inerementum est. 
Duratiouis et sstatis terapus, * 
dut|Aii. Daxbc. 

64. Etiam capitum. MS. etiam 
capitis. £d. 

65. Jn sestam horam. In meri- 
diem. H. — Quum eadem vitis... 
polleat. Vet. puUuiet ; quod si pla- 
ceat, legere jubet Dalec. vitis miia 
aliis in iocis puUuiet. Eo. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3i7 

tana 66 copia nobilitantur; elegantia vero Tarraconensia% 
atqueLauronensia 6 *; etBalearica ex insulis, conferuntur 
ltaliae primis. Nec ighoro, multa praetermissa plerosque 
existimaturos, quando suum cuique placet , et quocumque 
eatur, fabula eadem reperitur 69 : Divi Augusti judiciorum 
ac palati peritissimum e libertis , censuram vini in epulas 
ejus facientem , dixisse hospiti de indigena. vino 7 °, novum 
qutdem sibi gustum esse eum, atque non ex nobilibus, 
sed Caesarem non aliud poturum 7 \ Nec negaverim "et alia 
digna esse fema ; sed de quibus consensus aevi judicave- 
rint, hasc sunt. 

IX. (vn.) Nunc simili modo transmarina" dicemus. In 
summa gloria post Homerica illa, de quibus supra dixi- 
raus\,iuere Thasium 3 Chiumque : ex Chio quod Arvi- 



66. Laletana. De quibus jam 
dixi, Rb. III, cap. 4. Martialis» 
lib. VII , ep. x.11 : ■ Et Laletan® 
nigra lagena sapss. > Et lib. I , ep. 
xxvii : « Fssz Laletana. » Copia ma- 
gis, qnam bonitate, commendari 
ea Plinins significat. Hard. 

67. Tarraconeruia. Idem Martia- 
fis,lib. XIH, ep.crvni : «Tarraco, 
Campano tantum cessura Lyaeo, 
Haec genuit Tuscis aemula vina ca- 
dis. - Silins quoque, lib. III, 370 : 
« Latio tantum cessura Lyseo Tar- 
raco. » Habd. 

68. Lauronensia. A46p«y Tarra- 
conensis Hispani» oppidum 9 a 
Sertorio igni vastatum , ut auctor 
est Plutarchus in ejus vita, pag. 
577. Habo. 

69. Reperitur.WHL reperiatur.Tto. 

70. Indigena vino. Ibi geuito, 
nec alinnde advecto : du vin du 
pays. Hard. 

71. Poturum. MS. potaturum. Ed. 
IX. 1. Nunc simUi modo trans- 



marina dicemus. Ex transmarinis 
vinis praecipua Plautus m Pte- 
nnlo memorat : « IJbi Leucadio, 
Lesbio, Thasio, Coo, vetustate 
vino edentulo sstatem irriget. » 
Dax.ec 

1. Supra diximus. Cap. 6. Hard. 

3. Thasium Chiumque: ex Chio 
quodArpisium vocat. Utrumque lau- 
dat et Athen. lib. I, p. *8. Idem 
pag. 3i , ex Chio genere illud an- 
teponit, quod Arvisium vocant : 
X«pilc«po? ^' *?" Xtoc, xat tou 
Xlou 5 xa).oup.*vo; Apoufoioc. Sic et 
Galenus scrihit, xxra towouc, lib. 
II, cap. t , pag. 364» et Kb. IV, 
cap. 6, pag. 43 1. De eo Virgil. 
Ecl. V , ▼. 7 1 : « Vina novum fun- 
dam calathis Anrisia nectar. » Et 
Silius , VII, a 10 : « Tmolus , et am- 
brosiis Arvisia pocula succis. • Ab 
Arvisio ejus insulss monte , si Vibio 
Sequestro fides, pag. 34a » id vino 
ei nometi. Chium hodieque vinnm 
in summo pretio est. Hard. 



Digitized by 



Google 



3i8 C. PLINII NAT. HIST. 

sium vocat 4 . His addidit Lesbium 5 Erasistrati maximi 
medici auctoritas, circiter CCCCL 6 annum urbis Romae. 
Nunc gratia ante omnia est Clazomenio 7 , postquam par- 
cius mari condiunt. Lesbium sponte naturae suae mare 
sapit Nec Tmoliti per se gratia*, ut vino : sed cujus dulci 
admixto 9 , reliquorum duritia suavitatem accipiat, simul 
et aetatem , quoniam vetustiora protinus videntur. Ab his 
dignatio est Sicyonio", Cyprio, Telmesico, Tripolitico, 
Berytio,Tyrio, Sebennytico. IniEgypto hoc nascitur tri- 



4. Vocat. Dal. vocant. Arusium 
Turn. XXV , cap. aS , agro aspero 
et importuoao insulss Chii. Strabo, 
lib. XIV. Virgilius in super. nota 
citatus : « Vina fundam Arvisia » : 
quamvis aliqui legant Arethusia. 
Hujus meminit Clemens Alex. p»- 
dagog. II, cap. a ; Plutarch, adver* 
sus Epicurum ; Victorius , XV , c. 
*4. Servius apud Virgil. Georg. II, 
in his versibus : « Sunt et Aminess 
vites , firmissima vina , Tmolus et 
assurgit quibus, et rex ipse Pha- 
nams : » notat Lucilio Xiov otvov 
£uva?yjv vocatum fuisse, tamquam 
satrapam , eademque forma lo- 
quendi Phanaeum regem appellari. 
Tmolus Lydias mdns Sardibus im- 
minens , Phancus promontorium 
in insula Chio , vino nobilissimum. 
Canterus, cap. 3. Dajlbg. 

5. Lesbium. Quo nullum suavius 
aiunt Alexius apud Athen. lib. I, 
pag. 3 8 , ct Archestratus , pag. 
»g. Hahd. 

6. Circiter CCCCL. Ita MSS. 
omnes Reg. Colb. Chiffl. etc. H. 

7» Clazomenio. Ab urbe cogno* 
mine, de qua lib. V, cap. 3i. H. 

8. Nee Tmoliti per se gratia ut 
vuw. Illud prsstermittendum non 



est, Tmoliten et mesogiten idem 
vinum esse; Plinio diversa, qui 
paulo post de mesogite tamquam 
diverso loquitur; subscribit Piinio 
Strabo lib. V. Pivr. — Nee TmtUitL 
A Tmolo monte , de quo lib- V, c. 
3o. Vinum Tmolites commendat 
Vitruvius, lib. VIII, cap. 3 , pag. 
161. Idem Lydiam Tmoliten. Sic 
enim legendum, non Meliton, ut 
in editis. Habd. 

9. Cujus dulci admixto. Cujus 
vini mustum si reliquis admiscea- 
tur. Grascorum ritu loquitur, qui- 
bus yXuxbc otvoc, mustom. est, et 
vinum dulce. Habd. 

10. Sicjronio, etc. Et hssc a sui* 
cognominata oppidis , de quibus 
in Geographicis egimus. Sicyonium 
laudat Athenasus , lib. I , pag. 33, 
Berytio porro, Tyriooue, Gazetum 
adjungi , sive Gazeticum , quod ex 
eodem fere tractu , potuit , a Gasi 
scilicet urbe Palssstinss. Commea- 
dant enim id vini genus Sidon. 
Apollinar. Carm. 1 5 , ad Omma- 
tium; Corippus, lib. III, num. 3; 
Cassiodorus, lib. XII, ep. is; 
Fortunatus de vita S. Martini , lib. 
IV ; Gregor. Turon. de Gloris. 
Conf. cap. 65, et alii. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 319 

bus generibus" uvarum ibi nobile, Thasift", JEthalo' 3 , 
Peuce. Post hac auctofttas Hippodamantio' 4 , Mystico' 5 , 
Cantharite' 6 , Protropo I? Gnidio, Catacecaumenitaa '*, Pe- 
tritae 19 , Myconio". Nam Mesogiten" capitis dolores facere 
compertum est : nec Ephesium salubre esse ; quoniam 
mari et defruto condiatur. Apamenum" mulso pracipue 



1 1. Trihtu generibus uparum. Cc- 
dicee omnes tam antiqui quam im- 
pressi, Thasia et alopeco agnoscunt, 
sed quia prsscessit Terbum tribus, 
emendatores Teterem lectionem in* 
Terternnt 9 nt ex duobus generibus 
tria facerent Titium genera. Sed 
aatint fuisset pro tribut duobut sub* 
stituere , quum paoci in Plinio 
nomeri errore Tacent, qnam ita 
impodeoter Tim priscs» lectioni 
aflen» : nam de jEthalo et Peuce 
nnsqnam mentio, de alopece ▼ero 
sic dicta quod caudas Tulpium imi- 
tetur , in fine capitis tertii dixe* 
rat. Piar. 

11. Tkasia. Et Thasiam in M- 
grpto vitem appellatam esse rursom 
idem tradit, cap. ai. Haad. 

i3. jEthalo, Peuee. Graoca h«c 
sunt nomina 9 quibus fuliginosam 9 
piceamqoe OTam desigoat 9 ceo 
hanc appellationem a colore traxe- 
rint. Forte enim euthalo rectiu», 
qood probe floreat 9 nempe ab •£ 
et 6oU». Hakd. 

14. HippoeUmantio. Vino hnic 
factam appellationem a generositate 
crediderim : ^apafrtv enim domare 
est : tox altera fciroc 9 nihil aliud 
fere in compositiooe qoam ngoi* 
ficata Tocabulornm intendit. H. 

i5. Mystieo. An ab insula Mysto, 
de qoa lib. IV, cap. 19 ? Habd. 

16. Caninarita. A Tite ejus no- 
■inia huic Tino ap| 



Meminit Theopbrastos de Caus. 
plant. lib. H, cap. ao : ApirtXoc -h 
Xtyonivn xavftafiec. H±h.d. 

17. Protropo. npoTpoiroc oIvoc 9 
protropum dicitur vinum 9 quod 
suopte impulsu atqne uTarum 
pondere defluit , antequam uv« 
calcentur. Institores appellant , 
Mert-goutte : U vinqui <eient tans 
apoir 4te pressure'. Mustum liximm 
appellat Columella, lib. XII 9 cap. 
17 : « ante qnam prelo pressom 
sit 9 quod in lacum mnsti floxe- 
rit. » Habd. 

18. Cataceeaumemtaf. In Max>- 
nia KaTaxixfltuftevtnjv olvov gigni 
scribit Vitruvius, lib. VIII, c. 3 9 
pag. 161. £st enim Mconiss sive 
Mysi» pars Catacecaomene, K«r«- 
atxooffcivi) , teste JStrabone, lib. XII, 
pag. 579. Phrjgiai Hesjchio, in 
Eivapipoic. Oe hoc Tino Virgiiius 
locutus, Georg. lib. IV, t. 3 80 : 
« cape Mcsooii carchesia Bac- 
chi. » Haed. 

19. Petrita. A Petra Arabiss, ut 
qoidem remor. Habd. 

ao. Mjreonio. Ab insuJa Mrcono, 
de qua iib. IV 9 cap. ai. Habd. 

a 1 • Mesogiten. E Tmolo monte 1 
Diosc. lib. V, cap. 10 : 6£* (oivoc) 
1% Tftf JLe(occ 9 Mtooyitmc I* to9 
TjsdXou 9 xtaoXaXv^; , x«l vs6pwv 0X«* 
irruco';. Habd. 

aa. Apamenunu Ab Apamea , de 
qua lib. V 9 cap. 19. Habd. 



Digitized by 



Google 



3ao 



C. PLINII NAT. HIST. 



convenire dicitur, sicut Praetutium in Italia. Est enitn liaec 
proprietas generum , ut dulcia utique inter se non con- 
gruant* 3 : Exolevit et Protagion 14 , quod Italicis proximum 
fecerant Asclepiadis scholae. Apollodorus medicus, in vo- 
lumine, quo suasit Ptolemseo regi> quaa vina biberet, Ita- 
licis etiam tum ignotis, laudavit in Ponto Nasperceniten, 
mox Oretieum' 5 , OEneaten*, Leucadium, Ambracioten, 
et quod cunctis praetulit Peparethium* 7 : sed minoris famae 
esse dixit, quoniam ante sex' 8 annos non placeret 

X. (viii.) Hactenus bonitas vini nationibus debetur. 
Apud Graecos jure* clarissimum nomen accepit, quod 
appellaverunt Bion J , ad plurimos valetudinum usus exco- 



x3. Non congruant. Non sint 
apta , ut inter se misceantur. Plin. 
lib. XVH, cap. 35 : « Mixtura 
generum etiam in ▼iuo , non modo 
in musto discors. » Hs.no. 

a4> Protaglon. Quasi primee ac 
prsscipnss auctoritatis ▼inum ; «p«- 
rcytov, £ti tfl. irp»Ta otyttv , ut qui- 
dem auguramur. Hsnn. 

»5. Oreticum. Vel Oreoticum^ 
ab Oreo Euboete oppido , de quo , 
lib. IV, cap. ai. Incolsa Aoiirat, 
▼el 6pii&Tftt dicti apud Strabonem, 
lib. X, pag. 445. Hard. 

96. OEneaten. Quum OEneaten, 
Leucadium , Ambraciotenque co- 
pulet Plinius noster, Leucadis au- 
tem et Ambraci» situs sint probe 
cogniti , ex lib. III , cap. a ; nullus 
etiam dubito quin OEneates vinum 
appellatum sit a Calydonia his 
terris ▼icina , cui OEneus Dejanirss 
pater imperitavit. Quod si ab 
OEnoe insula , vel Icari oppido 
nomen id deductum foret, non 
OEneaten , sed OEnoaten dici 
oportuerat. Leucadium vero oom- 
mendal Athen. lib. I, p. 39. H. 



37. Peparethium. In IfSS. Reg. 
Colb. Preparentiunu Ubi Perperenium 
legi oportere conjecit aliquando 
Sirmondus noster. Pintiannm se- 
quimur, quem Turnebns quoque 
amplexus, Advv.lib. XXV, c. a6, 
pag. 900. De Peparetho insula , a 
▼ini fertilitate Evcsno appellata, 
diximus lib. IV, cap. a3. Memi- 
nere Peparethii vini Aristoph. apud 
Athen. lib. I, pag. 39; Heraclides 
in Politiis, aliique. Hard. 

a 8. Ante sex. Ita MSS. omnes. 
Frobenius interpobivit , pott sex 
annos. In Reg. a , ante sextum an- 
num. Hard. 

X. 1. Apud Groxos jure. MSS. 
omnes curat : forte cura. Hsnn. 

3. Bion. Btotov Rhodig. 1. XXVI, 
cap. 8 , quod ad vetustatem acce- 
lerandam afFuso mari cogeretnr. 
Marinam enim Veteres vinis mi- 
scebant, tum ut gratior sapor es- 
set , tum ut celerior et prsscocior 
▼etustas contingeret. Maris expers 
▼inum Gal. Meth. XII , obraoaxuTov 
▼ocat. Hermol. in Diosc. a fcstina- 
tione nomen impositum , quasi 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3ai 

gitatum, ut docebimus 3 (n parte medicinae 4 . Fit 5 autem 
hoc modo: uvae paulum ante maturitatem decerpt», sic- 
eantur acri sole, ter die versatae per triduum ; quarto ex- 
primuntur; dein in cadis sole inveterantur. Coi marinam 
aquam largiorem miscent 6 (a servi furto origine 7 orta, sic 
mensuram explentis), idque translatUm 8 in album mu- 
stum , leucocoum 9 appellatur. In aliis autem gentibus si- 
mili modo factum tethalassomenon vocant. Thalassiten 



violenter fiat. Plautus in Rud. 
acu II , scen. 7 , v«. 3o : « Quasi 
vinis Gnscis Neptunus nobis snftu- 
dit mare. Itaqne alvum prodi spe- 
ravit nobis salsis pocnlis. » Turneb. 
XXV, cap. a6 , legit Abion , id eat, 
adynamon. Vini Grsci faciendi 
rationem Gato docet cap. *4- Mi- 
scetur et sat 9 nt vinmn incorru- 
ptum servet. Colum. XII, 37. Apnd 
Horat. II, Sat. 8» 5 : Chium moris 
exptrs f vel nimis crudttm , vel fa- 
ctitinm.-*— Bion. A vita, ut credere 
est, cujus incolumitati tuend» id 
otile foret. Dioscoridi vinum Om- 
pbacites. — Quod, Ita libri omnes, 
etiam MSS. tnm boc loco, tum 
Hb. XXIII, cap. a6. Abion legit 
Tnrnebns, Advv. lib. XXV, cap. 
26 , pag. 900 , quod ilHjv*|iov in- 
terpretatur : sed aliud est ab Om- 
phacite, quod bion eae docuimus, 
AtfcWajACv , uti liqnet ex Dioscoride, 
hnmo et ex Pltnio ipso , qui vinum 
adynamon describit c. 19. Btaiov 
Rhodiginns, lib. XXVI, cap. 8, 
qnod ad vetustatem accelerandam 
affuso mari cogeretur» Atqui in 
faoc vini genere nulla est aqu» 
marin» mentio : scd in altero tan- 
tum , qnod leococoum appellarunt, 
et ab eo qnod bion dixeront , di- 
versnm est. Hyao. 

r. 



3. Docebimus. Lib. XXIII, cap. 
a6. Habd. 

4. In parte medicinse. Conf. ad 
lib. XXHI, cap. 1. Dai.bc. 

5. Fit autem. Hssc de vino, quod 
omphaciten vocat , totidem verbis 
Diotcorides, lib. V, cap. ia. H. 

. 6. Coi marinam aquam largiortm 
miseent. Exemplar Toletanum Coi 
legit ; non Cui , ut inteltigas babi- 
tatores insulae Co, nobitis alioqui 
iiatalibus Hippocratis. Ciii lectioni 
favere videntur verba illa , qu» 
paulo post sequuntur. Piht. — Coi 
marinam. Ita Reg. a , non , ut editi, 
eui marinam. Diversum a superiore 
id vini genus : de quo PaHadius , 
in Octobr. lib. XI, tir. i4,pag. 
i54 : * •A.lii Graeci , inquit, Coi 
nimirum , insula Co cives , ita jn- 
bent aquam marinam, etc. » Mox 
addit ea arte « non sstatem solum 
vino , sed splendorem quoque co- 
loris afferri. > Hard. 

7. Origine. Ejus mixtnr» ex arte 
et modo paranda origine orta a 
servo mensuram dolii , ex quo 
hauserat , ita replente. Hard. 

8. ldque tramlatum. Ch. qua 
translata. £n. . 

9. Leueocoum. Hoc est, album e 
Co vinum. Sic restituimus ex ve- 
stigiis veterum codd. Reg. 1, Colb. 



21 



Digitized by 



Google 



3ta C. PLINII NAT. HIST. 

autem vasis musti dejectis in mare , quo genere praecox 
fit vetustas. Nec non apud nos quoque Coum vinum ex 
ltalico faciendi rationeoi Cato demonstravit, super castera 
in sole IO quadriennio maturandum praecipiens. Rhodium 
Coo simile est". Phorineum " salsius Coo. Omnia trans- 
marina septem vel in sex annis ad vetustatem mediam 
pervenire existimantur. 



i , in quibus leueoeoum : Reg. a , 
in qao Uucocum legitur. In Chiffl. 
codice Dalecampius, in aliis hoc 
Turnebus vidit, Advv. lib. XXV, 
cap. 16 , pag. 900. Prius Uucochron f 
Xiuxoxpouv legebatur, hoc est, al- 
bicontis coloris. Factum id porro 
noraen a Xtuxoc ** K«»C» hoc est, 
ex yini albi , et patrias , in qua gi- 
gnitur, appellatione. Apposite id 
quidem ad totius loci sententiam : 
antecedit enim ex emendatione 
nostra : « Coi marinam aquam lar- 
giorem miscent... idque translatum 
in album mustum , leucocoum ap- 
pellatur. » Sic voce pariter com- 
posita Hippocoum Veteres appella- 
vere , vinum scilicet, doctore Feato , 
m ex insula Coo , dictum ab agro 
generoso, cuinomenestHippo. » H. 
— Tetlutlassomenon vocant. Ora- 
culum vetus redditum narrant, 
Dionysium mari demergendum. 
Athenseus refert Dionysium ful- 
mine Jovis accensum in mare fu- 
gisse. Utrumque id vini tempera- 
turam cum aqua marina indicat. 
D4X.sc. — Tethalassomenon, Tt6a- 
>.A99U|ii£yoY maxime commendat 
Athenseus, lib. I, pag. 3a. Vina 
Grasca fere sic omnia condiebantur. 
Unde festivus est hominis naufragi 
apud Plautum in Audente jocus : 
vid. sup. not. a. 



10. Sumtr cmtera in soU quadrien- 
nio maturandmn prtedpiens. Ita co- 
dices nostri omnes. At Cato tantum 
quatriduum postulat : de R. R. cap. 
1 1 ifpag. 63 : « Ampboras, inquit, 
in sole ponito, ubi herba non siet; 
et amphoras operito , ne aqua acce- 
dat : et ne plus quatriduum in sole 
saveris. Post quatriduum in culeum 
componito , et instipato. » Inittum 
hoc capitis ejusce fecerat : « Vinum 
Couro si facere voles , aquam ex 
alto marinam sumito, roari tran- 
quiUo,quum ventus non erit 9 etc. » 
Haad. — Quadriennio. Videtur in 
Exemplaribus Catonis , qu» babuit 
Plinius, scriptum fuisse qmdrum 
nium f ut et qusedam adbuc habent. 
At in accuratioribus exemplaribus 
editionibusque legitur, quatriduum. 
Hic certe in Plinio aut emendan- 
dum, aut intelligendum , amtri- 
duo. Bbot. 

11. Rhodium Coo simiU est. E 
Zacyntho prsecipue laudahatur. 
Dalkc. — RhodUan. Rhodium ta- 
men minus quam Coum, aquam 
marinam pati » scribit Athen. Ub. 
I, pag. 3a. Habd. 

1 a . Phorineum. MSS. R. aliique , 
Phormeum. Ignota vox. An Cory- 
namm , a Coryna oppido , prope 
Clazomenas, de quo agitur lib.V 9 
cap. 3i. Haad. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3*3 

XI. (ix.) Vinum omne dulce minus odoratum* : quo i 
tenuius, eo odoratius. Colores vinis quatuor: albus*, ful- 
▼us 9 sanguineus, niger. Psythium 3 et melampsythium 
passi genera sunt 4 , suum saporem, non vini referentia: 
Scybilites 5 vero musti, in Galatia nascens, et Aluntium 6 
in Sicalia. Nam siraeum 7 , quod alii hepsema, nostri 8 sa- 

vocant. Fit ex uva passa quae mola 
lubactaiit» cui deinde calda super- 
funditur : vase deinde tecto ea 
defervescit per aliquot dies : pera- 
ctaqqe fermentatione fit jucundi 
saporit. Vide Busbeq. ep. i. H. 

5. ScybUitet. Grsscis 2xu6tXirnc 
clvoc* Prius Cisibiiites legebatur. At 
in MSS. Reg. Colb. ac Par. Gvili- 
tas. £x quo baud dubia coDJeoturm 
Scybilites rescripsimus , suftragante > 
GaJeno de sanitate tuenda , lib. V, 
cap. 5 , pag. 148 , t. VI : 2xu€tXiT*c 
oTvoc. £t uv» Zxu€tXiTi£tc aata tjjv 
napfuXtav , de alim. Fac. I. II, cap. 
io, pag. 343, eod. tom. Denique 
ZxuStXi-rnc Givoc inter vina dulcia ab 
eodem censetur de simpl. med. Fac 
lib. IV, caji. 8, pag. 95. Haad. 

6. Aluntium. Ab oppido cogno- 
mine, de quo lib. III, cap. 14. H. 

7. Nam sirofum. Galenas in Ex- 
plic. voc. Hipp. tom. II , pag. 9 1 : 
EyKipa, fatp xai Zipatov. Hippocr. 
ipse de morb. mul. lib. I , text. 91, 
pag. 479 1 o7v«» etpaie». Diosc. lib. V 9 
cap. 9 , Kal 6 xadt^optvou tou yXt6- 
xouc Sttptoc ^ itynp* xaXo6(Atvoc. « Sa* 
pam quas fit musto igni decocto, 
Grasci strion seu bepsema vocant. • 
Inofficinis Pbarmacopolarum, rob f 
sive sapa simplex. H&hd. 

8. Nostrisapamappellant. Colum. 
lib. XII , cap. 1 9 y sapam fieri trodit 
nunc quarta parte consumpta , 
nunc tertia , nunc dimidia. Vide 



XI. 1. Mimts odoratum. Aristot. 
Problem. sect. 3, quasst. i3, et 
Tbeophr. de Caus. lib. VI , cap. 
14. Dauc. 

a. Coioras vinis qaatuor : albus. 
Galeno vinorum colores sunt, Xtu- 
xoc, albua : xt$oc» fulvus : ipuftpoc » 
ruber, sive aanguineus : gavtoc, fla- 
vus , sive gilvus , quem idem vocari 
posse ait m»£pov «tgoov , e ruffo pal- 
lescentem : p&ac, niger : Axpoc» 
pallidus, medius inter album et 
fulvum, Qt fulvus medius est in'.er 
album et nigrum. Color xt$oc an- 
nis et vetustate in £av06v transit 

DkLMC. 

3. Psythium, etc. Psythiam vi- 
tem eam esse putant , quss et Pra- 
mnia dicitur.Rhod. lib. XIX, cap. 
i5. Dal. — Psjrtfiium. YuOtou otvou 
meminit Eubulus apud Athen. lib. 
1 * P^g* a8. MtXa^Y^Otov , nigrum 
Ptythium est. Hesychio, Vuota, 
tlloc apKtkou. Hahd. 

4. Passi gcnera sunt. Athenssus , 
lib. I. Daxec. — Passi genera. Pas- 
«um est mustum , quod solem vel 
ignem passum est. Passum tamen 
alii sole, defrutum igne et coctione 
fieri inteiligunt. Nonius» cap. 17 , 
n. 1 6 : « Varro de vita populi ro- 
mani lib. I. Passum nominabant , si 
in vindemia uvaro diutius coctam 
l«g«rent , eamque passi essent in sole 
aauri. • Vinum passum iroitantur 
*a potione Turcas , quam sorbet 



ai 



Digitized by 



Google 



3*4 



C. PLINII NAT. HIST. 



pam appetiant, mgemi, non naturae opus est, musto 
usque ad -tertiam . partem mensurae decocto : quod ubi 
factum ad dimidiam est , defrutum 9 vocamus : omnia in 
adulteriom mellis excogitata. Sed priora 10 uva terraque 
constant 11 . Passum a Cretico " Cilicium probatur, et Afri- 
a cum , et in Italia finitimisque provinciis. Fieri certum est 
ex uva, quam Graeci sticham vocant, nos ,3 apianara; 
item scirpula 14 , diutius in vite sole adustis, aut ferventi 
oleo 15 . Quidam e quacumque dulci, dum praecocta alba, 
faciunt : siccantes sole, donec paulo amplius dimidium 
pondus supersit, tusftsque lwiiter exprimunt. Deinde quan- 
tum expressere, adjiciunt 1 vinaceis aquae Puteanae, ut et 
secundarium passum fadiant. Diligentiores eodem modo 

1 3. Nos apianam. Grsecis cix*Y • 
?l£, hoc est, ab acinorum ordine. 
Raisin muscat , ut diximus cap. 4- 
Passi ex uva fepiana conficiendi 
modum docet Columella , lib. XII, 
cap. 39 , pag. 44*. Haed. 

14. Uem scirpula. Cujus jam ante 
facta mentio, cap. 4» his verbis: 
« Item scirpula passo acino.» H. 

i5. Aut ferventi oleo. Aut aqua 
fervente et oleo. Sic Monspessu- 
lani passam uvam dum parant , ra- 
cemos binos binc illinc filo ligatos, 
▼itiosis acinis forfice detractis , fer- 
▼enti lixivio , addito olei paululum , 
immerguUt > quoad flaccescant tan- 
tum , etcorrugentur : deindeperticis 
imponunt , ut siccescant, ac post tri- 
duum quatridunmve insolant. Dai.. 
-— Fertwnti oteo. Ila Columefla , lib. 
XII, cap. 16 , pag. 4*3. Hakd. 

16. Adjiciunt. Quantum boni 
succi ad primarium passum ex- 
pressere , tantum vinaceis aqua? 
adjiciunt ad secundarium facien- 
dum. Vinacea, U mare f ut dixi- 
raus cap. 3. Ha*d. 



locum. Carenum , sapam Marcellus 
medicus appellat, vulgo, vin cuit : 
at defrutum , raisini. Dal. — Quo- 
modo Antiqui vinum excoquerent 
videre est in Herculanensibus pi- 
cturis , Pitture antiche d'Ercolano, 
t. I, tab. 35. Baor. 

9. Defrutum. A deferVendo di- 
ctum, auctore Pallndio. Gallis , ^w 
cuit. Charasius in Pharmac. pag. 
i43 9 modum utriusque parandi 
edocet. Columella , lib. XIII , cap. 
11 : • Mustum quam dulcissimi 
saporis decoquatur ad tertias, et 
decoctum , sicut supra dixi , defru- 
tum vocatur. » Habd. 

10. Sedpriora. Non ab ingenio 
et arte , sed a natura , hoc est , ab 
uvae terrssque bonitate , priora tlla 
suam auctoritatem obtinent. H. 

f 1. Uva terraque constant. Saporis 
proprietatem ex uvss terrssque na- 
tura et conditione obtinent, non 
hominuin industria. Dalec. 

12. A Cretico. Post Creticum , 
cui princeps locus debetur : Mal- 
roisie. Baccius, lib. VI, pag. a3. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3a5 

siccatis' 7 acinos eximunt, ac sine sarmentis' 8 madefactos 
vino excellenti, donec intumescant, premunt. Et hoc 
genus ante caetera laudant; ac simili modo aqua addita, 
secundarium faciunt. IVfedium inter dulcia vinumque est, 3 
quod Graeci aigleucos 19 vocant, hoc est, semper mu- 
stum. Id evenit cura, quoniam fervere prohibetur : sic 
appellant musti in vina transitum. Ergo mergunt e'° lacu 
protinus in aqua cados, donec bruma transeat, et con- 
suetudo fiat algendi. Est etiamnum aliud genus ejus per 
se", quod vocat dulce Narbonensis provincia, et in ea 
maxime Vocontii. Asservatur ejus gratia uva dtutius in 4 
vite, pediculo intorto". Ab aliis ipse palmes inciditur in 
medullam, ab aliis uva torretur in tegulis: omnia ex Hel- 
venaca' 3 vite. His adjiciunt 34 aliqui, quod vocant diachy- 
ton aS , uvis in sole siccatis, loco clauso per dies septem, 
in cratibus , totidem pedes a terra alte , noctibus a rore 
defensis , octavo die calcatis : ita (leri optimi odoris sapo- 



17. Siecatis. Uvis niinirom aci- 
nos, hoc est, grana eximont, re- 
jectis sarmentis, boc est, pediculis 
et ligno, cui ea adharescunt. Habet 
hssc eadem fere Mago apud Colu* 
mel. lib. XII, pag. 39. Habd. 

18. Sine sarmentu madefactos , 
etc. Columel. lib. XII, cap. 39; 
Gato, cap. i3, seorpiones vocant : 
Varro, lib. I, cap. 54» scopos 9 
nempe uvas com acinorum detra- 
ctorum pediculis integras , a scopa- 
rum similitudine. Pedicolos acino- 
rum in uva Grssci vocant xptu.acj)- 
pac, ficuum «ttapftTa, pomorura 
xlXpATd, Palladius tenacia. Dai.. 

1 9. AigUucos. Grsscis dUtyXsuxoc , 
vinum quod cst semper dulce , sive 
mostum , quia fenrere prohibetur : 
nam fervere musta dicuntur, quuin 
ju vina transeunt. Hard. 



ao. E iacu. Quid lacus sit , dixi- 
mus cap. 7. Habet his aliquid si- 
mile Cato,cap. 110, pag. 65. H. 

ai. Genus ejusperse. Genus vini 
quod natura sua ac sponte, sine 
ulla propemodom arte , ejusmodi 
est quale Grsscorum ditvXtuxo;. 
Nunc appellant ie *vin doux de Li- 
moux, sive btanquette de Lbnoux. 
Itera , ie vin muscat d'AziU. Vide 
G. du Catbl , hist. Langued. lib. 
I» pag. 43. Habd. 

ai. PedictUo intorto. Hunc mo- 
rem e Cretensibus in sua Malvasia 
hodieque servari dicit Andr. Bac- 
cius, lib. I, cap. 8, pag. 12. H. 

a3. Ueivenaca. Seu Helvica , ut 
dictum est cap. 3. Hard. 

i\. His ad/icitmt. His vinorum 
dutcium generibus. Hard. 

a5. Diackyton. Columella , lib. 

u, 3 



Digitized by 



Google 



3*6 



C PLINII NAT. HIST. 



risque. Dulci e genere est et melitites. Distat a mulso , 
quod fit e musto 16 , cum quinque congiis austeri musti, 
congio mellis et salis cyatho suffervefactis,austerum. Sed 
inter haec genera potuum ponere,debeo et protropum * 7 : 
ita appellatur a quibusdam mustum' 8 sponte defluens, 
antequam calcentur uvae. Hoc protinus diffusum lagenis 
suis defervere passi, postea in sole quadraginta diebus 
torrent aestatis secutae, ipso Canis ortu. 
1 XIL (x.) Non possunt jure dici vina, quae Graeci deu- 
teria appellant', Cato a et nos loram, maceratis aqua vi- 
naceis : sed tamen inter vina operaria numerantur. Tria 



XII, cap. 37. Dal. — Diachyton. 
AtaXUTov t diflusum. Rhodii vini 
geous , passo quam maxime simile 
uiccxutov appellatum scribit Tima- 
chides Rhodius apud Athen. lib. I, 
pag. 3i. Hard. — UpU in soie 
siccatls , loco clauso , etc. Uvas sic 
resiccatas extra vitem f et a suis 
palmitibus extractas Grseci vocant 
faXoitsoNufiivac. In crate, et super 
cannaa id commode fieri osteudit 
Colum. lib. XII, cap. 16. Ea voce 
utitur Dioscorides in vino myrtite , 
ot ft, inquit, irpo6uXoirto*tuouatv iv 
•toiy. Dauo. 

»6. Quodfit e musto. Hoc ett , 
quoniam fit e musto , vinum scilicet 
naelitites. Diosc. lib. V, cap. i5 : 
OCvocpiXiTiriK... o^taftfptt tou otvopt'- 
Xitoc,6ti fcttvo filv 4{ o&cvipou otvou... 

6 0*t (MXtTtTVC 1T0OC •' X°'*C aUCTOpOU 

yXtuxouc » (AtXtToc x°" v ' v * ♦ *&i ^C 
xuofiov fca. « Distat a mulso : mul- 
sum enim ex austero vino fit. ... 
Melititea autem ex musto, cum 
quinque congiis austeri musti con- 
gio mellis et salis cyatho sufferve- 
factis : • nam verho uirtptttv paulo 
postea utitur. Habd. 



27. Protropum. De quo jam <lixi- 
mus, cap. 9. Hard. 

a8. Mustum, etc. Lixivium m«- 
stum a Latinis vocari auctor est 
Rhod. lib. XXVIII, cap. 34. Vjde 
Athenaeum, lib. I. Dalbc. 

XJJf. 1. Quce GrtBci -deuteria ap- 
peliant. Deuterias Hesychio : o*turt- 
ptac olvoc, 6 xara to fi^oip iinxtft-nvai 
tlc rk eipauXa. Turn. cap. decimo- 
nono, libri vigesimi octavi Advers. 
Dal. — Deuteria. Subintellige vi- 
na : thtmpia; ofvou^ , vina secunda- 
ria. Dtosc. lib. VI, cap. 1 3 ; Hesy- 
chius, I. c Hard. 

a. Cato. De W. R. c. 57 , pag. 
43 : « Vinum familiffl ubi vindemia 
facta erit , loram bibant menses 
tres. » Varro quoque de R. R. lib. 
I, cap. 54 : « Vocatnr lora , quod 
lota acina, ac pro vino operariis 
datur hieme. » Quod Galli vocant 
du rapi , etsi id secundarium dici 
vinum quoque, et lora possit, re 
tamen ipaa et apparatu , atque 
etiam facultate a Veterum lora dis- 
crepat. Hard. 

3. Vinaceis. Vinacea , U marc, ut 
diximus cap. 3. Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3a 7 

eorum genera. Decima 4 parte aquae addita, quae musti 
expressa sit, et ita nocte ac die madefactis vinaceis, rur- 
susque prelo subjectis. Alterum , quomodo Graeci factita- 
vere, tertia parte ejus quod expressum sit, addita aquae, 
expressoque decocto ad tertias partes. Tertium est, fae- 
cibus vini expressum, quod faecatum Cato appellat 5 . Nuili 
ex his plus 6 , quam anno, usus. 

XIII. (xi.) Verum inter haec subit mentem , quum sint 
genera nobilia, quae proprie vini intelligi possint, lxxx 
fere in toto orbe, duas partes 1 ex hoc numero Italiae esse, 
longe propterea ante cunctas terras. Et hinc deinde altius 
cura serpit, non a primordio hanc gratiam fuisse : (xn) 
auctoritatem post sexcentesimum Urbis annum coepisse. 

XIV. Romulum lacte ', non vino , libasse, indicio sunt 
sacra ab eo instituta, quae hodie custodiunt morem. Nu- 
mae regis Postumia 8 lex est : Vino rogum 3 ne respergito. 



4. Decima. Hic modus a Colu- 
meUa traditur, iib. XII, cap. 4o>* 
pag. 44^ - • Lora optima quomodo 
fiat. Quantum vini uno die feceris, 
ejus partem decimam qoot metre- 
taa efficiat cousiderato , et totidem 
metretas aqu» dulcis in vinacea 
addito. » Sic etiam Diosc. lib. V, 
cap. i3. Hsad. 

5- Cato appeiiat. De R. R. cap. 
i53, pag. 8a : « Vinum fecatum 
sic fecito. Fiscinas olearias Campa* 
nicas illi rei habeto : eas fascis im- 
pleto v sub prelumque subdito , 
exprimitoque. » HsAD. 

6. Nuiiis ex kis. Post aunum , 
inquit, vina hs9Cexolescunt.Diosc. 
I. c. Xf » H «&t» <vtoc iviaoTOo* 
T«xi«K rif i?in»Xo« Yivrrat. Haud. 

Xm. 1 . Duas partes. Hoc est , 
bessem, ies deux tUrs. Hsad. 

XIV. 1. Romuium lacte, etc. Pau- 



lus ex Festo : « Sobrium vicum Ro- 
mss dictum putant , vel quod m eo 
taberua nulla fuerit, vel quod in 
eo Merourio lacte , non vino sup* 
plicabatur. » Ahte Romulum tamen 
Lattnos vino libasse docet ejuadem 
Festi fraginentuni : « Rustica vina- 
lia appellantur , mense Augusto 
quarto decimo Jkal. septemb. Jovis 
dies festus, quia Latini beilum ge- 
rentes adversus Mementium, omnis 
vini libationem ei Deo dedicave- 
runt , etc* » Haad. 

9. Postumia iex est. Postumia, 
postrema supremoque Titss tempore 
lata. De hujus verbi notione vide 
apud Gellium , Hb. XII , cap. 16, 
Cesellii Vindicis et Sulpttii contro- 
versiam. Ut ab extra extumus , a 
citra citumus, sic fit a post poatu- 
mus. Canterus , lib. II , cap. 10. Vel 
postuma , ab eorum similitudine, qui 



Digitized by 



Google 



3*8 



C. PLINII NAT. HIST. 



Quod sanxisse illum propter inopiam rei nemo dubitet. 
Eadem lege, ex imputata 4 vite libari vina diis, nefas sta- 
tuit, ratione excogitata, ut putare cogerentur, alias 5 ara- 



patre mortuo nascuntur. Nam mul- 
tis annispost ejasinteritum , Numa 
libri reperti sunt Pontificii juris,ac 
in lucem editi , quibus id jussisse 
▼prisimile est. Supra ,lib. XIII , cap. 
13. Scaliger in Catulli versu : « Ut 
lez Poathumiae jubet magistra, » 
interpretans , legem Postkumios , pro 
iege Pqsthumia ; eadem ratione di- 
ctnm censet , qua urbem Romae f et 
herham lapatbi lcgimus : citansque 
hunc Plinii locum , vult has leges 
Num» oupireTtxac fuisse, non «cXi- 
tixxc. Qui enim id Numa Tetarit , 
quum ex veteribus auctoribus satis- 
constet , vino rogum respergi ? 
Apparet iuque, inquit, allusum 
essead voluptariorum dicteria, cu- 
jusmodi sunt natc in Epigr. Grae- 
cis : Mrj puga , p^ rtfavouc Xtftivatc 
aniXatat xapi$eu, MnH to irup Spffoc* 
«i; xav&v 4 ^airavn. Z»v Tt pct , i? 
Tt 6t*Xtu; , xapteat , ti*©puv ^t u.t6u- 
axaw IIiiX6v irotiiettc , oux' A 6av«*v 
icttrat. Quanquam , subjungit , in 
duodecim scriptum fuit : mvrbi- 

Jf AM MORTTO BB IBDITO. DaLBC. 

Postumia lex. A Postumio judice 
lata , Numa praeeunte. Delicias facit 
Scaliger, qui hoc Gatulli versu; 
- Inger mi calices amariores , Ut 
lex PostumiaB jubet magistraa » legis 
hujus a Numa Pompilio lataa fieri 
mentionem putet : quum ibi Postu- 
mia mulier bibacissima fuerit 9 cu- 
jus hortatu et Catullus ipse potare 
se largiter velle aignificat. H. — 
Postumia. Parm. edit. et Cbifflet. 
cod. Postumi. Ed. 

3. Vino rogum ne respergito. Ma- 



nibus quum parentabatur , rogum ' 
sepulchrumve convcrsa manu vino 
respergebant, pocula libabant, ef- 
fuso vino vasa in iguem mittebant , 
nigras hostias immolabant. Alex- 
ander ab Alex. lib. V, cap. »6. 
Quamvis ob inopiam Nuroa rogum 
vino aspergi vetuerit : Decemviri 
tamen , quorum leges interpretati 
sunt ScsbvoU , Ladius, Capito, ab 
auctore nominati, vino quovis id 
fieri permiserunt , praBterquam 
Murrato , quod ex Varrone Festus 
citat. Pythagoricae disciplinae scien- 
tissimum regem hoc Symbolo pu- 
tant vinum iracundis prohibuisse. 
Dal. — Vino rogum. Fuit ea ta- 
men consuetudo Veterum, utro- 
gum reliquiasqne vino resperge- 
rent. Vide Homerum , Iliad. Y , in 
funere Patrocli : quem secutus Ma- 
ro, JEn. lib. VI, v. aao" ; « Post- 
quam collapsi cineres , et flamma 
quievit , Relliquias vino ac bibu- 
lam lavere favillam. » Decemviri 
ann. U. C. trecentesimo tertio , 
lege xii tabularum, non omnem 
vini, sed murrati tantum resper- 
sionem vetuere : « Murata potio 
mortuo ne inditor. » Quam Cicero 
de Legg. lih. II , explanana uberius, 
pro murata potione, sumptuosam 
respersionem dixh. Habd. 

4. Imputata viie. Nondum pu- 
tata. Habd. 

5* Aiias aratores , et pigri ctr- 
ca pericuia arbustL Quum alioqui 
de aranda solum tellurecogitarent, 
et circa pericula vitis arbustaa pigri 
forent. Habd. 



Digitized by 



Google 



LiBER XIV, 

et pigri cirea pericula arbusti 6 



3*9 
tores, et pigri circa pericula arbusti ". M. Varro auctor 
esl, Mezentium Etruriae regem auxilium Rutulis contra 
Latinos tulisse vini raercede, quod tum in Latino agro 
fuisset. (xm.) Non licebat id feminis Romae bibere 7 . In- 
venimusinter exempla, Egnatii Mecenii 8 uxorem, quod 
vinum bibisset e dolio, interfectam fusti a marito, eum- 



6. ArhustL Vitium arboribus 
applicitarum. Hard. 

7. Non licebat id feminis Romat 
bibere VideYal. Max. lib. II, cap. 
1. Scribit Gellius roraanas mulie- 
res usas in potu laurea , passo , 
rourrhina : quo loco lamream loram 
esse intelligunt. Grandiores natu 
feminas auctor est Varro bibere 
solitas loram , poscam, defrutum, 
passum , quod a Plauto dicttim 
Tolunt murrhinam. Rhod. Hb. 
XVII 1, cap. 37. Mulieres romanas, 
scrvos,' ephebos ad annum nsque 
tricesimum, mulieres item Massi- 
lienses vino abstinuisse refert idem 
auctor, lib.XXVW, cap. 5. Apud 
Agellium Cato in oratore de dote : 
■ Vir, nisi quum divortiuro facit, 
tnulieri judex et pro censore est : 
iroperium ,quod videtur , habet : si 
quid perverse tetreque factum est a 
muliere , multatur : si vinum bibit , 
si cum alieno viro quid probri 
fecit , condemnatur, etc. » Ltps. 
lib. I , cap. 1 3. Apud Nonium Cic. 
III de Rep. « Ita magnam vim 
habet disciplina verecundias : Ca- 
renttemetoomnes mulieres. » Idem . 
lib. IV : « Atque etiam si qua erat 
famosa , ei cognatio osculum non 
ferebat. » Apud Athenaium , lib.X, 
Polybiusseribit , etiam nullomodo 
fallere potuisse qua bibissent , 
quum mos ille mane i|jsas oscu- 
landi ea de causa sit inventus, et 



illarum cura) non committeretur 
celia vinaria. Victorins , lib. XXIV, 
cap. 7. Dai.bc. — Non liceoat. Gel- 
lius, lib. X , cap. a3 , pag. 556' : 
« MulieresRomae, inquit, atque in 
Latio, bibere solitas ferunt loram, 
passum , murrhinam , et qua id 
genus sapiant, potu dulcia. » Vide 
et Dion. Halic. lib. II, pag. 96. 
Addit iElianns Variar. lib. II , cap. 
38 , nec licuisse cuiquam nobiliam 
a pube ad annum xxxv vinum bi- 
bere. Hard. 

8. MettllL Val. lib. VI, cap. 3; 
Gellius , lib. VI , cap. a3 ; Sigonius 
de jure ant. Rom. lib. I, cap. 9. 
— Egnatii Mecenii, Egnatium Me- 
tellum vocat Val. Max. lib. VI, 
cap. 3 , pag. 3o4 , ejusque factum 
ait non accusatore tantum , sed re- 
prehensore caruisse. Verum non 
Metellum, sed Mecenium appella- 
tum esse , testis est praeter Plinium 
Tertullianus in Apolog. cap. G : 
« Circa feminas qnidem , inquit, 
etiam ipsa illa majorum instituta 
cectderunt, quas sobrietati patro- 
cinabantur... quum mulieres usque 
adeo vino abstinerent, ut matro- 
nam ob resignatos cell» vinarias lo- 
cu!o8 sui inedia necarint : sub Ror 
mulo vero quas vinuro attigerat , 
impune a Mecenio marito trucidata 
est. Idcirco et oscula propinquis 
offerre necessitas erat, ut spiritu 
judicarentur. » Hahd. 



Digitized by 



Google 



33o C. PLINII NAT. HIST. 

que caedis a Romulo absolutum. Fabius Pictor 9 in Anna- 
libus suis scripsit : Matronam, quod loculos, in quibus 
erant claves vinariae cellse, resignavisset , a suis inedia 
mori coactam. Cato ideo propinquos " feminis osculum 
dare, ut scirent, an temetum olerent. Hoc tum nomen 
vino erat*' unde et temulentia" appellata. Cn. Domitius 
judex pronuntiavit, mulierem videri plus bibisse", quam 
vatetudinis causa, viro insciente, et dote mulctavit : diuque 
3 ejus rei magna parsimonia fuit. L. Papirius 13 imperator 
adversus Samnites dimicaturus votum fecit, si vicisset, 
Jovi pocillum vini. Denique inter dona sextarios lactis 
datos invenimus, nusquam vini. Idem Cato, quum in 
Hispaniam navigaret, undecum triumpho 14 rediit: «Non 



g.Fabius Pietor. De eo in Aucto- 
rura Indice. Habet h«c quoque 
Tertullianus in Apol. cap. 6. H. 

io. Ideo propinquos. Gellius , 1. c. 
« Institutumque est, ut cognatis 
osculum ferrent, deprehendendi 
causa, ut odor indicium faceret, si 
bibissent. » Hahd. 

i i. Temuientia. Nonius, cap. i , 
n. 1 4 , pag. 486 : « Temulenta dicta 
est ebriosa , dicta a temeto , quod 
est ▼inum , quod attentet mentem , 
M. Tull. de rep. lib. IX. Ita ma- 
gnatn habet vim discipllna vere- 
cundise : Carent temeto omnes 
mulieres. » Hahu. 

12. Mulierem videri plus vini 
bibisse. £a modestia fuit priscorum 
hominum t ut qui testimonium di- 
*cerent, eliamsi referrent qua vi- 
dissent, et certo scirent, ea tamen 
^ftix&C sibi videri, vofuCiefai, fo- 
xttv, loquerentur. Idem observa- 
tum fuit in tenatusconsultis, quas 
ob id Aoypara Grssci vocaverunt , 
in plebiscitis , et a jadicibus in cau- 



sarum cognitione, qu» vera esse 
didicissent, ut ea, non tamquam 
essent , sed tamquam facta videren- 
tur, pronuntiarent. Cujacius Ob- 
serv. lib. III , cap. a6. Brissonius , 
cap. aa. Dai.bc. 

i3. L. Papirius imperator 9 etc. 
De hoc vide lib. XVII , cap. 1 1 . 
Dal. — Papirius. Furcarum Caudi- 
narum infamiam , quando deditio- 
nem Samnitibusfeoitroroanusexer- 
citos, et sub jugum missus est cum 
utroque consule, ann. Urb. cond. 
433 , sequenti anno majori Samni- 
tium clade , ac pari ignominia re- 
pendit Papirius imperator, quem 
Livius,lib. IX, Alexandro M. si in 
Italiam , ut erat fama , veniaset , 
parem ait esse potuisse. Hard. 

i4* Quum in Hispaniam navi» 
garet , unde cum triump/to, Quem 
Livius describit lib. XXXIV, pag. 
417: Florus , lib. II , cap. 1 7 , pag. 
90 : « Cato ille censorius, Celtibe- 
ros , id est , robur Hispaniss , aliquot 
praliis fregit. » Habd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 33i # 

aliud' 5 , inquit, vinum bibi, quam remiges: » in tantum 
dissimilis istis, qui etiam convivis alia x , quam sibimet- 
ipsis, ministrant, aut procedente I? mensa subjiciunt. 

XV. Lautissima apud priscos vina erant ; myrrhae i 
odore condita 1 , ut apparet in Plauti fabula, quae Persa 



i5. Non aliud. Frontinus, Stra- 
teg. lib. IV, cap 3 : «M. Catonem 
vino eodem quo reraiges , conten- 
tnm esse traditur. » Festus in fragm. 
pag. 18 : « Cato in ea quam scri- 
psit, quum in Hispaniara profici- 
sceretur,ait : Navits, quod secum 
portaverant vinum atque oleum , 
nsus tantum eo sum. * Hard. 

16. Quietiam convivis alia. Nibil 
festivins in eam rem dici, aut ele- 
gantius potest, quam quod de ho- 
minis sordidi simul et sumptuosi, 
quod deinde de suo more Plinius 
alter prodidit , lib. II , ep. a : 
• Aliud sibi vinum, et nobis, in- 
quit, aliud minoribus amicis (nam 
gradatim amicos habet) , alind suis 
nostrisque libertis. Animadvertit 
qui mihi proximus recumbebat, et 
an probarera interrogavit : negavi. 
Tu ergo , inquit , quam consuetudi- 
nem sequeris ? Eadem omnibus po- 
no : ad ccenam enim , non ad notam 
invito : cnnctisque rebus exaequo , 
quos mensa et toro ssquavi. Etiamne 
libertos? etiain : convictores etiara 
tunc , non libertos puto. Et ille , 
Magno tibi constat : Minime. Qui 
fieripotest? Quia scilicet liberti mei 
non idem quod ego bibunt, sed 
idem ego quod liberti. Et hercule , 
si gulss temperes, non est onero- 
sum , quo utaris ipse , comrauni<- 
care cum pluribus. Illa ergo repri- 
menda , illa quasi in ordinem redi- 
genda est, si sumptibus parcas, 



quibns aliqnanto rectins tua eonti* 
nentia, quam Aliena contumelia 
consulas. » Spectat buc et elegans 
MartiaHs lib. III, epigr. lx : « Quum 
vocer ad cosnam, non jam venalis , 
ut ante : Cur mihi non eadem , 
quas tibi , ccena datur ? etc. » H. 

17. Aut procedenie. Aut si semel 
convivis eadem ac sibimetipsis mi- 
nistravere vina, procedente mensa 
alia iisdem , ac deteriora subji- 
ciunt. Hard. 

XV. 1. Myrrhte odore condita. 
Myrrha; odorem hic to apupa vo- 
cat Coluin. lib. XII, cap. 19. Ad 
prsdictum autem modum musti ad- 
jici debent hi odores , nardi fo- 
lium , iris Illyrica , nardum Galli- 
cum. Brod. Jib. IV, cap. ao. Vi- 
num sic conditum av6ocrp.iav otvov , 
et av6ivnv Grseci vocabant, ut et 
Latini veteres vini florera , Ennius : 
« Ha?c anus admodum Friguit , 
nimirum sauciavitse floreLiberi. » 
Dalec. — Myrrha odore. Sic libri 
omnes vetustissimi , Parm. Ven. 
JSrixiens. csterique editi. Sic Reg. 
9 , Cod. et Par. Sic Plinius ipse 
scripsisse se apertissime prodit , 
tum boc loco, quura ait, et cala- 
mum in ea vina adjici : unde intellt- 
gitur peculiare jam ab eo aromatis 
genus fuisse designatum , myrrham 
videlicet : tum vero maxime , cap. 
19 , ubi vinum aromatiten descri- 
bens : « Aromatiten , inquit, in- 
venio factitatum , tantum non un- 



Digitized by 



Google 



33* 



C. PLINII NAT. HIST. 



inscribitur 3 , quanquam in ea et calanjium addijubet Ideo 
quidam aromatite delectatos maxime credunt. Sed Fabius 
Dossennus 5 his versibus decernit : 

Mittebam vinum pulcrutn, murrhmam. 

Et in Acharistione 6 : 

Panem et polentam, vraum murrhioaro. 

Scaevolam quo^ue et Laelium , et Atteium 7 Capitonem in 



guentorum compositione , primo e 
myrrha , ut diximus : » non alio 
certe loco, quaro isto, quem ihi 
spectat. Quarecscteros codices nihil 
moror , in quibus miro odore condita 
legitur : neque Hermolaum audio, 
qui myri , p6pou , hocest, unguenti ; 
neque Salmasium , qui pag. 6lo 
in Solin. pomorum odore condita re» 
ponit. Habd. 

a. Perta inscribitur. Aut diversam 
esse necesse est ab ea quae hodieque 
exstat eo nomine, aut versus eos 
excidisse, quos Plinius iioster'atle- 
gat. Nam qui in ea fabula exstant , 
quae Persa inscribitur , act. I , 
sc. 3, v. 7, quos Salmasiusaffert, 
pag. 709 in Solin. « Commisce 
mulsum , struthea , colutheaque 
appara, Bene ut in scutris conca- 
leant , et calamum injtce : > in iis 
nec vini genus describitur , sed 
mulsi; neo myrrhae ibi ulla men- 
lio* Harj>. * 

3. Et calamum. Aromalicum 
scllicet , de quo lib. XII , cap. 4 9 . H. 

4. Aromatite. Vino nimirum , 
quod e myrrha calamoque factita- 
tum dicitur, cap. 19. Sic MSS. R. 
etc. Prius aromatice perperam lege- 
halur. Hard. 

5. Dossennus, De eo in Auctorum 
Indice. IIard. 



6. Ackaristione. Hanc fabulam 
Plauto Nonius adjudicat , cap. a , 
verbo Pauperavit. Haed. 

7. Scawolam quoque et Latium et 
Ateium Capitonem. Lege /£lium, non 
LatUum, exindice antiquorum codi- 
cum et Roman» etiam impressionis. 
Tres enim hic jurisconsulti meroo- 
rantur, Scaevola , jElius, Ateius 
Capito : quoruin inter alios Pom- 
ponius meminit jurisconsultus pri- 
mo Digestorum volumine, titulo 
de origine juris. Verba cujus de 
hoc jEliosuut: « Non post multum 
temporis spatium Sextus JEAius alias 
actiones composuit, et libium po- 
pulo dedit , qui appellatur jus jElia- 
num : »et mox,«DeindeSextus.£liiis 
et frater ejus P. JElius Aterius, ei 
P. Atilius , maximam scientiam in 
profitendo habuerunt : etduoiElii 
etiam consules fuerunt : Atilius au- 
tein a populo primus Sapiens appel- 
latus est. Sextum ^Blium etiam En- 
nius laudavit, et exstat illius liber 
qui inscribitur Tripartita. » Haec 
Pomponius. Versus autem Ennii 
quo JEtius hic laudatur, a Cicerone 
affertur prima Tusculana : « Egre- 
gie cordatus homo catus jElius Sex- 
tus : ■ et in Catone majore idem 
Cicero hunc >Elium laudat, cujus 
verba ut ab iuveterata multos jam 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 333 

eadem sententia fuisse video, quoniam in Pseudolo 8 sit: 

Quod si opus fiet , ut dulce promat 
Indideui, ecquid habet? chab. Rogas? 
Murrhinam, passum, defrutum, mella 

Quibus apparet non inter vina modo murrhinam 9 , sed 
inter dulcia quoque nominatum. 



annos menda assenmtur , libuit sub- 
lexere : « Nihil Sextus J&milius 
tale , nihil muhis annis ante T. Co- 
runcanius,nihil modo P. Crassns 9 
a quibos jnra civibus praucribe- 
bantur. » Scribendum, SesstusA2lius t 
non Sextus ASmilius. Piht» — Sae- 
valam, etc. De his in Aoctornm 
Indice. Ex Cornelia gente fuit 
Lariia , qnss nomen dedit Lsslkno 
Angusto : cujus nomine nummus 
inscriptns est in Thesauro Regio : 

IMP. C ViP. COB. LABX.IABVS. Alii 

imp. c. 2.&XI.IAVYS. p. p. avo. Quem 
vero Plioins Lsslium vocat, is est 
forlasais^ cujns est nummus argen- 
tens inGazaRegia, et apud Patin. 
in Fam.jMg. a£8, n. 7. CaputRo- 
mss victricis galeatum etlaureatum 
exhibet : supra , boma. Retro , p. 
i»ab. ga. Imperator paludatus stans 
dextram imponit capiti senatoris 
togati , adstante adsinistram impe- 
ratoris lictore , cum virga : infra , 
provoco. Hic LsBcam nescio quem 
aingi multi imprudenter scripsere, 
etde provocatione agi populo rom. 
data. Atqni sententia hssc ibi sub 
iitis litteris latet : p. ujlHus cjJo 
naetar omnium yotis ordinum 00»- 
stuutus ; id quod ipsa nummi pictura 
docet. In alio apnd Gorlasum , et in 
Mnseo nostro , et apnd Patinum , 
n. 3 , est tantum labca, sine prss- 
nomine p. sed divisa littera a. ab b. 



magis recepto more , sensu eodem : 
LAB/utf CAto. In aversa parte, M. 
Porcius curru quadrijogo vehitnr % 
supervolitante Victoria, et coro- 
nam porrigente. Sobbigis, m.pobc 
Infira, boma. Docel hic nnmmus 
P. Laslium Catonem fuisse paterno 
genere Lsslium , materno Catonem, 
ez gente Porcia. Unde M. Porcii 
victoriam in altera nummi parte 
juaeit inscribi. Habd. 

8. In Pseudolo. Quss PUrati fabu- 
la est. Exstat hic locus act. II , sc. 
4, v. 5i. Habd. 

9. Murrhinam. Quidam legunt 
Murrianam , alii Murinam , alii Myr* 
rhimwt. Hadrian. Jun, V. cap. 1 9 , 
Murrynum, dirb tou pupou , quo- 
niam, ut inquit iElianus, ©Tvov puptt 
pcYvuvTtc o9to>c Jirtvov , vinura odo- 

•ribus imbutum bibebant, p.upiviTJtv 
olvov , sive , ut legit PoUux , pupirav , 
Philippides Comicus appellavit : Hv 
o*t Ttc , inquit Pollnx , xal fiupirnc 
otvoc, fAUptt xtxpoufcivoc* 01 o*i T&V 
rXuxuv o3to)« otovrou xtx)rii*6ai. Sex. 
Pomp. murinam exponit Grssco- 
rnm nectar : qnibus argumentis 
fit, ut interpretatio PLinii minus sit 
probabilis; quamvis Fulgentius lau- 
det : ac prssterea, quia ingrato ama- 
rore inyrrhss perfusum vinum vix 
cuiquam placiturum sit. Juvenal. 
Sat. vi : m Quum perfusa mero spu- 
mant unguenta Falerno. • Martia- 



Digitized by 



Google 



334 



C. PLINII NAT. HIST. 



XVI. (xiv.) Apothecas 1 fuisse, et diffundi* solita vina 
anno dcxxxiii 3 * Urbis, apparet indubitato 4 Opimiani 



lis : « Et foliata sitis.» Brod. lib. IV, 
cap. 4* Est et olvo; d>6oajxta? Xeno- 
phonti foXuv. A » ac Luciano, 
idem fortassis cnm myrino. Tho- 
mas iuterpretatnr t5oe{*ov. Brod. 
lib.V 9 cap. a6 et33. Alex.abAlex. 
lib. III , cap. x i ; Scalig. in cap. 6 
lib. IX de Cans. Theopbr. Murrhi- 
nam vocatum censet vinum 9 quod 
romanis feminis premebatnr ex 
baccis myrti , quoniam myrrha ob 
amarorem non sit idonea potni , 
et myrtum ubique Theoph. vocet 
p.6$ivov. Murratam potionem ssdi- 
les persupplicationesadpulvinaria 
Diis addebant Duodecim tabulis 
cautum erat, ne illa mortuo inde- 
retur. Miurinam Grtsci vocant ne- 
ctar : mulieres murriolam ; qnidam 
murratam viiuun : quidam dictum 
putant ab uva Murrina. Festus : 
Plautiversusest: « Bene in strutheis 
concaleat ( mnlsum ) et calamum 
injice. » Apud Sutrium Comicum , 
Glycerium: «Myrinnm mihi adfer, 
quo virilibus araits occurram for- 
tiuscula. » Supplicationibus publi-- 
cis ad Deorum pulvinaria edilium 
jussuMyrinum apponebatnr, quos 
ambrosia et nectare pasci credidit 
antiquitas. Apud Petroninm Arbi- 
trum quidam Myrini potu se ad 
libidinem concitatum fuisse narrat. 
D»x. — Murrhinam. Veterum itaque 
murrhinam vini genus aut passi, 
myrrhss odore conditi , atque adeo 
aromatiten , Plinius noster putat , 
certos auctores secutus , quos Varro 
laudat apud Nonium , cap. 17 , n. 
1 1: « Loram dicebant io vindemia 9 
quum expressissent acinis mnstnm , 



et folliculosin dolinm conjecissent. 
Varro , de vita pop. R. lib. I. An- 
tique mulieres majores natn bibe- 
bant , aut sapam , aut defrutum 9 
aut passum, quam murrhinam 
Plantum quidam appeilare putant. » 
Sane Gl. Gr. Lat. murinam if«- 
fMiTiIov interpretatnr. £ myrrha 
vinum fieri indicasse se hoc loco 
Plinius inferins admonet , c. 1 9. H. 
XVI. 1. Apothecas. Airo6qxi) Grav 
cis, Columella) , lib. I , cap. 8 , cella 
vinaria. « Plenam antiquis apothe- 
cam cadis » apud Phaxlrum legimus 
Fabb. lib. IV. Hard. 

a. Et diffhndi soiita vina f etc. 
Scribe : « et diftundi solita vina 
anno dcxxxiii Urbis apparent, in 
consnlatu Opimii, Opimiani vini 
argumenta. » Nam hoc anno Urbii 
consul fuit Opimius. Saxm. 467, 
b. — Et diffundi solita vina , etc 
Golari, siccari , «haxtTeftxi, Irans- 
vasari , elutriari , ex cupa in qua 
per aliquot dies ferbuit, in dolia 
et eados transfundi , in quibns con- 
ditnm servabatur, ac undecenopho* 
ris haustum iu crateres et pocula 
fundebatur bibituris. ftdtxa Theo- 
phrast. de Caus. lib.VI, cap. a4, 
quasi 4do6(itva vocat Dauc. — 
Et diffundi. Hoc est, recondi m 
doliis.Vinum diffunditur 9 quod e 
lacu in amphoras et cados apothe- 
carum ad asservandum funditur. 
Horat. lib. 1 9 ep. V, v. 4 : « Vina 
bibes iterum Tauro diffusa. » Et 
Juven. Sat. V : « Ipse capilkto dif- 
fusum consule potat. ■ Et Sat. XI : 
« Hic tibi vina dabit diffusa in 
montibus itlis. » Adde his et Colu- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 335 

vini 5 argumento, jam inteiiigente suum bonum Itaiia. 
Nondum tamen ista genera in claritate erant. Itaque 
Omnia tunc genita unum habent consulis nomen. Sic 
quoque postea diu transmarina in auctoritate fuerunt, et 
ad avos usque nostros : quin et Falerno jam reperto, sicut 
apparet ex illo Comici versu 7 , 

Quinque Thasi* vini deprom&m, bina Falerni. 

P. Licinius Crassus, et L. Julius Caesar censores anno 
Urbis conditae dclxv 9 edixerunt , °, ne quis vinum Grae- 



medlam, lib. XII, cap. a8. Habd. 

3. Anno DCXXXUL Ita MSS. 
omnes f Reg. Colb. etc. et recte , 
uti monuimus cap. 6 f ubi de Opi- 
mii consulatu. Habd. 

4. Indubitato. Ita Reg. a , Golb. 
1,1, Th. etc. Habd. 

5. Opimiani vini, etc. L. Opi- 
mii consulis anno omnium vini 
generum bonitatem laudavit supra, 
cap. 4 bujus libri. Daxbg. 

6 . Itaque omnid tunc genita 9 etc. 
Cicero in Bruto : « Ut si quis Fa- 
lerno vino delectetur, sed eo nec 
ita novo f ut proiimis coss. natum 
velit : nec rursus ita vetere , ut 
Opimium aut Anatium coss. qu»- 
rat. Atqui hss notae sunt optimss. 
Credo. Sed nimia vetustas , nec 
habet eam, quam quasrimus, sua- 
vitatem ; nec est jam sane tolera- 
bilis. » Dalbc 

7. Sicut apparet ex illo Comico 
«erjii AnaxipotU Thasii, etc. Quid 
ego audio , Anaxipolim Thasium 
Utinos versusscriptitasse?an forte 
graece quidem scripsit, sed toga* 
tas fabulas. Alioqui inepte citatur 
testis, ubi agitur de aucloritate, 
quse fuit vinis in Urbe atque Italia. 
Subjiciam et hic veterem lectio- 



nem, quo magis appareat depra- 
vatio : « Sic quoque ]x>stea diu 

transmarina sicut apparet ex 

illo Comico versu , Quippe Thasii , 
etc. » non Qninque, etc. Gklewius. 

8. Quinque Thasi. Hoc est,Thasii , 
vini e Thaso insula advecti. — Prius 
legebatur, « Quinque Thasii vini 
inde depromam , Falerni bina. » 
GeJenius legi malebat, Quippe. At 
in Reg. cod. Paris. et Th. « Quinque 
Thasi vinidepromam vini Faierni: » 
omuino pro bina Falerni ; est enim 
versus heroicus inieger, sive hexa» 
meter. Yoculam inde ,<\\xmhmn syl* 
labis constat, conflatam tue ex 
posteriore vocis prioris syllaba v et 
ex priore subsequentis , nemo non 
videt. Habo. 

9. DCLXK Ita MSS. Reg. Colh. 
Th. Chiffl. Paris. et vett. edd. Sed 
legendum haud dubie DLXV. tfara 
hos censores, ipsumque urbis an- 
num 565, jam supra notavimus« 
XIII, 5. H — Ipsa vini vilitas ar- 
gumentum est erroris. Bbot. 

10. Ediserunt , ne qtris, etc. OHm 
minime liberum fuit cuique nego* 
tiatori tanti res suas sestimare quan- 
ti vellet, sed quanti censuisset ma- 
gistratus , cujus censionem ac swti- 



Digitized by 



Google 



336 



C. PLINII NAT. HIST. 



cum Ammineumque octonis seris" singula" quadrantalia 
venderet. Haec enim verba sunt. Tanta vero vino Graeco 
gratia erat, ut singula potiones in convictu darentur. 

t XVII. Quibus vinis auctoritas fuerit sua in mensa, 
M. Varro his verbis tradit: L. Lucullus puer apud pa- 
trem nunquam lautum convivium vidit, in quo plus semel 
Graecum vinum daretur. Ipse quum rediit ex Asia, millia 
cadum 1 in congiarium 3 divisit amplius centum. C. Sen- 
tius, quem praetorem vidimus, Chium vinum domum 
suam illatum dicebat tum primum, quum sibi 3 cardiaco 

a medicus dedisset. Hortensius super decem millia cadum 
hefedi reliquit. Hactenus Varro. (xv.) Quid? non et Cae- 
sar dictator triumphi sui coena vini Falerni amphoras, 
Chii cados in convivia distribuit 4 ? Idem Hispaniensi 
triumpho Chium, et Falernum dedit. Epulo vero 5 in 



mationem annonam Fori vocabant. 
Apud Terent. Donatus , illud , scisti 
uti foro, sumprum vult a negotia- 
toribus , qui , quanti vendant , quss 
advehunt,non prasscribunt, prius. 
quam veniant in commercii locum : 
aed secundum annonam fori , quam 
deprehenderit , de vendendis, aut 
non vendendis mercibus consilium 
capiunt. Raevard. lib. III Vario- 
rum, cap. 17. Dvlec. 

1 1. Octonis eeris. Hoc est, octo- 
nis assibus , romano ac veteri more : 
quorum deni octonis assibus mo- 
netss 'gallicss sestimatione nostra 
permutantur : octoni fere seuis. 
Vide quss dicturi sumus lib. XV, 
cap. t , et lib. XVIII , cap. 4 , de 
hac vilitate omnia annonae. H. 

1 a. Quadrantalia. Quid quadran- 
tal , seu amphora sit , diximus cap. 
5. Habd. 

XVII. 1. MUlia cadum. Cadus 
est vasis vinarii genus decem con- 



gios, vel ut aliis placet, duode- 
nos capieus, ut amphora tantum 
octonos. Hahd. 

a. In congiarium. Congiarium 
munus erat, quo populus donaba- 
tur, ut milites donativo. Sueton. 
in Aug. cap. xLi : « Congiaria fre- 
qnenter populo dedit , etc • H. 

3. Sibi cardiaco. Cardiacus est, 
qui cardiaco morho tentatur : quo 
de genere morbi dicemus iu libris 
de Medicina. Horat. lib. II , sat. 3 : 
« Non est cardiacus, etc. > H. 

4- /n conpivia distribuit. Id est , 
in singula convivia singulos cados, 
singulasque amphoras. Convivia hic 
vocat certom convivarnm nume- 
rum una discumbentium , qui fere 
intra Musarum nnroerum consiste- 
hat, juxta tritum illud proverbium : 
« Septem convivium , novem con- 
vitium. • Gklkh. 

S.Epulo vero. Quxxm esset epulo. 
Epulones dicebantur ii , quibus 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 337 

lertio consulatu suo, Falernum, Chium, Lesbium, Ma- 
mertinuiri : quo primum tempore quatuor genera vini 
apposita constat. Postea ergo alia omnia 6 in nobilitatem 
venerunt, -circiter septingentesimum Urbis annum. 

XVIII. (xvi.) Itaque non miror innumerabilia paene 
genera fictitii reperta multis ante saeculis , quae nunc di- 
cemus, omnia ad medicinae usum pertinentia. Ompha- 
cium quo modo fieret, propter unguenta, diximus priore 
libro \ Fite labrusca a , hoc est, vite silvestri, quod vo- 
catur oenanthinum. Flores ejus libris duabus in musti 
cado macerati 3 , post xxx dies mutantur. Praeter hoc ra- 
dix labruscae et acini coria perficiunt, Ii paulo postquam 
defloruere, singulare remedium habent ad refrigerandos 
in morbis corporum ardores, gelidissima, ut ferunt, na- 
tura. Pars eorum aestu moritur, priusquam 4 reliqui , qui 
solstitiales dicuntur. Universi numquam maturescunt: et 

potestas esset Jovi O. M. cateris- 
quc diis epulas indicendi. Hi pri- 
mom terni fuere , roox et septeni. 
Cicero de Orat. Hb. III, n. 70 : 
« Pontifices veteres propter sacrifi- 
cioram multitudinem tres viros 
epulones esse yoluerunt : qaum 
essent ipsi a Numa , ut etiam illud 
ludorum epulare sacrificium face- 
rent t instituti. Postea est auctus 
numerus, et septem creari caspti. ■ 
Hinc apud Plinium Juniorem , lib. 
II , ep. 11 : Septemvir Eputonum. 
Hujus sacerdotii expressa mentio in 
denario gentis Cceli» , cum effigie 
SeptemTiriin Jovis epulo lectum 
eidem deo pro more sternentis 
cum epigraphe, 1. caldvs. VII. 
via. kfvl. Lueius Caldus Septemvir 
Epulonum. Hied. 

6. Poitea. . . . alia omnia. Alia 
vinorum genera claritatem acce- 
pere. Habd. 

F. 



XVm. 1. Priore libro. Priore 
scOicet ex iis in quihus arhores 
tractantur, hocest, lib. Xn, cap. 
61. Hard. — Dalec. superiorious 
librU , mera tamen et inani con- 
jectura. Ed. 

1. Fit e lubrusca. Haec iisdem 
verbis Diosc. lib. V, cap. 33 : b H 
oivocvdtvo; «jxiua^trai &uto>* Xa6«>v rnc 
ayptac a{&ictXcu, etc. Hajid. 

3. Flores ejus libris duabus... ma- 
cerati. Dalecampii cod. maceratis; 
et mox ChifHet. pro defloruere y ex- 
hibet defluere. Ed. 

4. Priusquam reliqui. Dd.perstant 
reliqui. Ed. 

5. Qui solstitia/es. Iidem et cani- 
culati appellati a Marcello Empi- 
rico, cap. xiv ; quoniam ardores ca* 
nicuhe duraut, aut iisdem torren- 
tur : non quia cauam lanuginem 
habeant, ut visum est non nemi- 
ni. Habd. 



Digitized by 



Google 



338 C. PLINII NAT. HIST. 

si prius, quam tota marcescat uva 6 , incocta detur cibo 
gallinaceo generi, fastidium gignit uvas appeteridL 

XIX. Fictitiorum" primum fit ex ipso vino, quod vo- 
cant adynamon", hoc inodo : Albi musti sextarii tx 3 aqu» 
dimidium , fervet donec excoquatur aquae mensura 4 . Alii 
marinae 5 sextarios decem, tantumdem pluvias, in sole 
quadraginta diebus torrent. Dant aegris, quibus vini no* 
xiam timent 

Proximum fit e milii semine maturo, cum ipsa sti- 
jpula 7 , libram et quadrantem in congios duos rausti, ma- 
cerato, et post septimum mensem transfuso. Ex loto ar- 
bore 8 , frutice, herba, dictum est uti quseque fierent 9 . 

Fiunt et e pomis 10 qua dicemus, interpretationibus 



6. Mareeseat uva. Ita Reg. Colb. 
Chiffl. Hard. 

XIX. r. Flctitiorum. Ita MSS. 
Reg. etc. tum hoc loco, tum in 
Indice. Sic lib. XXIII, cap. a6 : 
€ Inter vini genera, qu« fingipos- 
sunt , etc. » Alii factitiorum hic le- 
gunt , MSS. omnibus invitis. U. 

i. Adynamon. A£uvajAO{ ofvoc, 
Diosc. lib. V, cap. i3,'hocest, 
vinum impotens, imhecille: inquo 
parando musti ille et aqus pares 
recipit portiones : quam a Plinio 
dupla exigatur musti ad aquam 
mensura. Hard. 

3. SextarliXX. De sextario dixi- 
mus cap. 5. Hard. 

4. Aqum mensura. Hoc est , do- 
nec excoquatnr aqua, &x$\$ &v i£- 
«vatoftf rb fl£»p , Diosc. 1. c. H. 

5. Aiii marina. Diosc. 1. c. H. 

6. E milii semine. Quo plane 
modo confici vinum e milii semine 
Plinius noster precipit f eodem 
plane Dioscoria. vinum e vetto- 
nica, quam *tcp©v Grasci vocant : 



prorsus ut xt*Yxpoy legissePliniut in 
iisdem fontibus grsscis , in quibus 
xf^pov Dioscorides , existimari pos- 
sit. Vidit hoc ante nos Budanis , de 
asse, lib. V , fol. 1 15 , et Budssum 
secutus P. Ciaconius , lib. de pon- 
deribns, pag. 70. Hard. 

7. Cum ipsa stipula , etc. Cum 
juba , sive phoba. Dal. 

d. Ex lotoarbore. Lapsusestme* 
moria Plinius , tura quod citato 
loco ex fructu loti , African» ar- 
boris, vinum tantum fieri dixit 
mulso simile , quod ultra denos dies 
non durat : tum quod loti arboris , 
et herbauEgyptiss, ibi tantum me- 
minit, non autem fruticis. Dalro. 

9. Dictum est uti qumque fierent* 
Arborem vocat Africanam : fruti- 
cem , Lotometram : herbam , JEgy- 

ptiam. Dalrc Dictum est. Lib. 

XIII, cap. 3a. Hard. 

10. Fiunt et e pomis. Pomum hie 
nomen est commune fructuum 
omnium qui esui apti proveniunt : 
unde et nuces pomorum <juan4o<* 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 339 

non nisi necessariis additis: primumque e pahnis", quo 
Parthi et Indi utuntur , et Oriens totus : maturarum , quas 
vocant chydsas", modio in aquae congiis tribus mace- 
ralo f expressoque l3 . Sic fit et sycites 14 e fico, quem alii 
palmiprimutn 15 , alii catorchiten vocant. Awt si dulce esse 
non libeat , pro aqua tantumdem l6 vinaceorum adjicitur. 
£ Cypria fico' 7 fct acetum praceUens l8 , atque Alexan- 



que genere scriptoreB Totusti com- 
prehendunt. Haad. 

11.E palmis. Ut dictum est lib. 
XIII , csp. 9. Hahd. 

19. Maturarum quas vocant chy- 
dmas. E caryotis fieri> non e chy* 
dsris f anetor scrihit , lib. XIII , cep. 
4. E chydssis fieri Dioscorides ait. 
D&Lftto, — Maturarum , etc. Sic 
Dioscor. lib. V, eap. 40, ubi de 
pehnei vmi oonreotione : o>otvtxfrnc 
oTvec- AnCu* etivtxoc te* x u ^ at '°°C 
inirsfpouc, itc Qnid chydssss pal- 
mula) tox sonet diximu* lib. XIII, 
cap. 9. In MSS. mitiearum, forte 
pro mitiorum. Alind porro longe 
Tinwn Palmatianum est, de qho 
Camstod. KK XII, ep. 11 : « quod 
ita eedoMat ore ructatum , nt me- 
rko iBi a palma nomen Tideretor 
impositum. • Sed e nte snccns is 
fsrit, nomen afc odore, qui pelmai 
frsKfesnm ehnilis foret. Haud. 

t3. Bafm§oQU€ % etc. Lego, « ex* 
pressoque : ant m ita dulce esse 
non libeat , eongiis quinque. Flt e% 
sjmtes e fioo ( earica, Diosc. ) in 
Gypeo , nt palmetnn : aiiqui cator» 
ehieen Tocant , sed pro aqua tantnm» 
«ean hnmoris adjioinnt , in qno 
mcenter preasa Tinacea maduermt. 
Fk et liqnor in aoetnm , prmceHens , 
ese. » 5ie loons hic cx Diotc. resti* 
DaUc. 



14. Et sjcUbs. Hoc est , eodem 
modo concinnatnr , qno palmeum, 
id Tini genus quod ficatnm a fico, 
nnde exprimitur , appellarunt. 
Diosc. lib. V, cap. 41 : Kat 6 xarop- 
Xtrtic ^i ^v fvtot tfuxtruv xaXoDetv, 
h Kuttoa» exioaterat taousc tu eot- 
vuerri), etc. Habd. 

X 5. Palmiprbnum. Hsec tox si m- 
tegra est , Tinum Palmeo bonitate 
prorlmum significat. Quidam le- 
gttnt Carychwm. Dubc. — - MSS. 
jmrnn primum. Qaem Plinius noster 
quum dixit , grsace olvov subintel* 
lexit. Haxd. . 

1 6. Pro aqua tantumdem t etc.Pro 
aqua,cremoris vinaceorum tantum- 
dem, Diosc. lib. V: fvtot ovtl 5J«- 
TOt ctfAfuXttV airo'6ptYpa vto0Xfor«v 
tb leov nirptov PoXXovet. Dalbc. 

17. Et Cypriafico. De qua di- 
etnm jam fim iib. XIII , cap. i5. 
JSgypties illa sive Alexandrinai si- 
milis , qnss et sycomoras appellate, 
nt diximns eodem Kbro , cap. 1 4» 
Dioscor. his concinit, Kb. V, cap. 
4« , qunm e sycomoris fieri rinum 
ah , sed qnod in acetum acre dege- 
neret. Aceti ficulnei parandi mo- 
dnm Columella tradit, lib. XII, 
cap. 17. Hard. 

18. El aeetum jrractlkns . {yron. 
et aln ante Harduinum , utetumfit 
pnettfttns* JLD» 



Digitized by 



Google 



34o 



C. PLINII NAT. HIST. 



drina 19 quoque melius vinum fit, et e siliqua" Syriaca, 
4 et e piris", malorumque omnibus generibus. Sed e Pu- 
nicis, quod rhoiten" vocant : et e cornis, mespilis, sorbis, 
moris siccis* 3 , nucleis pineis a4 . Hi musto madidi expri- 
muntur : superiora >s per se mitia. Myrtiten Cato quemad- 
modum fieri docuerit, mox paulo 2 indicabimus. Graeci 
vero a? et alio modo. Ramis teneris cum suis foliis in albo 
musto decoctis, tusis, libram in tribus musti congiis de- 
fervefaciunt, donec duo supersint. Quod ita* 8 silvestris 
myrti baccis factum est, myrtidanum vocatur >9 ; hoc ma- 



nus tingit 

iq. Atque Aiexandrina , etc. 
Alexandriss plurima sycomorus est , 
cujus e fructu liquor in acetum 
acre facile degenerat. Diosc. lib. 
V, cap. 2 4* Dajlec. 

10. Et e siliqua Sjriaca, Diosc. 
Hb. V, cap. 3a. Dai.bc. — Ete 
sitiqua, De qua lib. XIII , cap. 16. 
Hajld. 

ar. Et e piris. Qui airirnc oivoc 
Diosc. lib. V, cap. 3i. Haad. 

aa. Quod rhoiten, Diosc. lib. V , 
cap. 33:6 Jofruc Ji owo; , etc Vide 
et Pallad. lib. IV in Mart. tit. 10, 
pag. 94* fto& Grsscis malum Puni- 
cum est. Hard. 

»3. Moris siccis. Quod moratum , 
ut remur , sequior setas appellavit. 
Capitularede Villis, cap. 35 : € Vi- 
num , acetum , moratum , vinum 
coctum, etc. • Haed. 

14. Nucieis pineis. Nuclei piness 
nucis , Gallis , des pignons , les 
nojaux des pommes de pin. Vini ex 
iis parandi modum edocet Diosc. 
lib. V, cap. 44» apud quem ?po€t- 
Xitik owoc , a strobilis, hoc est , a 
nucleis pineis appellatur. Hard. 

aS. Superiora. Coraa, mespila, 



sorba , mora , per se sine mosto 
addito exprimuntur, quum mitia 
seu matura sunt. Habd. 

a6. Mox. Lib. XV, c. 37. H. 

17. Gragci vero, A quibus bssc 
quoque Dioscorides totidem verbis, 
lib. V, cap. 37, e nigrss myrti 
ramulis teneris, baccisque. Mupot- 
vitu; axtua^trai ootm, etc Vide 
etiam Palladium , 5n Febr. lib. III, 
tit. 3i. Hahd. 

»8. Quod ita. Quod arte aimili 
paratur ex silvestris myrti baccis 
( des baies de mjrte sauoage) myrti- 
danumrocatur. Alia est apudDioac. 
lib.I, cap. i56, vocis hujusce ac- 
ceptio , (AupTi^avov : alia apud scri- 
ptores alios, quos laudaturi sumus, 
lib. XV, cap. 35. Plinio Palladius 
concinit, de silvestris myrti vino» 
in Qctob. lib. XI, pag. i55. H. 

29. Mjrtidanum vocant, Myrti- 
danum Dioscoridi est adnatum 
myrto tuber, inssquale, verruco- 
sum , concolor, quod manus inatar 
caudicem myrti amplectitur. Ex eo 
vinum non fit, sed tusum cum vino 
austero reconditur, deinde in pa- 
stitlos formatur , qui in umbra 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



34i 



Ex his quae m hortis gignuntur fit vinum e radice, 5 
asparago °, cunila , origano, apii semine, abrotono, men- 
tastro, ruta , nepeta, serpyllo, marrubio. Manipulos binos 
condunt ' in cadum musti, et sapae 3a sextarium, et aquae 
marinaeheminam. E napis fit 33 , duum 34 denariorum pon- 
dere in sextarios binos musti addito : item e scillae 35 radice. 



resiccati efficacius adstringunt , 
qnam myrti et folium , et fructus. 
Vide infra , lib. XXIII , c. ultimo. 
Catonem, c. 11 5. Palladium, c. a, 
et Columel. lib. XII, c. 18. Dal. 

3o. Asparago , etc. Qusb sint 
harum herbarum nomina, suis 
qnoque locis dicemus, ubi de bor- 
tensibus agetur , lib. XIX et seq. 
Kx bis vinorum generibus hasc a 
Dioscoride recensentur. Thymhri- 
tes, quod e thymbra fit, seu cu- 
nila, lib. V, cap. 60. Origanites 
quod ex origano , cap. 6 1 . Selinites, 
quod ex apii semine, c. 74. Abro- 
tonites, quod ex abrotono, c. 6a. 
Calaminthites , qood ex calamin- 
Mta, sive ut Plinius appellat, men- 
astro , cap. 6». Prasites denique e 
marrubio, cap. 58. Habd. 

3i. Condunt. Sic ex MSS. em. 
Hard. cons. Ch. tundunt Gr. et AL 

3a. Et sapat. Ita Reg. 1 cod. et 
Par. Editi perperam, et saspe sexta- 
risgm. Haed. 

33. E napisfit, XI denanorum 
ffondere. Archetypum Toletanum, 
fit duum denariorum : verbum etiam 
pondere superfluit , ex eodem exem- 
plari. Hermolaus undecim defendit 
ex Dioscoride , nescio quo jure : 
nam Dioscoridis verba libro quinto 
mire cum verbis emendatissimi 
exemplaris faciunt. « Tundito , in- 
quit, naporum drachmas duas , etc. » 
Porro idem esse pondus drachms, 



et denarii , in aperto est apud om- 
nes. Piht. — E napis fit. Dioscor. 
lib. V, cap. 56, ftawiTnt ctvo*. Est 
enim bunion , uti cum Plinio di- 
cemus , lib. XX, cap. 1 1, naporum 
genus. Habd. 

34. Duum denariorum. Sic resti- 
tuimus ope codicum Reg. Colb. 
etc. in quibus duum planissime , 
nec per notarum compendia legi- 
tur : magis autem ipsius Dioscoridis 
admonitu , qui binas ad id quoque 
drachmas postulat, lib. V , c. 56 : 
Bcuviou £oftxpac 0*60 xs^ac , xaOt; cfc 
xor6>.ac yXsuxcuc riaaapac. Graecis 
xot6).d hemina est , sive dimidintus 
sextarius. Prius legebatur , XI de- 
nariorum : quod quum in qutbusdam 
exemplaribus scriptum librarii re- 
centiores invenissent , // denariorum 
quss Romani numeri nota duum ex- 
hibet, Arabicam esse rati , undecim 
nobis obtulere. H. — In sextar. Ita 
bene Regg. i, a, et ed. princ. B&ot. 

35. Item e scitUe. Vinum sciltites 
qnemadmodum conficiatur docet 
Colum. XII, 33 : « Scillam legito, 
eamque secato quam tenuissime, 
sicut raphani radicem , taleolasque 
sectas suspende in umbra, ut as- 
siccentur : deinde quum aridss 
ernnt , in musti Aminei sextarios 
XI.VIH , scillss aridas adde pondo li- 
brain , eamqne inesse patere diebus 
xxx , postea eximito, et defsscatum 
vinum iu amphoras binas adjicito. » 



Digitized by 



Google 



34* C. PLINII NAT. HIST. 

Inter flores ex roaae foliis tusis in 36 liuteolo in mustum 
collatis, cum pondusculo, ut sidat 3? , xl pondere 38 dena- 
riorura in sextarios vicenos musti, nec ante tres menses 
▼ase aperto 3 *. Item e nardo 40 Gallico, et aliud e siivestri. 
6 Aromatiten quoque 41 invenio factitatum tantum non 
unguentorum compositione, primo e myrrha, ut dixi- 
mus 4> , mox et nardo ** Celtico , calamo , aspalatho , offis 44 



36. Es rosat foliis tutis in f etc. 
LegencL « Ex ros» foliis tusis in 
linteolo in mustum chalatis com 
pondusculo . at sidat , CCL dena- 
rioram pondere in sextarios vice- 
nos musti , nec ante trcs menses 
vase aperto. » Nam minss sive centuai 
denariorom pondos in sextarios 
octo , requirit duas minas in sede- 
cim , duas et •hyApiaxw in vicenos. 
liale vulgo, XL denariorum. Sed nec 
recte coiatis. Scripsi chalatis , id est, 
demissis : quod verbum apud Ve- 
getium , ut et chalaiorios funes eruit 
Turneb. Vide Gronov. de Sestert. 
193. — In mustum. In Hyssopite 
id Dioscorides. Dax. — In mmtum 
eoUatis. Sic Reg. a , Colb. etc. vel 
ut Tetustiore forma Reg. i 9 conlatis. 
Longe enim a Pliniano stylo vox 
chalatis , quam Gronovius , lib. de 
aestert. pag. 193, hic nobis obtru- 
dit. Id latine Plinius noster ex- 
pressit, quod grssce Dioseorides, 
lib. V, c. 35 : PoJituc ©Iv©;, K«0tc 
•U yXcuxouc Wc«c *'• «Vinom rho- 
dites. Confer in mustum sextarios 
octo. » Haad. 

37. Ut sidat. Intra liuteolom, 
inquit Diosc. lapilli simul immit- 
tuntur, ut degravatus pondusculo 
feaciculus sidat» petatque cadi fun-« 
dum. Ha&d. 

38. XL pondere. Ita MSS. om- 



nes : etsi de pondere a Plinio dis- 
sidet Diosc. loc. cit. multo vero 
etiam magis Palladius in Maio , tit. 
i3, de rosa. Hard. 

39. Nec ante tres menses vase 
aperto. Ut defatcatum vinum trana- 
fundatur. Diosc. Dai.bc. 

40. Item e nardo. De utraque 
nardo diximus, lib. XII, cap. a6. 
Hssc Diosc. pariter lib. V, c. 67 et 
69. Habd. 

41. Aromatiten quoque , etc. Pal- 
ladius in Octojwi, cap. xiv. Colum. 
lib. XII. Athen. lib. I, rpt^c vo- 
cari scribit. Daxxc. — Aromatiten. 
Apwffcarmi; olvo? , cujus parandi 
modos multiplices tradit Diosc. lib. 
V, cap. 64 et 65. EUam 

4». Utdiximus. Cap. x5. De vino 
e myrrba, Diosc. lib. V, cap. 65. 
Myrrhatum id forte vinum fuerit , 
olvoc fafiupvieptvoc , quod morituro 
Domino propinarunt , ut sacri 00- 
dices referunt. Hssc certe est , qu« 
apud Festum murrata potio njuucu- 
patur. Hakd. 

43. Mos et nardo Celtico t cala- 
mo % aspalatkot etc. Aliud est aroma- 
tit* vini genus , de quo Diosc. lib. 
V, cap. 64. Haad. 

44. Offis. Ex contritis herbis 
proxime noroinatis factas grandio- 
res offas in mustum austerum deji- 
cito , fiaXt , inquit Diosc. 1. c. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 343 

tn mustum aut dulce vinum 45 dejectis. Alii 46 de calamo, 
junco, cosfto, nardo Syriaco, amomo, casia, cinnamomo, 
croco, palma, asaro, similiter et offa 4? . Apud alios nar- 
di, et malobathri selibris in musti congios duos 48 addi- 
tis; qiialia nunc quoque fiunt pipere et melle 49 addito, 
quae alii condita, alii piperata appeMant. lnvenitur et 
nectarites 5 * ex herba, quam alii helenion, alii medicaro, 
aiii symphyton , alii Idaeam ei Orestion , alii nectaream 
vocant, radice ponderis 5 " xl denariorum in sexAarios 
sex musti addita, similiter in linteo 5 \ Ex caeteris 53 herbis, 7 



45. Dejectis. Sie et Dal. drfectis 
Ch. desectis Gr. et Al. Eo. 

46. Alii de caiamo. Alil , inqoit f 
aliter id vinam concinnant. Diotc. 
loco cit. 2xtua%rrai £i xal oxXXak. 
KeX*>tu tXxt* %\ Id MSS. Reg. 
Colb. etc. Priut , aUad e calamo. H. 

47. Simiiiter et offa. Hoc est, 
dejecta, ut prius dictum est, ofla 

IO JnUStUm.HuU). 

48. Comgios duos. Congium tex 
sextariot otpere , auctor est Festus , 
▼erbo PubUca pomdera. De sextario 
dixi cap. 6. Et hunc rini parandi 
roodnm Diotc. expedit, lib. V, c. 
67. Htju. 

4q. Pipere et meile addito. Hunc 
tertium modnm non describit 
Dioec. Daxsg. 

5o. NeetarUes. Totidem rerbis 
lutc Dioec. lib. V, cap. 66 : 6 H 
vfJtTaotTn^ extoftCtroi ix tou iXtvtou 9 
i tNttt Mnfaafev , sl Ji eufiaoTov 9 el 
Ji i#t£tv etopw (hoc ett, Idajom 
▼erbatonm) , ol #i tft*cw < tt #i vt« 
xTAfttv xoXsoet. Hoc illud helenivm 
est, de quo lib. XXI dkturi su- 
rons,cap. 91. Hard. 

Si. Badkn pomderis , etc. Lege : 
• radice ponderis V denariorum in 



sextarios XXXVI muati addita. • 
Gronov. de Sestert. pag. ig4 • 
« Radice penderis XL denariorum 
in sextarios aex mntti addita. » 
Scribo y « radice ponderis V dent- 
riorum. » Dioscorides: • Conficitur 
et nectarites dictum vinum ex he- 
lenio herba, quam alii a gente Me- 
dicam , alii symphyton, alii *er- 
bascon Idtton, alii orettion, alii 
nectarion appelltnt. Sumito helenii 
radicat uocatso drtchmat quinque , 
oolligatatque in linteolo in musti 
oongios sex demittito, etc. » Piht. 
—Hadiceponderis XL.lt* MSS.om- 
nes, dissidente , ut prius , scriptorc 
nostro a Dioscoride , in ratione 
ponderum mensurarnmque assi- 
gnanda. Nee tamen Georg. Agrtoo- 
lam andio , aliosque eum secutos, 
Salmasinm, GronoTinmqne, qni V 
demariorum et sextarios XXXVI re- 
ponnnt : quum prtssertim Diotco- 
ridit ipsins codices bac parte vi- 
tiati tix duo inter se concinant. H. 

5a. Simiiiier im tinteo. Tusis ni- 
mirnin « et in mnstnm collatis. H. 

53. Ex cmterU kerbis. Quod ad 
herbas cateraa attinet, ex tbwntbie 
primnm fit abnnthites. Hujus con- 

*a 4 



Digitized by 



Google 



344 C. PLINII WAT. HIST. 

fit absinthites in Xl sextarios 54 musti, absinthii Pontici 
libras decocta ad tertias partes , vel scopis 5 absinthii in 
vinum additis. Similiter hyssopites 56 e Cilicio 57 hyssopo, 
unciis tribus in duos congios musti conjectis , aut tusis 
in unum. Fiunt utraque 5 et alio modo, circa radices 
vitium sato. Sic et elleboriten * 9 fieri ex veratro nigro 
Cato docet 6 °. Sic fit et scammonites. Mira vitium natura, 
saporem alienum 6z in se trahendi, qualem et salicum re- 
doient Patavinorum in palustribus vindemise. Sic et elle- 
borum seritur in Thaso , aut cuciimis silvester, aut scam- 
monia : quod vinum phthorium 6 * vocant, quoniam abor- 
tus facit 
S Fit et ex herbis, quarum naturae suo loco dicentur. £ 
stoechade 63 , et radice gentianae, et tragorigano, et dicta- 



cinnandi modos multiplices vide 
up. Diosc lib. V, cap. 49* Hard. 

54. Jn XL sextarios. « XLVIH 
sextariis musti, absinthii Pontici 
libra, decocris ad tertias partes. » 
BucUsus. ~— Regg. 1, 1, sextariis 
musti , qnod recepit $roterius. Ed. 

55. Scopis absinthii. Scopas ma- 
nnales , herbarum fasciculi sunt 
colligati , seu manipuli , ita dicti , 
quod manum- impleant , ai <hajiou 
*omv xtipoirXi}6cic * ^es poignees 
d'herbes. HaRD. 

56. Hyssopites. De quo Dioscor. 
lib. V , cap. 5o : YeaoMrtTuc &k 6 ix 
tou KtXuuou oeorttirou xoXXtc/oc ictv. U. 

57. Cilicio, Cicilio Hard. ex ope- 
rarum peccato. £d. 

58. Fiunt utraaue. Fit vinum, 
inquit , et absinthites , et hyssopites 
alio modo : nam absinthio, vel 
hyssopo , circa vitis radices sato , 
ejus herbe saporem refert id vi- 
num , quod ex ea vite fit : trahente 
in se vite saporem alienum. Haad. 



Sg.Sicet eUeboriten. Sic nimirum 
ad vitium radices veratro consito , 
vel scammonia; Cato de R. R. c. 
cxv, pag. 164. Haad. 

60. Cato docet. Cap. cxv. Cate- 
rnm serendum veratrum esse non 
scribit, verum ejus radicis fascicu- 
los tres circa vitis ablaqueat» ra- 
dicem defodiendos. Dioscorides ex 
planta radicibus musto immissis 
elleboritem et scammon||em pa- 
rat. Dalxc. 

61. Saporem alienum, etc. Non 
saporem tantnm, sed etiam vires. 
Diosc. lib. V, cap. 77. Dalbc. 

6a. Phthorium. Hsec plane iisdem 
verbis Diosc. lib. V, c. 77 : rivsrat 
£i xat e6ootoc ipfyuav otvoc , etc. H. 

63. E stoechade, etc. Vinum sto> 
chadites Dioscor. lib. V, cap. 5*; 
Tragoriganites , cap. 55 ; Dicta- 
mnites,cap. 57 ; Asarites, cap. 68 ; 
Dancites , cap. 70 ; Elelisphacites , 
cap. 71 ; Panacites, cap. 7* ; Aco- 
rites, cap. 73 ; Conyzites, cap. 63; 



Digitized by 



Google 



LIBfiR XIV. 345 

mno, asaro, dauco, elelisphaco, panace, acoro, conyza, 
thymo, mandragora, junco. Vocarunt et scyzinum, et 
iteomelin, et lectisphagiten , quorum jam obliterata ra- 
tio est. 

Et fruticum vero e genere , cedri utriusque 64 , cupressi, 9 
laurus, juniperi, terebinthi, in Gallia lentisci 65 , baccas 
aut lignum recens musto decoquunt. Item 66 chamelaesc, 
et chamaepityos, et chamaedryos lignum eodem modo, et 
ex flore 7 , in congium musti decem denariorum pondere 
addito 68 . 



Tbymites, c. 59; Mandragorites , 
cap. 81. Hard. 

64- Cedri utriusque. Negligenter 
Phnius de utraque cedro id scribit, 
quum de cedriuo ex oxycedri 
baccia parato , et cedrite ex cedrya 
confecto , id scribat Diosc. Dai.sc. 
— - Cedri utriusque. Minoris, opi- 
nor , qus inter frutices : non ma- 
joris, quss inter arbores annume- 
rari debet. Sunt autem duo minoris 
cedri genera 4 ut dictum est lib. 
XIII , cap. 1 1 , Lycium , Phoeni- 
ciumque. Quanqiiam et cedrites 
vini genus e majoris cedri fructu 
laudat Diosc. lib. V, cap. 45 , ubi 
et cupressinum explicatur, ac lau- 
rinum. Juniperinum , cap. 46 ; Te- 
rebinthinum , cap. 39 ; Lentisci- 
num , cap. 38. Hard. 

65. In Gallia lentiscL In Hbris 
hodie pervulgatis, terebintki^ cala- 
mi , ieniisci : cujus lectionis auctor 
ac princepsFrobenius exstitit, haud 
satis considerate : nam e calamo 
fieri vinum aromatites Pliniuspnulo 
ante commonuit. In MSS. Reg. 
Colb. et Par. terebintld nieaUin len- 
tisci. Dalecampius in suo callia legi 
admonet : hoc tantum. Plane favent 



emendationi nostrss yestigia veteris 
scriptur» , resque adeo ipsa , quod 
in Narbonensis Galliss ora lentiscus 
nascitur. Quanquam Galliss nomine 
Italiam Transpadanam intelligi 
Galliamque Togatam a Plinio simi- 
lius yeri videtur, quod id ei ad- 
modum familiare est , ut lib. XVII, 
cap. 35 ; Columell» quoque , lib. 
III, cap. 3 9 aliisque scriptoribus. 
Hinc acerGallicum in Transpadana 
Italia nuncupatum , lib. XVI , cap. 
a6. In Italia tentisci legi noljm , 
quod id recedat longius paulo a 
yetere scriptura : nec si velim , id- 
circo certe velim, quod lentiscum 
Itaiicam Plinius laudet , lib. XVII , 
cap. 44 : e* enim verba in mendo 
cubare dicturi eo loci sumus. H. 

66. 7/ew.Xap.tXaiTYic'oivo;, Diosc. 
lib. V, cap. 79. XafAatiriTUtvo; , c. 
80; Xapat£pufri)c , cap. 5i. Haad. 

67 . Eodem modo , et exflore. Hoc 
est, lignum recens cum suis baccis, 
ut in prioribus fruticibus fieri dixi- 
mus , musto decoquunt : et simul 
ex flore immittunt in musti con- 
gium , denum denarium pondus. 
Diosc. lib. V, cap. 79. Hard. 

68. Decem denariorum pondere ad- 



Digitized by 



Google 



34« C. PLINII NAT. HIST. 

XX. (xvn.) Fit vinum' et ex aqua ac melle tantum. 
Quinquennio' ad hoc servari criestem jubent Aliqui 
prudentiores 3 statim ad tertias partes decoquunt, et ter- 
tiam mellis veteris adjiciunt : deinde xl diebus Canis oitu . 
in sole habent. Alii diffusa 4 ita x. die obturant. Hoc vo- 
catur hydromeli 5 , et vetustate saporem vini assequitur, 
nusquam laudatius,quam in Phrygia. 

XXI. Quin et acetum melie temperabatur : adeo nihil 
intentatum vit® fuit. Oxymeli 1 hoc vocarunt, meUis x. 
libris, aceti veteris heminis qiiinque, salis marini libra, 
aquae pluviae sextariis quinque suffervefactis decies, mox 
elutriatis a atque ita inveteratis. Omnia ab Themisone 
summo auctore damnata : et hercule coactus eorum usus 
videri potest; nisi si quis naturae opus esse credit aroma- 
titen, et ex unguentis vina composita, aut ut biberentur 
genuisse eam frutices. Ista sunt cognitu jucunda , solertia 
humani animi omnia exquirente. Nihil quidem e* his 



dito. Diosc. hanc yuu et materie , 
qna injicitur portionem docet c. 
de vino ex chamehea. Dalbc. 

XX. i. Fit vimtm. Vinum ap- 
pellat, quom vini nihil admixtum 
ei sit : vini tamen appellatiooem 
roernit , quod , ut mox Plinius ait , 
yetustate vini saporem assequitnr : 
sive , ut lib. XXII 9 cap. 5a #f longa 
vetostate transit in vinum. Hakd. 

a. 'Qumquenmo. Veterem aquam 
csBlestem Dioscorides pariter desi- 
derat, lib. V, c. 17 : 6£«a £fj£ptov 
iraXaiov. Haeo. 

3. Aiiaui prudeutfons. Dioscor. 
loc. cit. Haad. 

4. Alii diffitsa. Vina videlicet. 
Quss yis huic voci subsit, diximos 
cap. 16. Haad. 

5. Hydromli. T£sa'fuXt, abaqua 
et melle. Latini aquam mulsam 



vocant : Galli, de Vkydronud. De eo 
rursum , lib. XXII , cap. 5i. H. 

XXL 1. Oxjrmeli. 6gup.&iTGt con- 
cinnandi modnm plane eumdem 
Dioacor. affert, lib. V, cap. •», 
ex Dieuche seilicet, quem idveati 
hujus auctorem Plinins noster facit, 
lib. XXUI, cap. 29. Nullo fere 
alio syrupo nsa antiqnitas, qoam 
ano oxymelite , inqoit Andr. Bae- 
cius , lib. I , cap. a6 , p. 40; nempe 
qnoniam ii aaccbaro caruerunt, 
qno syrupa nostra concinnamus. H. 

a . M ox dutriatu. Hoc est, de vase 
in vas translatis, transfusis, sive 
(ut elegantius Latini) difftiais. Pli- 
nins ipse nbi hnnc oxymelitis con- 
ficiendi modum totidem rnrms 
ferme verbis tradit, lib. XXH, c. 
«9 : • Oxymeli antiqni , nt Diea- 
ches tradit, hoc modo tempera- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 347 

anno durare, proterquam <ju« vetiistftte ipsa fieri 3 dixi- 
mus: et plura oe tricenis quidem diebus, non erit 
dubium. 

XXII. (xviu.) Sunt et in vino prodigia 1 . Dicitur in 1 
Aroadia fieri\ quod fecunditatem 3 feminis iroportet, viris 
rabiem. At in Achaia maxime circa Caryniam abigi par- 
tum tino, atque etiam si uvam edant gravid«,quum dif- 
ferentia 5 in gustatu non sit. Trazenium 6 vinum qui bi- 
bunt , negantur generare. Thasos duo gfenera vini diversa 
facere proditur 7 : uno quo somnus concilietur, alterum 
vero quo fugetur. Apud eosdem vitis theriace 8 vocatur, 
cujus et vinum et uva contra serpentium ictus medetur. 



btnt : mellis minat decem , aceti 
▼eteris heminas quinque , salis ma- 
rini pondo lihram, et qoadrantem, 
aquss marinss sextarios qninqne 
pariter coqnebant, decies deferve- 
scente cortina, atque ita diftunde- 
bant» in¥eterabantque. » H. — Elttr 
triatis. Elntriare est qnod veraaculo 
aermone dicimus, soutirer. Ed. 

3. Vetustate ipsa fieri. Hoc est , 
oonfici et absorri : ut quod e milii 
aemine dictum est cap. 19, post 
•eptimum tantum mensem trans» 
fundi : rosss item ,. non ante tres 
menses , etc. Haed. 

XXIL i. Sunt et in vino prodigia* 
De hia vide Theophrastum , Hist, 
lib. IX,cap. 19. En. 

a. In Arcadiafieri. Apud Hera* 
cleam Theophrast. Histor. lib. IX , 
cap. ao ; Athen. lih. I. Dajuu. — 
Im Arcadia. Sic plane Theophr.ap. 
Ajthen. lib. I ; JElianus quoque 
Yar. ftist. lih. XUl, cap. 6. H. 

3. Fecmaditatem. Th. steritHatem. 
Arutvcfoo* «oui. Eo. 

4* Cewyniam akisri, etc. Cabiaeam 



Theophr. Ceryniam Athenax). Ad- 
didit Tbeophrastus, canibus, si 
uvas gustaverint , etiam catulos 
elidi. Victorius, lib. VH, cap. a3. 
Dsxbq. — Circa Caryniam. Htpt #i 
Ktpuviav Tifr Ax*fa«, Athen. 1. c. 
Theophr. ipse, Hist. lib. IX, cap. 
ao,*oXiv J' iv Ax*i*i **i \k*kxs* 
ircpi Kopuviav , etc. At uElianus 1. c. 
Av H Axata irsfi Ktpaoviav , etc. H. 

5. Quumdifferentia. Quum neqoe 
ura in gustu secus ac csstere, nec 
vinum, sapiat. Theophrast. H. 

6. Trmzenium. Theophr. 1. c. H. 

7. Tltasios duo genera vina diversa 
faeere proditur. Verior lectio ejus- 
dem exemplaris, Thasos duo gene- 
ra, etc. ut insnlam intelligas, non 
insulares. Piht. — Thasos. Theo- 
phrast. et iElian. U. cc. Haed. 

8. Theriace vocatur. Vide infra 
lib. XXIU, cap. i.Daug. — The- 
riace , 9*pia* < * apirtXoc , de qua et 
eadem cum Plinio, et alia plura 
prodit Auct. Geopon. lib. IV, cap. 
7 , pag. 106. Palladius quoque , lib. 
III, in Fehr. tit. a8, pag. 80. H. 



Digitized by 



Google 



348 C. PLINII NAT. HIST. 

* Libanios 9 thuris odore, ex qua diis prolibant. £ diverso 
aspendios IO , damnata aris. Ferunt eam nec ab alite ulla 
attingi. Thasiam" uvam ^gyptus vocat apud se praedul- 
.cem, quae solvit alvum. Est contra in Lycia, quae solutam 
firmat. £gyptus et ecbolada" habet, abortus facientem. 
Vina in apothecis Canis 13 ortu mutantur qusedam, post- 
eaque restituuntur sibi. Sic et mari navigatio, cujus jacta- 
tus his, quae duraverint' 4 , tkntum vetustatis' 5 adjicere 
sentitur, quantum habuerint 

i XXIII. (xix.) Et quoniam religione vita constat, proli- 
bare diis nefastum habetur z vina, praeter imputatae vitis, 



9. Libanios. Ai&xvioc vel XtSovmc 
a thtxre nomen habet ; A<nrtv£io$ 
ab <x privante grssco, et 0ir£v£uv 
libare : <juod ex yitis ejusce vino 
libare diis nefas putetur. H. 

1 o. Aspendios. Quidam sic dictam 
interpretantur ab Aspendo urbe 
Pamphyliss. Lego Aspondos, vel 
Aspondios f a particula privationts 
grsca a , et verbo <nrtV£ttv , libare ; 
ut uva sit , cujus vino diis libare 
nefas est. Dal. 

11. Thasiam. De qua cap. 9. H. 

ia. Eebolada. AxSoXi; Grsscis 
abortum sonat, ab U&dXkto, ejicio. H. 

i3. Vina inapothecis Canis , etc. 
Hesiodus tamen vinum tum esse 
optimum scribit , T%o; moTaTai 
t* atytc xal oivoc £pt?oc , ut inter* 
pres , quoniam rort 4ioN) xtxotfilvoc , 
ra? ptraSoXac 6pwv Uy uy«v, xa8* «c 
3v xtv^uvoc Tpairiivat. £a de causa 
sub Canis ortum Veteres largius 
bibendum prseceperunt : nou tan- 
tum quod ingens aestus sitibundos 
ad potum invitet. Theognis : A^povtc - 
avSpuirot xai viiirioi otTtvtc olvov M^ 
irtvoua* , aVpou xat xuvbc apxouivou. 
Alcssus , 6lpGuc o*t TtYYt ffXtupovac 



ofvo) , rh yap lcpov irtptT&XtTat. 
Brod. lib. III , cap. ao ; Magius , 
lib. I, cap. »8. Ita et Geop. auct. 
lib.VII , cap. 10, pag. 187. Dal. 

1 4. Quat duraverint. Qu» jacta- , 
tionem maris citra noxam pertule- 
rint. H. — His f qum duraverint, etc. 
Vinis, qu» jactatum illum ferunt. 
Sic longa navigatione meliora fiunt 
Burdegalensia vina. Hlo jactatu 
plerumque labefactantur vina Bur- 
gundica. Audivi tamen vinum inter 
Autissiodorensia , d'Auxerre, opti- 
mum, dictumque hemicranium , ie 
vin de migraine , maris jactatum 
tulisse illasum. Bbot. 

i5. Tantum vetustatis. Alterum 
tantum. NotatChristph.a Vega, art. 
med. lib. II,vina quedam Hispa- 
nica iu Germaniam, Hispaniamque 
novam translata , ibi meliora esse , 
quam in Hispania, ubi uata. H. 

XXIII. 1 . Protibare diis nefastum 
habetur vino prater imputata <vitis f 
etc. Non solum, inquit, imputatse 
vitis , ut dictum est cap. 1 4 9 sed et 
falmine tactss. Cur voculam praier 
Pintian. et in editione Elzeviriana 
Lsetius, invit.«MSS. expungant , 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 34 9 

fulminetactae', quamque juxta? hominis mors laqueo pe- 
penderit 4 , aut vulneratis pedibus conculcata 5 , et quod 
circumcisis vinaceis profluxerit, aut superne deciduo 
immundiore lapsu aliquo polluta. Item Graeca , quoniam 
aquam habeant. Vitis ipsa quoque manditur, decoctis 
caulibus summis, qui et condiuntur 7 in aceto ac muria. 

XXIV. Verum et de apparatu vini dixisse conveniat, 1 
quum Graci privatim ea pracepta condiderint, artemque 
fecerint, sictrt Euphronius, et Aristomachus, et Gommia- 
des, et Hicesius. Africa gypso* mitigat asperitatem, nec 
non aliquibus sui partibus 3 calce 3 . Graecia argilla, aut 



non video : nisi quod non intel- 
lexere qu» vis ei hoc loco subesset. 
Festus : « Imputatum, nondum 
purgatum. Putum enim est purum : 
unde putare vites dioimus , hoc est , 
detrahere , qua? sunt impedimento 
adfructum. > Qu» porro vina nefas 
libare diis , paulo aliter Labeo An- 
tistius apud eumdem Festum : 
« Spurcum , inquit, vinum est, 
quod sacris adbiberi non licet ; ut 
ait Labeo Antistins , libro decimo 
Commentarii juris Pontincii : cui 
aqua admixta est, defrutumve : 
aut igne tactum est , mustumve 
ante quam defervescat. » H. 

a. Fulmine tacta. Gujus vinum 
ideo damnatum , quod , ut scribit 
Seneca , Natural. Quast. lib. II , 
cap. 3» , pag. 858, ■ fulmine gela- 
tom, quum ad priorem habitum 
redit, potum, aut exanimat, aut 
dementes facit. > Habd. 

3. Quamqw juxta. Et juxta quam 
mortui hominis cadaver laqueo pe- 
penderit. Haju>. 

4. Hominu mors laqmo pependerU. 
Audacter quidem, sed eleganter 
pro homine mortm dictum. Ed. 



5. Concuicata. Ita MSS. Reg. 
Colb. Th. Par. Subintellige , vina. 
Hard. 

6. Circumcisis vtnaceu. Mustum 
id tortivum vocant , quod post 
primam pressuram vinaceorum cir- 
cumciso pede exprimitur, inquit 
Columella , lib. XII , cap. 6S. Tor- 
tivum mustum circumcidaneum Ca • 
to appellat cap. xxm, pag. a6. H. 

7. Qui et condiuntur in aceto ac 
muria. Condiendi modum Colu- 
mella expedit lib. XU, cap. 7, pag. 
416. Hard. 

XXIV. 1. Africa gjrpso. Etiamet 
Italia , uti ex Colutnella coUigimus , 
lib. XII, cap. ao, ubi gypsationis 
hujusce rationem aperit. Quod et 
Didymus facit in Geop. Jib. VI , 
cap. 18. Etiamnum in Hispania 
vina quasdam calce et gypso con- 
diuntur, teste Christoph. a Vega , 
cap. 137. Habd. 

a. Aliquibus sui partibus. Cartha- 
gine, ut dicetur lib. XXXVI, cap. 
48. Habd. 

3. Calce. Condiri etiam vina 
gypso , et calce , vide lib. XXIII , 
cap. 1. Dai.bc. 



Digitized by 



Google 



35o C. PLINII NAT. HIST. 

marmore 4 ,aut sale, aut mati 5 , lenitatem excitat : It&lije 
pars 6 aliqua rabulana pice 7 : ac resina 8 condire musta 
vulgare est ei, provinciisque finitimis* Nonnu&quam* 
prioris vini faece, acetove condiunt. Nec non et ex ipso 
musto fiunt medicamina : decoquitur, ut duloescat por- 
tione virium. Nec durare ultra annuum spatium tale 
proditur. Aliquibus in locis decoquunt ad sapas xo tnuftta, 
infijsisque his ferociam frangunt. Et in hoc tatnen ge- 
nere, et in omni alio subministrant vasa ipsa" condi- 
mentis picis : cujus facienche ratio proximo " dtcetur 
volumine. 



4. Aut marmmro. Marmoris fldre, 
inquit Colum. 1. c. «oe eat, mnr- 
more in pulverem contrito , damar- 
bre (ekaiwcaroonaPt*) ptdpcruJ.R. 

5. Aut mari. Adde et muHim ex 
Colum. lib. XII, oap. %& » p«g. 
434. Haad. 

6\ Jtatim pars. MS. t* pmrt*. £d. 

7. Rakdamt ptoo. Lego, mdnimn* 
( tam eicoa ut radi potsit. Nam > ut 
ait Columel. H». XII» eap. *o , 
quanto veturtior, ttnto melior). 
Idem auetor rasim ( lego, rMifeflt ) 
vocat, (ucnv. Quidam Rketica le* 
guat» Eam certe Conftantrauft in 
Geoponicift majrinfe kudat D&ttoi 
— RaoaJanapicA. Ita lleg. et CoUk 
At Th. Rmptdana. fteroaldue in 
Coiumellam, radulamm ftcribit» 
qttod tamaicoa ea eat , utradi pot» 
sit. Coinmetta ipee, Ud. XII» eap. 
ao* pag. 4ao, raftim voeat» nili 
locus est vitiatna : « Commisoeri 
debetraeift, inqnit^quodest ge&ua 
eiudas picia. » Hmld. 

8. Rosina. Vinnm reanm eondl» 
tOtt rtlblntieni Momachi prodesse 
teribit Gelftiift» l*. IV, cep» S $ 
Martiai. lib. III, ep> uxvii : « Reai» 



. nata bibts viaa , Fakrna fbgi*. • H. 

9. Nonmmsqmm. Htmo modum 
explioat uberius Colum. lib. XIII # 
cap. 16 , etc. 3o, pag. 487 t « 3i 
qua vinaeruntdorior*, autmimn 
boaa, quod agri vitio aut tempe- 
state sit fsctum , sumito feeem vmi 
beni, et p&tte* faeito , et in ftole 
arefaciftO) et coquim in tgne : postea 
terito, et pondo qaadiwntem ain» 
gulis ampboris uifrieato, etofcbV 
nito : bonum fiet • Haa*. 

10. Ad impmt mmtm* Vmum id 
ytfrfttv to*atAthens»n*tlib.I.D*£t 
— Ad ***** Hocest , «sque ad ter* 
tiam partem, quemadmodnm de 
sapa dictum est, cap. tt. Hssc 
mnltonberius Colamella, Ub. XII ^ 
oap. ao, pag. 4*8» Han». 

1 1 . SubministraMwm iptm to am S 
fwfint. Alii apud Dalecampima , 
Mam «eoijt ipsis t o m d imaM la . Atti» 
smUinwU vam tpta tomHmam\>. Dale- 
eattpius vero ipse » flttH eanslMMn- 
*t. Eto. — OmdimmUs pieh. Hbc 
est, non vina modo, fted et vesa 
i|uot|ne confunmmr* hajid* 

ta. Pnaimo dtottnr. Lib. XVI, 
cap. at. HaftD. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



35i 



XXV. (xx.) Arborum * eucco man&ntium picem resi- t 
nmnque, aiiae orte in Oriente, aliae in Europa ferunt. 
Qtife interest Asia, utrimque 3 quasdam habet. In Oriente 
optimam tenuissimamque terebinthi 3 fundunt ; deinde 
lentisci, quam et mastichen 4 vocant; postea cupressi, 
acerrimam sapore. Liquidam omnes 5 , et tantum resinam; 
crassiorem vero 6 et ad pices faciendas cedrus. Arabica 
resina 7 alba est, acri odore, difficilis coquenti. Judeea cal- a 
losior , et terebinthina quoque' odoratior : Syriaca Attici 
mellis similitudinem habet. Cypria antecedit omnes: est 
autemmelleo colore, carnosa. Colophonia 9 praeter ceete- 



XXV. i. Arborum. Verbum il- 
lod ortm proonl dubio deprarstam 
cet. Exemplar Toletannm aetm legit, 
non ortm. Poto seribendum Aum^ 
qeuasequitnr statim : * Qusb inter- 
eat Asia utrimquequasdem babet. * 
Verior lectio utramaue quem utrinh 
cuw, boo eet t Aeiam Orientalem et 
Eoropam. Pnrr. 

a. Utrimque qmudam. Ex ntroqne 
gonore qiiaadam naoet eerum 
•ctlket qoe) in Oriente, et jqmmi in 
Eoropa gignnntnr. Ex. arboribus 
qojB picem serunt , succus emmpit t 
qoi ei igne exprhnitur, pis Tocetttr, 
/nei* •• si sponte fiuit» reeine f pois 



3. Terokntki. Stc Diocc. lib. 1 , 
cep. 91 , primas tribuit terokmthi* 
mm resinst* ttrdbenthine : seenndett 
o lentieoo , mntuq se. Sie etiem Tbeo* 
phraot, BGst. lib. IX , cap. a , et 
Galen. aoro «ftti, Hb. HI, cap. a , 
pag. 71S. Hano. 

4. Lentudy qmam ef mastichen «s» 
«e«/, etc, De Chia masticbeelentieeo 
dictnm jam fuit lib.XH, cep. 37. 
Dtosc Ub. I, eap. 9 : rmerau H 
aoi paTtee**. ojmjmn fcsJseonevi) * oa> 



frCe» H (&ec{xe... KoXAfen lv XC» t$ 
vw». H. — Conf. Tounvxro** , 
Memoir. de 1'Aeademie des Seiene. 
a. 1705 , pag. 344- E». 

5. Liquidam omnet, etc. Idem 
etiam e lentisco resmsm liqnideu 
flnere tredit lib. XXTV; qnod 
tamen usus falsnm esse monstrat. 
Pibjt. — Liquidam omnes* Vide 
qn* dictnri snmns lib. XXIV, 
cap. aa. HAan. 

6. Crassiorem vero. Qni m cedro 
manat liqnor, expressut igfce tide» 
licet, non sponte ernmpens, picis 
e genere est, nt dicetur,lib. XVI, 
cap. 9I ; Haad. 

7. Arabiea. Hfec e terebitttho ar- 
borefunditur, Diosc lib. I, cap. 
91. H. — Cf. Tonrnef. loc. cit. Ed. 

6. Terebinthmu quoque. Optimam 
oenset Diosc. 1. c. qu» terebintbnm 
olcat. Plinins,lib. XXIV , csp. 99 : 
« In arbornm differentie placet te* 
rebintbina , odoratissima , atqutf 
lerissima : nationnm , Cyprie efc 
Syriaca : utnqne mellis Attici co* 
lore : sed Cypri* carnoeior, stocior- 
qne. » Hs.au. 

9. Compmmi* , etc. Colopbonia- 



Digitized by 



Google 



35a C. PLINII NAT. HIST. 

ras fulva ; si teratur, alba fit, giavior odore : ob id non 
utuntur ea unguentarii. In Asia quae fit e picea, admo- 
dum candida, spagas vocatur 10 . Resina omnis" dissolvi- 
tur oleo. Quidam et crefa figlinarum" hoc fieri arbitran- 
tur; pudetque confiteri' 3 , maxiinum jam honorem ejus esse 
3 in evellendis virorum corpori pilis. 'Ratio autem condiendi 
musta, in primo fervore, qui novem diebus quum pluri- 
mum peragitur, aspersu picis, ut odor vino contingat, et 
saporis quaedam acumina. Yehementius id fieri arbitrantur 



cam vocat et Celsus lib. V , cap. 
x8. Dal. — Colophonia. Retioet 
bac hodie in officinis nomen. Awo 
Ttfc KoXo^ttvoc KoXcaavta xXijBtwra, 
Diosc. lib. I, cap. 93. Hahd. 

10. Spagas vocatur. Sic MSS. 
Reg. etc. Vox barbarica, incertss 
originationis : nisi ofxykz legi pla- 
cet, haud magis comperti signifi- 
catus hoc loco. Habd. 

1 1 . Resina omnis. Piinius , lib. 
XXIV , cap. aa : « Resolyitur re- 
sina ad vulnerum usus et malagmata 
oleo. » Habd. 

ia. Creta figUnarum. Gretam B- 
gularem vocat Celsus, lib. V, cap. 
1. Dax. 

i3. Pudetque confiteri , etcKaTo- 
«trroOv idGrssci yocabant. Clemens 
Alexand. pssdag. lib. III, cap. 3 , de 
Cynsodorum impura , infamique 
mollitie : «hirouTcu; yoiiv «Xnpttc al 

ItOkttt ITlTTOfivTttV , (l>po6vTttV , «Of «- 
TtXXoVTttV T0i»C faXu^DlOC TOUTOU«. 

Qui sic Tulsi et glabri forent wit- 
To*oim|i.tvot eidem dicuntur. Fuit 
et xarairiTTOuv tormenti genus , 
quum ferventi pice instillata cor- 
pora hominum urebantur. Lucret. 
€ Verbera, carniflces, robur, pix, 
lumina , tmdm. » Plautus in Capt. 
« Atra bilis agitat hominem. B, At 



pol, te, si hic sapiat senex , Atra 
pix agitet apud carnificem , ac tuo 
capiti iiluceat. > Victorius , lib. 
VIII ,cap. 18. Visco quoque pilos 
evelii. solitos monstrant hi versus 
Juvenalis : « . . . nullus tota inter- 
cute , qualem Prtestabat calidi cir- 
cumlita fascia visci. » De hac re 
plura Had. Jun. hb. de coma. Idem 
poeta : « ... quid enim resinata 
juventus, Cruraque totius facient 
tibi laevia gentis ? » Philostratus in 
Viris, de Scopeliano e»c «6* «Jt- 
^uxttciouTOv irtrnp xat irapttTtXTptat;. 
Theopompus apud Athenaeum nar- 
rat, omnes Barbaros, qui adOcci- 
dentem habitant , picari et radi : 
apud Thuscos multas esse ad eam 
rem institutas officinas ,quasadeant, 
et peritis arlificibus radendos ac 
picandos se praebent , nulla prorsus 
▼erecundia, si quis foris intueatur, 
vel dum hoc fit, interveniat. Eri» 
rationem pilorum eam vulsuram 
auctor vocat lib. XXIX, cap. 1. 
Palladius in Octobri , cap. 14. Dax. 
— Pudetque. IIiTTttetc vocabatur 
iropaTtXftoc, sive vulsura piloruin 
picis ministerio facta , cajus moUes 
et cinssdi curiosi : ob idque vulsi 
et depilati dicti sunt , xai iriaaop«voi. 
Hinc irtTTouv GrttCis irapaTtXTptftw 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 353 

crutlo flore' 4 resinae, excitarique 15 lenitatem. E diverso 
crapula compesci feritatem l6 nimiam, frangique virus; 
aut ubi pigra lenitas torpeat , virus addi I? . Liguri&e ma- 
xime Circumpadanisque mustis crapulae utilitas discerni- 
tur hoc modo: pugnacibus' mustis crapulae plus inditur, 
lenibus parcius. Sunt qui ex utroque I9 condiri velint : nec 4 
non alia a % quae est musti, pice et natura; vitiumque mu- 
sto quibusdam in locis iterum sponte fervere : qua cala- . 
mitate deperit sapor, vappaeque accipit nomen", probro- 



vile munus erat , qu» glabros et 
depile* reddebant picis illitu. Vide 
Philostr. et Cl. Alexand. apud 
Rob. Constant. in Lexico, verbo 
IIitt^. Hard. m 

14. Crudo flore. Flos crudus, 
reaina ipsa est, qua nuper est avulsa 
arbori» necdum cocturam passa : 
eadem cocta , crapula nuncupatur : 
coquendi ratio dicetur lib. XVI , 
cap. aa. Errant qui crapulam fas- 
cem resinss putant , aut florem , id 
quod supernatat. Hab.d. 

i5. Escitarique. Addi leiioribus 
Tinis saporis quoddam acumen, 
donner du montant. Ed. 

16. Feritatem. Mitigari ea quss 
famosa sint y et vehementiora. H. 

17. Virus addi. Tenuiculis, lan* 
guidisque Tinulis vim vehementio- 
rem , quas inducat ebrietatem , ad- 
jici. Habd* 

18. Pugnacibus. Vehementibus , 
et Talidis. Habd. 

19. Sunt qai ex utroque. Ex flore 
et crapula. Habd. 

10. Alia, etc. Vel musta con- 
dienda, vel mustorum condimenta. 
Dalbc. — Nee nm et aiia. Con- 
diontur etiam vina, inquit, si de- 
coctum iis mustum infundatur, 
quod picis vices et Tim repranen- 



tet. — In ed. Parm. « nec hon alia 
que est multa pice natura» ; inHeg. 
a : « nec non alia qus* simulet pice 
et natura > ; Reg 1 : « nec non alia 
qusa est mnlsi pice et natura » ; Colb. 
qum est mulci; Chifti. quat est multi , 
etc. Nos, qum est mutti. Id enim 
spectare nobis visus est, quod sup. 
cap. dixit : « Aliquibus in locis 
decoquunt ad sapas musta, infusis- 
que his ferociam vinorum fran- 
gunt » , quibus inftmduntur. Et 
quod cap. 9 docuit, Tmolitis vini 
duici 4 sive musto , si admisceatnr , 
condiri Tina castera , quorum duritia 
vel sic ■ suavitatem accipiat, simul 
etartatem. > Recessitsane longissime 
a Teterum exemplarium Testigiis 
Hermolaus, quo auctore vulgati 
codices ita prss se ferunt , « nec non 
alia asque multiplici natura » : qui- 
bus Terbis nulla, qus3 huic loco 
aptari possit , sententia subest. H. 

2 1 . Vappaque aeeipit nomen. Oivcv 
«osaTpiiciefat , vappescere, vulgo 
se tourner 9 tic i?wi»v utTctirt etiv , tty- 
vfatai dicunt, s'aigrir. Chrysost. 
efveu uh dptrfic f)Xri€fl to ir*p*Tpa- 
nv» , xftl ifc i?tvnv (fctTaictaetv. 
AxpTC°uc homines etiam Grssci l\i* 
vct$ dicunt, quasi corrupta vina. 
Aristophanes in Equitibus, Av£p& 

a3 



Digitized by 



Google 



354 C PLINII NAT. HIST. 

sum" etiam hominura, quum degeneravit animus. Aceti 

enim* 3 nequitia inest virtus magnos ad usus, et sinequeis 

5 vita mitior degi non possit» Caetero vinorum medica- 
minis tanta cura est, ut cinere apud quosdam, ceu u gypso 
alibi, et quibus dixknus modis, instaurentur. Sed cineran 
e vitis sarmentis, aut quercu pneferunt : quin et mari- 
nam' 5 aquam ejusdem rei gratia ex alto peti jubent, ser- 
varique ab agquinoctio verno, aut certe nocte solstitio, et 
Aquilone flante hauriri; vel si circa vindemiam hauriatur, 

6 decoqui. Pix in Italia ad vasa* 6 yino condendo' 7 maxime 
probatur Brutia. Fit e piceae resina : in Hispania autem 
e pinastris, minime iaudata. Est enim resina* 8 harum 

. amara et arida, et gravi odore. Differentiam rationemque 
faciendi proximo volumine' 9 demonstrabimus inter arbo- 



fioxdapov vfoXtrav, 6$v*v, faloGoXov. 
Idem <p.«xofuft* «oroiet Io|mv iQwjv 
vriirttxortc : inde Gracia olvof too* 
vriac, xoo taTpo*t«4, vinum moti* 
tom , fugieat tn vappam aut acetnm 
degeneruii et exoletcene, qood 
«etati cedit. Horatiut : ■ Ac niti 
mutatum parcit defundere vinunn » 
Turn. lib. I f cap. i , lib. VII, cap; 
9, lib. XX , cap. i3. Dalic. — 
Fappmqm. De vappa euperiua, cap. 
8. Haed. 

aa. Probrosum. Subintellige no- 
men. Yappam Veteret appeUamnt 
hominem ignavum, in quo nihil 
coaet prudentia, nihil ealie. Horat. 
lib. I, oat. a v ▼. i» : « Fufidiuo 
▼appoe famam timet , ac nebulooit. • 
Acron : « Vappa , inquit sn Sat. i 
lib. I, dicuntur perditi ac lnxu- 
riooi... Aiiter vappa dicitur ttultuo 
et ioaultut, qui nihil oapit : dicitnr 
enim vinum vappa, quod perdidit 
aaporem. • Habd. 

a3. Aceti enim. Aoeti enim , 



qnanquam lneaoe ei < 
nequitia videtor» melior famen eot, 
quam vappacondhid: virtue eximia 
ad magnoo uoui , ete. Haud. 

14. Ceugypso. Ut gypeo, inquit, 
Africa, Gruwfia marmore, aJiioqoe, 
quibuo dixtmuo modio, tup. cap. 
vina mitigat : aic alii cinere. H. 

a5. Quin ei iHuOTtabu.ColomeHa, 
lib. XII, c. «i , p. 43 1 '• • Sumitor 
autem aqua quam longittime a lil- 
tore : nam liquidior et purior eot, 
quantum altiori mari bautia eot. • 
Habd. 

»6. Ad vasa. SubinteHige pi» 
canda. De bac picatione vaooram , 
in quibut condebator vinum , e 
pice Brutia , vide Golum. lib. XU, 
cap. 18, pag. 4« 6. Haud. 

%y. Con4endo.MS.eomiiendo.ED. 

*8. Est enim... % erida. Nec valde 
aridara, nec valde humentem laudat 
Diotc. lib. I, cap. 99. Haud. 

«9. Proximo volumime. Lib. XVI , 
a cap. 16 ad *3. Haud. 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 355 

resferas 3o .Vitia 3x , praeter supra dicta 3 ', acor aut fumidum 
virus: picis autem, adustio: experimentum vero, $i fra- 
gmenta subluceant, ac sub dente lentescant acore 33 ju- 
cundo. Asia picem ldaeam maxime probat 34 , Graecia 
Piericam, Virgilius 35 Naryciam. Diligentiores admiscent 
nigram mastichen, qua in Ponto 36 bituminis similis gi- 
gnitur;et iris radicem 37 oleumque 38 . Nam ceram accipien*- 
tibus 39 vasis compertum est vina acescere, Sed transferre 7 



3o. Inter arbores feras. Ita Reg» 
s, aliique. Hoc est, peregrina*. 
Plinins, lib. XVI, eap. x6 : • Pe- 
regrinsB tum yidebantur, qnoniam 
non erant suburbanss , pinus atque 
•bies, omnesque quss picem fernnt, 
de qnibus nunc dicemus , simul ut 
tota condiendi nna origo cognosca- 
tur. » In quibusdam MSS. firaces , 
male. Habd. 

3 r. VUia* Nempe resinss. Hajid. 

3*. Supra dic$a P Amarorem, ari- 
ditatem , gravem odorem. Daxsc. 

33. Acore. Sapore acido, qualis 
fere est in malo Punico. Hahd. 

34. Asia picmn Jdmam masime 
probat. Hermoiaus pro Indieam , ut 
prios legebatnr , Idicam substituit, 
id est , montis Idst ; melius qui 
Idmmm emendat, nam picem Idaeam 
et summus poeta celebrat Georgi- 
eon III : * Idawsque pices et pin- 
gnes unguiue ceras. » Idicos ▼ero 
poseessiyum ab Ida nnsquam(quod 
recorder) legi. Exemplar quoqne 
Toletanum Idmam babet , non Indi- 
ceet. P|*t. — - Picem Idmam. Ab 
Ida monte , qui in Troade est. Ita 
Reg. e, Tolet. Par. At in aliis, 
Indicam , male, Idasam Piericamque 
laudat Didymos in Geop. lib. VI , 
cap. 5 , pag. 169 : Tfa «CeeflM ot 
«fX«Iot *J** V **f ueSeSixoei xotticviv 



iivut w «itb tifc tfonq , ptettt T«6<rr<v 
r^v ix nuptoc , etc. Virgilius quo- 
que Georg. Hb. III, v. io5, Idmas 
pices dixit. Haad. 

35. FirgUius. Georg. lib. II, y. 
438 : «Naryciesquepicislucos.» Ab 
oppido Locrorum Narycio , de quo 
lib. IV, cap. 1 1. Hard. 

36. Qum in Ponto. Ut dictum 
antea est, lib. XII, cap. 36. H. 

37. Et iris radicem. Iridis modi- 
cum pariter admisceri jubet auctor 
Geopon. lib. VI , cap. 7, p. 171 : 
7ps«K rh f&irfiov. De iri dicemus 
lib. XXI, cap. 19. Habd. 

38. Oleumque. Dalecampius , fo- 
iiumque , id est , malabathrum. Ed. 
— Oteumque. Ita MSS. omnes et 
editi libri. Foliumque nihilominus 
legi magis placet Dalecampio : est 
autem folium simpliciter appella- 
tnm , malabatbri folium , ut dixi- 
mns lib. XII, cap. 3 5. Conjecturse 
huic haud leve momentum affert , 
quod apud Didymum legimus in 
Geoponicis , Iib P VI , c. 6 , p. 171, 
ubi e&Xoo paXa€a6pou et caiami aro- 
matici pilulas in Italia solitas ad- 
misceri ait , ad picationem vaso- 
rum. Hahd. 

39. Nam ceram accipientibus , etc. 
In picandis doliis cerara pici admi- 
sceri solitam scribit Palladius cap. 

a3' 



Digitized by 



Google 



356 



C. PLINII NAT. HIST. 



in ea vasa, in quibus acetum fuerit, utilius, quam in ea, 
in quibus dulce aut mulsum. Cato jubet 4 °, vina concin- 
nari (hocenim utitur verbd 4 ') cineris lixivii 4> cum defruto 
cocti parte quadragestma in culeum 43 : vel salis sesqui- 
libra; interim et tuso marmore. Facit et 44 sulphuris 
mentionem, resinafc vero in novissimis. Super omnia addi 



maturescente jam vino jubet mustum, quod ille torti- 
vum appellat, nos intelligimus novtssime expressum 46 . Et 
adjicimus tingendi gratia colores 47 , ut pigmentum aliquod 



1 1 Septembris. Adjecta cer* am- 
pliore vina vappescere scribit lib. 
VI , cap. 5 et 7 , et fortassis hic 
legendum veppesccre. Dal. — Nam 
ceram. Didymus in Oeop. loc. cit. 
pag. 1 70, vappescere vina scribit , 
cera in vasorum picationibusaddita, 

^ptfVOTtpOV TDV OIVCV YlVlffftoCl, &( £«- 

<Ko>C tU ^tvTiv |ttT«6&).nv , sic ut 
promptius ea acescant. Habd. 

40. Cato jubet. Libro de R. R. 
cap. a3. Habd. 

4 1 . Hoc enim utitur verboi Ltbro 
de R. R. cap. n5 , pag. 64 , et 
cap. iaa , pag. 66. Festus : • con- 
cinnare , est apte componere. » H. 

4a. Cineris tixivii, etc. Stc au- 
ctor vocat xovtctv ^axrnv Grtecorum, 
nempe liquidum Kxivium, Nam 
calce addita cum cinere quolibet , 
lixivium id aut irpwTococxToc , aut 
?axTvj ^tyjBnwivu vocabatur, quasi 
excolatum lixivium. Dsxbc — Cu 
neris iixim. Apud Catonem hodie 
perperam , de mttsto lixivo legltur, 
quum de cinere lixfoio scribi opor- 
teat. Cinerem lixrram feraineo ge- 
nere Scribonius Largus non semet 
protulit. Estporro hic cinislixivus, 
ipsum liquidam iixivium , non 
cinis, qui in aquss lixivias fundo 
aidit. Ad concinnanda vtna tantum 



liii vii Cato requirit , quantum cum 
admixto'defrutoad quadragesimam 
culei partem asqnandam necease 
est. Habd. 

43. In cuteum. Quid culeus ait 
diximus cap. 5. Cato loc. cit. pag. 
a5 : « Si opus erit > defrutum indito 
in mustum , de cinere lixivio co- 
ctum : partem quadragesimam ad- 
tlito defruti , vel salis sesquilibram 
in -ctrieum : marmor *i indes' in 
culeum , -Hbrara indito.'._ Resinam 
»i indes in culeum musti , etc. • 
MSS. Reg. Colb. in -cutewn. Editt 
libri perperam , puiegii. Habd. 

44- fadttt sutphuHs. In Catonis 
Itbris, quos terinius, mentio sul- 
phuris nulla. Habd. 

45. Maturescente. Quum defer- 
buit. Verba Catonis sunt ea I. c 
pag. 16 : « Tortivum mustum cir- 
cumcidaneum «10 euique dolio di- 
vidito , additoque pariter. » H. 

46. Novissime expressum, £ vina- 
ceis circumcisis , ut dictum est 
cap. *3. Idem prsscipit Columeila, 
lib. XII, cap. 36 , pag. 439- H. 

47. Et adjici mustis tingendi gra- 
fia coloris. Ambo codicea non adjki 
mustis legunt , sed adjkimus : scribo 
cum majore littera in initio, « Et 
adjici mos tingendi gratia colo- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 357 

vini, atque ita pinguius fieri. Tot veneficiis placere cogi- 
tur 48 ; et miramur noxium esse. In vitium inclinantis ex- 
perimentum est f laminae plumbeae ** mutatus in eo colos. 

XXVI. Proprium autem inter liquores vino, muce- x 
scere, aut in acetum verti 1 ; exstantque* medicin» volu- 
mina. Et faex vini siccata recipit ignes, ac sine alimento 
per se flagrat Cinis ejus nitri naturam habet, easdemque 
vires, hoc amplius, quo pinguior sentitur. 
. XXVII. (xxi.) Magna et collecto jam vino differentia * 
in cella. Circa Alpes ligneis vasis condunt, circulisque 
cingunt, atque etiam hieme gelida ignibus rigorem arcent. 
Mirum dictu 1 , sed aliquando visum : ruptis vasis stetere 
glaciate moles, prodigii modo, quoniam vini natura non 
gelascit', alias ad frigus stupens tantum. Mitiores plag» 
doliis condunt, infodiuntque terrae tota, aut ad portio- 
nem situs 3 . Item caelum praebent : alibi vero impositis 



ree; » nam Toletanum arcbety- 
pam cohres legit, non coloris. Pimt. 
— Bt adjicimus. Sio MSS. Reg. 
Colb.Par. Habd. 

48. Placere cogitw. Subinteltige, 
vinum. Haad. 

49- Laminat pUmbccB. Sic Geop. 
auci lib. VII, cap. i5» pag. 195, 
apod qnem bac panlo explanata 
uherius. Hard. 

XXVI. i. Mucescere aut in acetum 
-veriL Proprium verbum id usurpa- 
tur depane 9 carne et aliisid genns 9 
qu» dintino aitn lanuginem contra- 
hunt, cnm quadani graveolentia. 
Oaiio. — Mucescere. Hoc est , 
vappescere» invappam degenerare. 
In MSS. Reg. Colb. mulcescere. H. 

a. Exstantquc. Et ad banc de- 
pellendam calamitatem medicio» 
quamplurinue volutninibns iotegris 
oontinentur. H*ao. 



XXVII. 1. Mirum dictu, etc« 
JEqne mirum qnod prodit Arist. 
in Arcadia vinum dvo&Qpatviedcu 
6irb tou xaicvoo £v rotc aoxolc , «»cs 
guousvov irtvteftat. Rbod. 1. XXVIII > 
cap. 36. Virgil. G. IH, 364 : « ... ca>. 
duntque securibus bumida vina. ■ 
Vide Brod. lib. V, cap. 3i. Daju 

a. Non gelascit. Causas Macro* 
bius investigat, ■ Gnr vina nun* 
quam ant rarenter cdogelaseant. » 
Sat. lib. VU , cap. 1 a , pag. 6 *o. H. 
— Immo in septemtrionalibus rc-i 
gionibus glaciatur ipse rini spirilus % 
l'eau~de-vi*. Ed. 

3* Ad portionem situs. Ut quaxpie 
terra mitiore c»lo aut frigidiore 
utitnr. Nam ubi calidiu* csslum, 
tota sub dio relinquunfur : ubi fri- 
gidius, tota defodiuntnr : medio » 
partim abduntur terra , partim c«fo 
permittuntur. Ha*d. 

»3* 



Digitized by 



Google 



358 



C. PLINII NAT. HIST. 



tectis arcent : tradunturque et haec pracepta: latus cell» 
\inarue, aut certe fenestras obverti in Aquilonem 4 oportere, 

a vel utique in exortum aequinoctialem. Sterquilinia etarbo- 
rum radices procul abesse, omniaque. odoris evitandi, 
facillimo in vina 6 transitu ; ficos utique et caprificos. Do- 
liis etiaro 7 intervalla dari^ne inter sese vitia serpant, 
contagione vini semper ocyssima. Quin et figuras referre. 
Ventruosa ac patula minus utilia. Picari oportere proti- 
nus a Canis ortu, postea perfundi mariha aqua aut salsa : 
dein cinere 9 sarmenti aspergi,vel argilla, abstersa xo myr- 
rha suffiri, ipsasque saepius" cellas. Imbecilla" vina de- 

3 missis in terram doliis servanda, valida expositis. Num- 



4 • In Aquilonem. Sic auct. Geop. 
lib. VI, cap. a , pag. i65. Vitru- 
rius , lib. I , cap. 4 » p»g» 8 : « In 
cellis enim vinariis tectis , lumina 
nemo capit a meridie , nec ab occi- 
dente , sed a septerotrione , etc. » 
Eadem tradit et Palladius de R. R. 
lib. I, eap. 18, pag. «7. H. 
• 5. Sterquilinia. Palladius , I. c. 
In MSS. Reg. Colb. etChiffi. S*r- 
calonla. De ficubus et caprificis , 
eadem praciph auct. Geop. lib. 
VI , cap. ** , pag. 166. De sterqui- 
linio, caterisque, Columella, lib. 
Iy cap. 6 : ■ Eadem est ratio in 
plano sitss vinariss cella) : quss sum- 
mota procul esse debet a balneia, 
furno , iterquilinio , reliquisque 
immunditiis tetram odorem spiran- 
tibns : neo minus a cisternis, aquis* 
ve salientibus : ez quibus qui ex- 
trahitur humor, vinum corrum- 
pit. » HABD. 

6. FaciUimo invina. Colum. lib. 
XII, cap. 48, pag. 437 : « Nulla 
res alienum odorem celerius ad se 
ducit , quam vinum. » H&no. 

7. Doliis etiam. Intervallum pe- 



dale requirit auct. Geop. lib. VI 9 
cap. a, pag. 16$. H. — Quade 
re et modo quo vinum confecerint 
Romani, vid. Cl. Wiirca.ELMA.ifir, 
Lettres sur les decouvertes d'Hercula- 
num 9 pag. 49. Brot. 

8. Picari oportere. Sic Geop. 
auct. lib. VI, cap. 4, pag. 168; 
Columellaquoquel.c.pag. 4*6. H. 

9. Dein cinere. In MSS. omnibus 
aspergi constantissime legitur. Li 
Reg. a , cinere e sarmentis aspergi. 
Tamen abstergi sincerius existimari 
possit , rum quod proxrroe sequa* 
tur, abstersa myrrka suffiri : tum 
quod hic ipsum explanans Zoro- 
astres in Geop. lib. VII, cap. 6, 
pag. 184 1 *bstergi 9 non aspergi 
dttit. AiT <ft to*c *(6ouc *«D*XW* 
eptiX*" iXp?, 4 xXi(4.4Ttv^j WffOt, $ 
xtpuXf?, 4| 4pY0X«b£ti yf . Habd. 

10. Abstersa. Spongiss ope. Dio» 
phanes in Geop. lib. VI , cap. is , 
pag. 175. Hiad. 

I tJpsaque sa*pius, Sic Diophanes 
in Geop. lib. VI , cap. 1 a , p. 1 7 6. H. 

11. Imbecilla. Auct. Geop. lib. 
VII, cap. a. Haad. 



Digitized by 



Google 



LIBEH XIV. 359 

quam implenda 1 : el quod supersit, passo aut defruto 
perungendum , admixto croco, pice veteri, cum sapa : 
sic opercula doliorum medicanda, addita mastiche ac 
pice. Bruma aperiri vetant, nisi sereno die. Vetant Austro 
flante, lunave plena. Flos vini candidus probatur 14 : ru- 
bens triste signum est, si non is vini oolos sit Item vasa 
incalescentia, operculave sudantia. Quod celeriter florere 
coeperit, odoremque trahere" 5 , non fore diutinum. Ipsa 
quoque defruta 1 , at sapas, quum sit caelum sine luna, 
hoc est, in sideris ejus coitu, neque alio die coqui ju- 
bent: praeterea plumbeis yasis' 7 , non aereis, nucibusque 
juglandibus additis: eas enim fumum excipere 1 *. Campa- 
niae nobilissima exposita sub dio in cadis verberari' 9 sole, 
luna, imbre, ventis, aptissimum videtur. 

XXVIII. (xxn.) Ac si quis diligentius reputet, in 1 



i3. Numauam implenda. Quo- 
niam muftum effervefoenf per te 
dotit impfeturum eft. Diophanee 1. 
c. pag. 175. Haad. 

14. Flot vini candidus prokuur. 
Flec vini, odor, fragrantia. Plaot. 
in Cnrcol. « FW voterif vini nari- 
bua objectuf eat meif • • Floa vini, 
**6oe|uac clvoc, vinnm optimum, 
et odorif jucondiffim». Idem in 
Ciftellaria : ■ Qnippe nbi lingaam 
pereuasi flore Liberi. » Flo§ vini, 
tenoif fpuma in fnmmo innatanf. 
Conf. Torneb. lib. XXXIX, cap. 
34* Cfsciliof apud Noninm in FIo- 
ref, tria hfjc numerat, florem» 
flocef , id eft , facem, et vinnm. 
• Ego , inqait, neque florem , neque 
flocef volo : mibi vinumvolo.»D*x« 
— Flot vini. Tenuif f pama quam 
noa dicimoa , lafleur. Ha*d. 

i5. Odor. trahere. Alium quara 
raum, etnativnm. De bac loqoendi 
formadicemuf 1. XXXVI, c. 3o. H. 



Coiu- 
P** 



16. Ipsa emoque defrumu 
mella, lib. XII, cap. 19, 
4>7« Hahd. 

17. Plumbeis nrasis. Colamella , 
lib.XII, cap.ao, pag. 4*B : • Ipfa 
aatem vsaa , qoibuf fapa aot de* 
frutum coquitur, plumbea potiot 
quam esnea effe debent : nam in 
eoctura «ruginem remittunt amea , 
et medicaminif faporem vitiant. » IL 
— Suum quoque eat plnmbo vi« 
tium, Uk litharfe, ut recentiornm 
experimentif compertum. Bmor. 

18. Fumum eseipere. In ee reci* 
piant ill» fumum > qui fapam aliat 
corramperet. Haid. 

19. Verberari sole. Ulpiano pro- 
prie verbcratur, qnod anima prnv 
ditnm verbere feritur non fine do- 
lorif aliquo fenf n ; palfatnr, quod 
anima carenf icto crebro percntfr- 
tor, ut lana, jenua. Alex. ab Alex. 
lib. III ,cap. 1 9. Dai.. — Verberari. 
Sic acrobem in terra foffum tem~ 

a3 4 



Digitized by 



Google 



36o C. PLINII NAT. HIST. 

nulla parte operosior vitaest*, ceu non saluberrimum ad 
potum aquae liquorem natura dederit , quo caetera omnia 
animantia utuntur. At nos vinum bibere a et jumentaf 
cogimus: tantoque opere, tanto labore et impendio con- 
stat, quod homines mente mutet, ac furorem gignat, 
millibus scelerum huic deditis : tanta dulcedine, ut magna 
pars non aliud vite prasmium intelligat Quin immo ut plus 
capiamus , sacco frangimus 5 vires ; et alia irritamenta 
excogitantur : ac bibendi etiam causa venena conficiuntur, 



pestatibus xerherari Columella dixit , 
lib. de arboribus, eap. 16, quod 
alibi , libro nempe V , cap. 6 , plw 
viis et geiicidiis macerari interpreta- 
tur. Habd. 

XXYIII. I. ln nuUa parte opc- 
rosior vita est. Eubulus primum 
oratera aanitati, secundum volu- 
ptati et amori , tertium somno , 
quartum injuria dicat. Panyasis 
vero primum Gratiis , Horis, Dio- 
nysio : secundum Veneri, ac rur- 
sum Dionysio : tettium injuri». 
Athbrjsus. 

a. At nos vinum bibere , etc. He- 
ctor apud Homerum , Iliad. 0, sic 
equos suos alloqaitur : Nuv pot tvjv 
xoptoNiv airoTivtrov , ^v paXa «oXXvjv 
Av^pofAfl^i} •u , yaT7>p fnyaXflropoc At- 
tiuvoc Tfttv «ap irpoTcpotot ptXtfpova 
irupov fdifjxtv , Otvov t 1 iyxtpioaaa 
wtttv 5rt (Hif&oc av«yot , ft ip.c\ t fafttp 
ot OaXtpoc iwoic tGxof&at ttvat. Dax.. 

3. Jumenta. Equis vinum olim 
prabitum ex Homero discimus, 
Iliad. 8 , v. 1 89. RefertComineus , 
Com. Gall. lib. I , equum snum 
vetulum , ao labore rractum , quum 
post prselium vini situlam oasu 
oblatam hausisset, ea potione sic 
recreaturo, ut alacriorem numquam 



antea esset expertus. Familiare in 
Gailia est , vinum in os et nares 
equorum injicere , vel ofTam ex 
vino et pane offerre, ut valentiores 
fiant. £t Columella , lib. II, cap. 
3 , debobus : « Merum faucibus , si 
«estuaverint , infundat. Satis autem 
est singulis binos sextarios pr«- 
bere. » Hard. 

4. Quodkomines. Sic MSS. recte. 
Prius editi, « Quod bominis men- 
tem mutet. » Hard. — Mentem ser- 
vat quoque Broterius. Ed. 

5. Sacco frangimus vires, Vinam 
sacco castratum , eteaxxtopivov, tw 
aaxxoa i^tuvouxtCofAtvov , xal otaofa* 
Xuvo'(itvov , ^Otxov , Theophr. Caass. 
lib. VI, cap. 14» vocat : alii vero 
o*ti)dtxov , colatum , saccatum , dtiro 
tou 46ttv. Cic. II de Finibus, 
« Qaibus vinum defnsum e pleno 
sit : birsiphon , ut ait Lucilius , coi 
nihil demsit, nil vires saccalas 
abstulit. » Nempe vinum integerri- 
mUm, quod nec siphone deplc- 
tum est , nec vola manus ( hic id 
significat) pitissatum. Hic sipbo 
tubulus est , quo vinum exsugitur , 
alias vero ytucpt; , veteri glossario. 
Meraria , sive gustatorium eideoi , 
ytu7pio\ov vasculum , quo in can- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV- 36i 

aliis cicutam prasumentibus, ut bibere mors cogat 6 : aliis 
pumicis farrnam 7 , et quae referendo pudet docere*. Cau- 
tissimos ex his balineis coqui videmus 9 , exanimesque ef- 
^ferri. Jam vero aKos lectum I0 exspectare non posse, immo 
vero nec tunicam, nudos ibi protinus anhelos ingentia 
vasa corripere, velut ad ostentationem virium, ac plene 
infundere, ut statim vomant", rursusque hauriant, idque 



pona vinom gostatur, tenni fistola , 
angustove collo. Inde Slmpo vete- 
ribns Latinis, et a Simpone Sim- 
pulum. Scalig. Vide lib. XXXV, 
cap. i a. Huc pertinet quvstio apnd 
Plutarchnm in Sympos. lib. VI f 
cap. 7, An colandom vinum sit. 
Dauec.-— Saceofrangimus. • Saccus 
qno vinum liquatur, inquit Colu- 
mella, lib. IX, i5, tenoi vimine 
rarius contextus, inversss metss si- 
milis. » Hinc vinum colatum , sive 
saccatum, altero non saccato debi- 
lios , dulciosque ,Theophr. de Caus. 
lib. VI , cap. ft, elvoc 9oucxiCo(mvoc , 
vinpasseparla toile, commeVhypocras* 
Martial. lib. II , ep. 40 : € C«cu- 
ba saccentur, qussque annus coxit 
Opimi. » Hoc est, colo, vel sacco 
transmittantur ea, ot corrigantur, 
acdefascentur. Etlib. XII, ep. 61 : 
« Turbida , soliicito transmittere 
Cecuba sacco. ■ Habd. 

6. Mors cogat. Afctus mortis. 
Nam contra cicntam vinum reme- 
dio est , nt dicetur lib, XXII , cap. 
*3. Habd. 

7. Pumicis farinam. Vide quss 
Plinios ipse refert, lib. XXXVI , c. 
4*. Hahd. 

8. Pudet docere. Ut de Cosso tra- 
dit Seneca, epist. 83. Dax. 

9. Balineis coaui. Cruditatem ex 
pridiana tcmulentia ortam balneo 



calido coqnebant : manebant enim 
in eo tamdiu, ot sudarent, ani- 
mnsqueinterdum deficeret. Colum. 
in prasf. « Mox deinde ot apti ve- 
niamusadganeas, qnotidianam cru- 
ditatem Laconicis excoquimus , et 
exsucto sodore sitim qussrimus , 
etc. » Laconicom locus erat in bal- 
neo orbiculari ambitu in se recurvo, 
obi sodor eliciebator calore sicco , 
inquit Celsus lib. II, cap. 17, 
unpoete. Scribit Vitruvins Laconi- 
cum sudationesqoe conjongendas 
esse tepidario. Qui saturiute epo* 
larum immodica crudi erant , hi ad 
balneas confugiebant , et in sudo- 
riis Laconicisque sudorem evoca- 
bant : ita stomacbi crnditatem di- 
gerentes, quam epota copiosiores 
afTerebant. Haso poetarum Satyri- 
corum conquestio, Horatii primum: 
« Crudi tumidiqne lavemur. » Juve- 
nalis : « Crudum pavonem in bal- 
nea portas. » Ha&d. 

10. Lectum esspectare non posse. 
Sed in mensa obdormiscere. Theo- 
phrast. Hist. lib. IX, c. 1 8. Dai.. — 
Nec tunicam. E lecto surgentes. Dal. 

11. Vt statim vomant. Et pinnis 
qoidem excitabantur ad vomitum. 
Sic gulosissimi quique vomito sese 
exonerabant. Tranquillus in Vitel- 
lio t cap.xni : « Sed is vel prssci- 
pue sssvitiss luxuriasque deditus , 



Digitized by 



Google 



36a C. PLINII NAT. HIST. 

iterum tertiumque; tanquam ad perdenda vina geniti, et 
tanquam effundi illa non possint, nisi per humanum cor- 
pus. Ad hoc pertinent peregrin» exercitationea", et vo- 
lutatio in coeno ,3 , ac pectorosa cervicis repand* osten- * 
tatio. Per omnia haec praedicatur sitis quseri. Jam vero 
quae vasa adulteriis z4 caelata ? tanquam per se parum do- 
ceat libidinis temulentia. Ita vina ex libidine hauriuntur, 
atque etiam praemio invitatur ebrietas l5 , et si diis placet, 
emitur 16 . Alius, ut quantum biberit, tantum edat, pre- 



epulas trifariamsemper, interdum 
quadrifarlam dispertiebat, in jen- 
tscuia^, et prandia , et ccenas, co- 
messationesqoe , facile omnibus 
siifnciensvomitandi censnetndine.» 
Et pinnis qnidem excitari solitos 
ad Tonritum diximus , qnam con- 
suetndinem notat idem Tranqnillus 
in Clandio , cap. xm j « Nec temere 
umqnam triclinio abscessit , nisi 
distentus ac madens, et nt statim 
snpino, ac per soronum hianti, 
penna in os mdereturadexoneran- 
dnm storoachum. » Et Aristoph. in 
Acharn. ejusqueScholiastes: Hrtoor 
«AviZ (v* 4(tjAi**3 , tioiOxet y«? oi £wr- 
ijxiiC «tism ^poefat. Sunt qui et 
eo pertrahant illud Martialts, lib. 
III y ep. 8a: « Stat exoletus , sugge- 
ritqoe ructanti Pinnas rubentes, 
euspidesque lentisci. • Aliquis sci- 
licet e ministeriornm tnrba. Yerum 
ptnnis ego rubentibns eo loci , per- 
tnde ac ientisci cuspidibus , denti- 
scalpia intelligo , cujusmodi et hoc 
ssTosunt infreqnenti apudomnes, 
qua nobiles, qna ignobiles, nsu. 
Unde vetus parcsmia apud Zeno- 
binm, Cent. 5, adag. 96 : Zxtvov 
<h«Tp«Ttiv. WLvAmtn tov «xJ v0V T P^* 
Yttv oi xaXX«»irt{o'{&tvot , fvtxx toS Xtu- 
xouv robc o^oVrac t «te. Haxd. 



19. Peregrinm exerdtatumes. Hal- 
terum, luctss, seltus, pugilatns, 
etc. Dalxc — PertgriiUB esertita- 
tiones, Qnaies a Lnciano describun- 
tnr, in Anacharsi, sive de Gy- 
mnasiis, statim initio , pag. 786, 
inter quas volntatioin como. soum 
more, xaUv tS imX» ouvavxeupovTxt 
x«Xtvo*o6ptvot Seirtp out c. Hxa». 

i3. Volutatio in como. Pulrere 
palssstritarnm , quem ««Viv vocave* 
rnnt. Aqneus haic omnia refert md 
inhonestas et indecoras pocnlis 
eertantinm inter bibendum leges et 
gesticulationes : cervkemque repan» 
dam^ curram interpretatur, nerris 
femnlentia debilitatis, quod mihi 
non placet. Prolixe locnm hnncnar- 
ratRhod. lib.YII, cap. 16. Dku 

14. Adulteriis. Vasa in qnibus 
adulteriorum csslatst imagines. H. 

i5. Pramh invitatur ebrietas. 
Apnd Flavium Vopiscum Aurelia- 
nns snos Phagones, sive Comedo* 
nes et Bibones habuit. Vlde apnd 
Eras. proverb. Edas ettrrus. Dalbc. 

16. Et si diis plaeet, emitur aiius 
ut quantum biberU , tantum edat. 
Scribit diversa interpnnctione , et 
si diis piaeet emitur: quss prioribus 
annectenda sunt : deinde sequitur 
cum majore littera, « Alius ut 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 



363 



tium vinolentiae lege accipit. Alius quantum alea quae- 
sierit' 7 * tantum bibit Tunc avidi' 8 matronam oculi li- 
ceatur, graves' 9 produnt marito : tunc animi secreta pro- 
feruntur. Alii testamenta sua nuncupant : alii mortifera 
loquuntur, rediturasque" per jugulum voces non conti- 
nent, quam multis ita interemptis: vulgoque veritas jam 
attributa vino est". lnterea ut oj^time cedat, solem orien- 



quantum biberit 9 tantum edat , 
etc. » Pist. 

17. AUtu quamtum alem qumh» 
sierit t etc Tot haurit pocula, 
quot impeimt modiperator , siv*e 
convivii magiater et dominus, vel , 
ut aiunt Graci , ftaiXtuc , talorum 
aorte eam prssfecturam adeptus t 
de quo Maerobius, Cicero , Plato 
in Legibus. ■ Nee regna vini sor- 
tiere talk, » inquit Hor. Ego vcro 
pulo aecosari perditos mores eorum, 
qui statim ab alea oompotarent, ut 
quantum lucrati eatent , tantum in 
convivia prodigeretur , omneque 
vitst tempus in alea et bibendo pe- 
riret. Yide et Rhod. lib. XXVIII , 
oap. fiu Inaignii ett de hoo vitio , 
ac perverso illo viue genefe, epi- 
stola i*3 Seneca. D41.sc. 

18. Tmme mtidi. Fuit quum au* 
gurarer : « Tunc avidi matrona* 
rum oculi ticenter graves produnt 
markoa. » Sed satius videtnr nihil 
immutari. Viuo captos oculos ait 
jam destinare secum ut matronas 
pudicitiam pretio expngnent : eos- 
dem nimio potu graves, matronai 
aeelus prodere marito , et secreta 
proferre. Habd. 

19. Grmee*. Vino graves. H. 
ao. BmUtmrasque. Transfosso , ut 

ita dicam * jugulo resorbendas ; ac- 



cersente homini ssspenumero ne- 
cem loquendi in vino intemperan- 
tia. Habd. 

ai. Vulgoque veritas jam attri- 
huta vino est. Inde natum prover- 
bium, m vinum cum pueritia, et 
sine pueritia veridicum. » Sub Ti- 
berio Csssare, quum vigeret ao- 
cusandi publica rabies , exceptum 
quoque fuisse ebriorum sermonem, 
Seneca lib. de BeneJiciis tradit. 
Dalbc. — Vuigoque. Hinc illa Ho- 
ratiana, lib. I, ep. 4 * " Quid non 
ebrietas designat ? operta recludit , 
etc. » Et lib. III, Od. ai : « Tu 
lene tormentum ingenio admoves 
Plerumque dufo t tu sapientium 
Curas, et arcanum jocoso Consi- 
lium retegis Lysso. • Zenobius, in 
parauniis, Cent» 4 $ n.,& 1 &* ofvoi 
dXnfttia.IIaoouuairaooeov 6 oTvof touc 
i|MrtirXapfvouc ootu , 6irotot tiat ira- 
p«£ttxvuet. «In vino veritas, Prover- 
bium docet vinum prodere quales 
sint ii qui se eo proluunt. » Et Dio- 
genianus 9 Cent. 4 » n« 8 1 : &v ofvu 
dEXiqOtia. Ilaotfaov ol ofvt» xpo&fitvot t« 
diro xapJfac XaXouetv, Et in Append. 
e Vatic. Cent. S , n. 34 : Ctfvec xoi 
«X44tt«. Tivic o&x outojc eaalv , «XX* 
otvoc xal Jifo. Kara to irpoTtpov IWp- 
e«t , eaetv , ou paaavotc «vtT«touotv , 
aXXa (ueaexofUvooc. Haad. 



Digitized by 



Google 



364 C. PLINII NAT, HIST. 

4 tem non vident", ac minus diu vivunt* 3 . Hinc pallor, et 
genae pendulae, oculorum hulcera' 4 , .tremul» manus ef- 
fiindentes plena vasa, et (quae sit poena praesens) furiales 
somni, et inquies nocturna, praemiumque summum ebrie- 
tatis libido portentosa ,5 , ac jucundum nefas. Postera die 
ex ore halitus' 6 cadi, ac fere rerum omnium oblivio, 
morsque memorise. Rapere se ita vitam predicant, quum 
priorem diem quotidie perdant, illi vero et venientem. 

5 Tib. Claudio principe ante hos ^nnos xl institutum, ut 
jejuni biberent, potusque vini antecederet cibos • externis 
et hoc 37 artibus, ac medicomm placitis novitate aliqua 



11. Soiem orientem non vident. 
Smindyrides Sybarita,1uiu et opi- 
bus difflueng , id sibi contigisse 
annis plus niinus viginti gloriaba- 
tur. Idem et Hestieus Ponticus, sed 
honesta causa , quum studiis ope- 
ram daret tota fere vita. Rhod. lib. 
XI , cap. 1 3 , ex Atheneo , lib. VI. 
Djllbc. — Solem. Qui solem nun- 
quam occidentem viderint , nec 
orientem , Cato antipodes appella- 
bat , apud Senec. ep. in. Talis 
Smindyrides Sybarita apud Athen. 
lib. VI, pag. i73.Porro his simi- 
lia habet Columella in Prasf. Egre- 
gia habet in eam sententiam Seneca , 
ep. iii. Habd. 

i3. Minus diu vivunt. MSS. Reg. 
Colb. etc. bibunt : minus apposite. 
Quid sint Plinio gens, diximus 
lib. XI , eap. 56. H. — Rezzonic. 
Broter. cum MSS. et ed. principe , 
bibunt. Ed. 

»4- Oeuiorum huleera. Iidemque 
et irtXt^voi et xuXoi^i&vrtc , lividi , 
et circa cavum tumidi , quod et 
amantibus et melancholicis contin- 
git , Theocritus ol £ f lnr* fpa>TO« A^rct 
xuXouhowvTt; iruata p,oxdi(ovTt. Dal. 



i5. Libido portentosa. Veneris 
imagine fosdatum somnium. H. 

16. Ex ore lialitus eadi. Apud 
Ulpianum Trebatius ait non esse 
morbosum os olere alicui , ut lur- 
cosum et raponem : hoc enim ex 
ingluvie oris accidere , nempe ix 
vifc aoSifa.fiat xai «oXuiroetac. Qui- 
dam legunt ut hireosum et sUtahonem. 
Hoc enim ex illuvie oris. Scaug* 
— Postera die ex ore halitus eadi. 
Sive amphorst. De cado diximus 
cap. 17. — HaUtus. ■ Odorem, et 
animam » Phssdrus appellat, lib. 
VII, fab. 1 , in qua quod hactenus 
mendum inolevit, operse pretium 
fuerit obtter castigare. • Anus ja- 
cere vidit epotam amphoram % 
Adhuc Falerna fteceet testa nobili, 
Odorem quae jucundum late spar- 
geret. Hunc postquam totis avida 
traiit naribus : O suavis anima, 
quale in te dtcam bonum Ajitehac 
fuisse, tales quum sint reKquiss I • 
Male hactenus vulgg. « qualem te 
dicam bonam, » id quod latina 
aures vix ferant. H. — Cf. Phsklr. 
t. II , p. 10 edit. nost. Ed. 

17. Externis et hoc. Aliis antea 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 3(i5 

sese commendantium. Gloriam hac virtute Parthi quae- 
runt, famam apud Graecos Alcibiades' 8 meruit, apud nos 
cognomen etiam Novellius Torquatus Mediolanensis, ad 
proconsulatum usque e praetura honoribus gestis , tribus 
congiis* 9 (unde et cognomen illi fuit) epotis uno im- 
petu 3 °, spectante miraculi gratia Tib. Giaudio principe , 
in senecta jam severo 31 atque etiam saevo 3 ' alias: sed ipsa 
juventa ad merum pronior 33 fuerat. Eaque commenda- 



gentibus inolevisse eam consuetu- 
dinem significat : qoas inter fnere 
Bithyni , ut auctor est Phylarchns 
apud Athen. Hb. II , p. 58 ; Mace- 
dones quoque ipsi, ut ex eodem 
Athenseo coltigimus, lib. IV, pag. 
ia8. Vide qus dicturi snmns lib. 
XXIII, cap. *3. Haad. 

18. Alcibiades. Hnnc meri potu 
soperasse Thraces, Satyrus prodidit 
apud Athen. lib. XII , pag. 534« 
Vide et Plutarch. Symp. Que. 7 , 
pag. 7 io. H abd. 

29. Tribus congiis, etc. Tribus 
congiis , id est , libris triginta. He- 
mina libram pendit , sextarius a , 
oongius 10 , urna 4<> » amphora 80, 
culeus i6oo.Vel, hemina libram, 
sextarius heminas duas , congius 
sextarios quinque, urna congios 
quatuor, amphora urnasduas, cu- 
leus amphoras quatuor. Rhod. Iib. 
XXIX , cap. 1. Dal. — Cognomen. 
Tricongii. Ita Xenarchus quidam 
Rhodius ob bibacitatem , McTpq-nsc , 
hoc est , congius pariter est cogno- 
minatus , teste Euphorione in Chi- 
Jiad. apod Athen. lib. X, pag. 436. 
Meminit et mulieris tricongia? He- 
dylus in epigr. apod eumdem 
Athen. lib. XI, pag. 488. H. 

30. Uno impetu. Auu?t. Sic Dio- 
timumAtheniensemxttva vocarunt, 



quoniam infundibulo ori apposito 
vinum affusum perpetuo hiberet : 
sic Xenarchum llhodiura Metreten* 
Aureliani Phago , uno die aprum 
integrum absumebat, vervecem » 
porcellum , panes centum , vini plus 
orca. Rhodig. iib. XXIX, cap. 1. 
Idem auctor lib. ejusdem cap. 7 , 
Heraclidein Pycten voracissimum 
et bibacissimum memorat Dal. 

3i. Tiberio Claudio principe f itt 
senectajam severo. Scribendum opi- 
nor sobrio, non severo : nam sequi- 
tur mox : « Sed ipsa juventa ad 
merum pronior fuerat. » Verba au- 
tem illa , « atque eliamaliassaevo, » 
invectitia esse existimo. Pijtt. 

3a. Atque etiam scbvo. MSS. Reg. 
Colb. ctqueve etiam smvo» Par. <e- 
quafvo, Haad. 

33. Ad merum pronior. Suet. in 
Tiberio , cap. uii : « In castris 
tiro etiamnum, propler nimiam 
vini aviditatem , pro Tiberio Bibe- 
rius , pro Claudio Caldius , pro 
Nerone Mero vocabatur. ■ Juventa? 
bibacitatem simul , et crudelitatem 
senecta , quidam versus exprobra- 
runt, quos Suetonius recitat, cap. 
ux : « Fastidit vinum , quia jain 
sitit iste cruorem : Tam bibit hunc 
avide, quam bibit ante merum. » 
Hard. 



Digitized by 



Google 



366 C. PLINII NAT. Histf. 

tione credidere L. Pisonetn 34 urbis Romae cure ab eo 
delectum , quod biduo duabusque noctibus perpotationem 



continuasset apud ipsum jam principem. Nec alio magis 
Drusus Caesar regenerasse 36 patrem Tiberium ferebatur. 
Torquato 37 rara gloria (quando et hsec ars suis legibus 
constat 38 ) non labasse sermone, non levatum vomitione, 
non altera corporis parte^dum biberet: matutinas obisse 



34* L. PUonem urbis Romm curm f 
ete. Hoc est, ad curam. Prafectus 
urbis creatus est , non curator : et 
praefectoram circumloqui libuit* 
Gklbk. — Urbis Romm eurm. Hoc 
cst, Prafectura Urbis donatum. 
Suctonius io Tiberio , cap. xuz : 
« Postea princeps in ipsa publico* 
rum morum correctione, cum Pomr 
ponio Placco, et L. Pisone noctem 
continuumque biduum epulando 
potandoque consumpsit : quorum 
alteri Syriam provinciam , alteri 
prefecturam Urbisconfestim dedrt, 
codicillis quoque jucundissimos, et 
omnium horarum amicos profes* 
sus. » Seneca, ep. 83, pag. 36t : 
« L. Piso , Urbis custos , ebrius ex 
quo semel factus est , fuit. Majorem 
partem noctis in convivio exigebat: 
usque in horam sextam fere dor- 
miebat : hoc erat ejus raatutinum : 
officiura tamen suum, quo tutela 
Urbis continebatur , diligentissime 
administravit, etc. » Hard. 

35. Nec alio magU. Nec alia dote 
patri similior , qnam vinositate. Id 
quoque de Druso Plutarchus re- 
fert , Symp. lib. I , Qu. 6 > pag. 
6i4.Drusus Tiberit Aug. filius , de 
patrui cognomine nomen habuit 
Drusi ; de matre Julia , Cesaris 
Augusti filia , Cssar est dictus. In 
nummo vetere e Gaza Regia APOY- 



20Z K.AIZAP ATrOTSTOY HOZ. 
Drusus Ccesar Augusti Tiberiiyttui*. 
In altera parte capita duo nuda et 
adversa , Drusi liberorum , super- 
poeitis nominibus ; priori , tib. 
alteri rBP.hocest, Tiberims et Ger*> 
manieus, infra, KAIZAPE2, Cmsa- 
res : quia de stirpe CsBsaris Au- 
gusti : quippe ex Drusonati, qui 
filius Tiberii Angusti fuit, et Julia* 
Cssaris Augusti filie. Nomen alteri 
e gemellis ab avo Tiberio fuit* 
alteri ab avunculo Germanico C«- 
sare , fratre Livia , quai Drusi con- 
jux. Haud. 

36. Regeuerasse pairem Tiberum 
ferebntur, etc. RepnBsentasse. Vide 
Suetonium, cap. xuz, in Tibe- 
rio. Druso huic Cesari fastiditum 
caulium delicatiorem teneriorem- 
que cauiiculum , neque id sine 
castigatione Tiberii patris, dich 
intra lib. XIX, cap. S. Dllmc. 
— Regenerasse. Ea voce usus antea 
non semel, lib. VII, cap, 10. £t 
Ub. XII, cap. 5 : « Platani satc 
regeneravere vitium.» Haed. 

37. Torauato. Mediolanensi , de 
quo proxime dictmn est. H. 

38. Hmc ars' suu tegibus camstaL 
De iis legibut potoriis vidc Cice- 
ronem ultima Tusculana. Dalug. 

39. Non aitera corporis parte. Qua 
nempe micturimas : igitur nec 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 367 

vigilias, plurimuro hausisse uno potu: plurimum praeterea 
aliis minoribus addidisse : optima fide non respirasse in 
bauriendo 4 °, neque exspui$se: nihilque ad elidendum in 
pavimentis 41 sonum ex vino reliquisse, diiigenti scito le- 
gum contra bibendi fallacias. Tergiila Ciceroni 4 ' M. F. 7 
binos congios simul haurire solitum ipsi objicit : Mar- 
coque Agripp» a tfemulento scyphum impactum. Etenim 
haec sunt ebrietatis opera. Sed nimirum hanc gloriam 
auferre Cicero voluit interfectbri patris sui M. 43 Antonio. 
ls enim 44 ante eum- avidissime apprehenderat hanc pal- 
tnam, edito etiam volumine de sua ebrietate: quo patro- 
cinari sibi ausus , approb&vit plane (ut equidem arbitror) 
quanta mala,per temulentiam terrarum orbi intulisset. 
Exiguo tempore ante preelium Actiacum id volumen evo- 
muit : quo facile intelligatur ebrius jam sanguine civium, 
et tanto magis eum sitiens. Namque et haec necessitas 
vitium comitatur, ut bibendi consuetudo augeat avidita- 



rocnhione levatum fuisse dicit, nec 
urina. Habd. 

4o. Non respirasse in hauriendo. 
Roc patilo ante dixit uno impetu , 
4|tuct et dbmvcl Gr«ci , unde Ap,u- 
?i(iv» : quomodo Dion scribit Com- 
modam in theatro feras ex alto 
jaculis impetentem , dulce vinum 
bibere solitum, acclamante populo 
&n*ft«c. Dai.bc. 

4t. Ad elidendum in pavimentis. 
Eum morem indicat Horatius his 
▼ersibus : « Absumethau-esCecuba 
dignior, Centum servata clavibus , 
etmeroTingetpavimentum super- 
bo , Pontificum potiore coenis. • 
Vide Rhod. lib. XXVIII, cap. 5. 
JLvtxoTToSKwt id Grasci dicunt. 
Dai.bc. 

4a. Ciceroni M. F. M. Tnllit 
filio. Sic MSS. Reg. Colb. etc H. 



— Tergilla Ciceroni hinos con- 

gios simul kaurirc ipsi objicit. Bini 
congii sunt Parisienses, ut nunc 
dicuntur, pinta septem. Brot. 

43. M. Antonio. Is, teste Pater- 
culo, hedera redimitus , aurea co- 
rona tectus , cothurnos indutus , 
curru vectus, Liberum patrem vo- 
cari se jussit. Quum ergo sic Athe- 
nienses salutassent , ac ut Miner- 
vam suam in matrimoniumduceret, 
rogarent, ducturum is ait, sed do- 
tis nomine imperare se mille talen- 
ta. Imitatus est tantam insaniam et 
Caligula , et Commodus , Antigono 
et Mithridate jam antea Dionysii 
cultum et nomen usurpare ausis. 
Had. Jun. lib. V, cap. i. Seneca 
suasoria 1. Dai.bc 

44- I* enim.M. Antonius trium- 
vir. Habd. 



Digitized by 



Google 



368 C. PLINII NAT. HIST. 

tem : scitumque est Scytharum legati, quanto plus bibe- 
rint, tanto magis sitire Parthos 45 . 
. XXIX. Est et Occidentis populis sua ebrietas , fruge 
madida l : pluribus mpdis per Gallias Hispaniasque *, no- 
minibus aliis, sed ratione eadem. Hispaniae jam et vetu- 
statem ferre ea genera docuerunt. iEgyptus quoque e 
fruge 4 sibi potus similes excogitavit : nullaque in parte 
mundi cessat ebrietas-' meros.quippe hauriunt tales suc- 
cos, nec diluendo, ut vina, mitigant. At hercules illic 
tellus fruges parere videbatur. Heu , mira vitiorum soler- 
tia 1 inventum est quemadmodum aqua quoque inebria- 
ret 5 . Duo sunt liquores corporibus humanis gratissimi, 



45*. Sitire Parthos. Erasmum vide 
Chil. 4,cent. 10 , adag. ai: « Par- 
thi quo plus biberint. » Hard. 

XXIX. 1. Fruge madida. Fru- 
uiento , hordeo , avena , olyra , 
milio , panico. Vide Geop. lib. VII , 
cap. *4, pag. ao3. Habd. 

a. Per Gallias. Ubi ex hordeo 
cervisia fit, de la Biere. Exstat in 
Anlhol. lib. I, cap. 59 , epigram- 
ma quintum Juliani tmp. in vinum 
Galliarum ex hordeo , oppido sane 
elegans : IOTAIANOT BA2IAE02 
«$ oivov iwb xpiOvi;. Ti; ; wo'6ev et; , 
Atovwe ; |&a yap tov a>n6«a Baxxov 
Ou a' l7ctytveiaxw rbv Aio; oi^a jxovov. 
Ktlvo; vtVrap o£co<5V au &t rpayov 
$ pa at KcXtos , Tg wtvtvs Pgtoucav , 
reuEav air' a^axucov; T<j> al xpyj xa- 
Xttiv Anp.Tirpiov , ou Atovuaov , IIupo- 
yev« paXXov , xai ppdjxov ou Bpopuov. 
Quod feliciter satis Grotius ita 
reddidit : « Unde , quis es Liber ? 
hic sit mihi Liber amicus? Non mihi 
tu notus, sed puer ille Jovis. Ille 
ut nectar olet : tu ceu caper : an 
fera te gensEx spica geuuit Celtica, 
vitis egens? Hinc Cerealis eras 



meliori jure vocandus. Non satut 
ex Semela matre, sed ex aimi- 
la. • Hard. 

3. ASgjrptus quoque. Ex hordeo, 
teste Hecataoapud Athen. Hb. X, 
pag. 447 , etHerodot.Euterpe, Itb. 
II , n. 77 , pag. 118. Hard. 

4. Et fruge, etc. Hordeo, triti- 
co , avena , olyra. Cassianus in 
Geoponicis, lib. VI, ex Leonlio. 
Colum. « Ut Pelusiaci proritet po- 
cula zythi. » Vide infra loco proxi- 
me citato. Dalec. 

5. Aqua quoque inebriaret. Natio- 
nes quibus familiaris est potus ejus- 
modi , illo inebriari testantur Leon- 
tius apud Cassianum in Geoponicis; 
Dioscorides, qui zytho et curmi 
cerebrum tentari , excitarique dolo- 
rem capitis ait ; Dion Academicus, 
qui iEgyptios hordeaceo potu exhi- 
laratos, cantare et saltare temulen- 
tos scribit ; Arist. lib. de temu- 
lcntia, qui scribit, zytho ebrios, 
quoniam id potionis genus xapam- 
xov est , in dorsum supinos cadere, 
ac reclinari, (10700; tw otve» fu6u- 
aSivro^ itc rouirtao» xal Oirnouc *Xt- 



Digitized by 



Google 



LIBER XIV. 369 

intus viuij foris olei 6 , arborum e genere ambo praecipui, 
sed olei necessarius. Nec segnitei* vita in eo elaboravit 
Quanto tamen in potu ingeniosior apparebit, ad biben- 
dum generibus centiim nonagintaquinque (si spdcies verti 
aestimentur, paene duplici numero) excogitatis, tantoque 
paucioribus olei : de quo in sequenti volumine dicemus. 



vta6*t f vino autem madidos in ra- 
ciem pronos ferri. Virg. deseptem- 
trionalibus populis, his versibus : 
« Hic noctem ludo ducunt, et po- 
cula lasti Fermento, atque acidis 
imitantur vitea sorbis. » Had. Jun. 
lib. II, cap. ia. Scythae herbaruni 
quarumdam Ytpore, dum uruntur, 
Thraces quorumdam seminum ine- 
briantur , et veluti temulenti jacent : 
Babylonii quarumdam arborum 
fiructu pmnis injecto : Indi succo 



arundinis saccharata. Alexand. ab 
Alex. lib. III, cap. zi. Elegantes 
hi sunt Lucilii versus apudNonium 
de vinosis , in Invito : « Scito eniut 
bene longinquum mortalibus mor* 
bum In yino esse, ubi quis invita- 
vit dapsilius se. » Quos etiam su> 
pra adduximus. Daxbg. 

6. Liquorts c. /1. gratissimi, intus 
vini , foris olei. Simile est quod de 
follione dicetur, Hb.XXII, cap* 
53. Ha*d. 



Digitized by 



»4 

Google 



NOTA 

Ad ea Plinii verba, lib. XXV, cap. 6, pag. 3o5 : 

5«/ ca*teris vinis commendandis minima aliqua mixtura mcdica- 
menta sunt : quod, ut ejus temporis crstimationc in singutas 
amphoras centeni nummi statuantur 9 ex his tamen , usura 
multiplicata semissibus , quaf civihs ac modica est, in C. Carsaris 
Germanici filii principatu , anno CLX singulas uncias vini con- 
stitisse nobili exemplo docuimus, etc 



De Opimiani vini pretio Harduinum. Broteriumque hallucwatos 
fuisse docet doctiss. nostras Gus&oult , cujus hic verha tranacribcre 
nulli duhitamus: 

« Le prix du douzieme de Tamphore eteit requivaleut de i'accuma- 
lation des interets k six pour cent. Le produit des interto pendaut 
cent soixante ans 6tait 960. Ainsi , l'an de Rome 793, 1'amphore de 
vin Opimien se vendait neuf cent soixante sesterces (»16 francs); 
Vuneia % ou le douzieme de 1'amphore, coutait quatre-vingt sesterces 
(18 francs), 7 francs 71 centimes le litre. 

« Le P. Hardoin, expliquant ce passage dans une de ses notes, dit que 
chaque once de vin Opimien se vendait uu prix egal au produit des 
interets de cent sesterces, vakur primitive de l'amphore. Or, I'amphore 
coutenait quatre-vingt livres romaines , et par consequent neuf cent 
soixante onces ; elle aurait donc coute' neuf cent soixante fois dix-huit 
francs (207,360 francs), somme exorbitante et tout-a-fait incroyahle. 
Brotier a pourtant adopte ce sentiment. Ce qui peut avoir induit en 
erreur ces savants commentateurs , c'est qu'ils out oublie pour le mo- 
.ment que le mot uneia n'est paa employe par les Latins pour signifier 
seulement Tonce, partie aliquote de la livre, mais qu'il exprime le 
douzieme de toute eapece de poids et mesures. De plus, ils ont cru 
que le prix de Vuncia £tait le produit des inter&s de la valeur de 
1'amphore; mais il etait, selon le texte, le produit des inter&s de la 
valeur primitive de Yuncia. A cet egard, l'intention de 1'auteur est clai- 
rement expliquee par la derniere phrase de cet article : « raro quippe 
adhuc fuere, nec nisi in nepotatu, singulis testis millia nummum. » On 
voit qu*il dit expresseinent que c*est ramphore qui se vendait neuf . 
oent soixante sesterces. • Morceaux extraits de Plint, tom. I, pag. 
533, 534. 



Digitized by 



Google 



C. PLINII SECUNDI 
NATURALIS HISTORItE 



LIBER XV. 



IQBCM» 



I. vJLEAM^Theophrastus e celeberrimis Graecorum au- i 
ctoribus , urbis Romae anno circiter ccccxl , negavit 
nisi intra xl 3 millia passuum a mart nasci : Fenestella 
vero omnino non fuisse in Italia, Hispania, atque Africa , 
Tarquinio Prisco regnante, ab annis populi romani 
clxxiii 4 , quae nunc pervenit trans Alpes quoque, et 



I. i. Oleam. Otea Europcea 
(Diand. monog. gen. 3y, Pera. JastnU 
nees, Juas.). Decem et octo varie» 
tates olea; recensentur (Duhamex, 
tom. II f pag. 57 seqq.), in variis 
Europts tustralioris regionibus cul- 
t». Ed, — CCCCXL. Sic libri 
omnes etiam MSS. Reg. Colb. Th. 
tum hoc loco recte, tum lib. XIII , 
cap. 3o. Monendus hic porro obi- 
ter lector poetica studiosus, ele- 
gaos esse a Passeratio carmen singu- 
lare de oliva conditum an. 1 5 88. H. 
— Vid. Exc. I ad calc. liuj. lib. Ed. 

1. Nisi intra XL. SWe t ut fert 
Graecorum mensura , intra ccc sta- 
dia a mari , sic enim iterum Plinius 
noster , lib. XXI , cap. 3 1 , quibus 
habet similia qusdam Theophra- 
stus, Hist. Pl. lib. IV, cap. 3, ubi 
is tamen non nasci. omnino oleam 
dicit nisi intra stadia xt a mari , 
sed a Thebana Mgypii prafectura , 
ccc stadiis nasci ait, ab aquis ma- 



rinis fluviatilibusque Nili , ut ipse 
Plinius ait, lib. XIII, cap. 19 , 
quae duo diversissima sunt. Experi- 
mento nunc constat reperiri oleas 
et in. locis quoque proximis mari. 
Cautius itaque Columella , lib. V, 
cap.8 , pag. 194 • ■ Hanc arborem 
pleriqueexistimantultra milliarium 
lx ( forte xl ) a mari y aut non vi- 
vere, aut non esse feracem. Sed in 
quibusdam locis recte valet. • H. 

3. Tarquinio Prisco. Est illud 
non etatis cognomen , sed gentis , 
nptoxoc : e qua praeter alios et 
Prisca , et Priscilla , in libris sacris , 
et in nummis Grscis , IIPICKOC : 
et in Latinis , phiscys attalvs p. f. 
avg. Hard. 

4. Populi rom. CLXXIH. Per- 
peram cod. Reg. 1 et edit. princ. 
CLXXXIII 9 quam lectionem se- 
quitur Harduinus in altera sua edi- 
tione , romanorumque regum chro- 
nologiam temere pervertit. Ed. — ■*■ 

a4' 



Digitized by 



Google 



37* C. PLINII NAT. HIST\ 

in Gallias Hispaniasque medias. Urbis quidem anno quin- 
gentesimo quinto , Appio Claudio Caeci nepote , L. Junio 
coss. oiei librae duodenae 6 assibus 7 veniere. £t mox anno 
dclxxx , M. Seius , L. F. 8 aedilis curulis olei denas li- 
bras singulis assibus praestitit populo romano per totum 
annum. Minus ea miretur, qui sciat post annos 9 xxn , 



Fenestelia vero omnino nom fuisse in 
/talia, Hisyania , atque Ajrica... qtue 
nunc pervenit... in Gallias Hispanias- 
aue medias. Quis umquam credat 
oleam, Plinii fetate, media in Gallia 
cultam fuisse, quum nostris etiam 
temporihus, intra ProvincisGalliss- 
que Narbonensis fines arboris cul- 
tura subttiterit? Neque dubium ease 
potest, quin nostratis Franciae solum 
sit temperatius ; clementiorque csali 
natura, multis sane in partibus, 
immensarum silvarum eradica- 
tione facta fuerit. Inde patet non 
PJinium , sed Poihsihbt a vero 
deflexisse, qui de mediis tantummo- 
do Hispaniis bic agi non \idit. Ed. 

5. Catci nepole. Ita libri omnes 
miro consensu : tametsi faunc Cssci 
filium Tullius, et Fasti Capitolini, 
non nepotcm vocant. Hard. 

6. Duodenat. Vet. duodenis. Ed. 

7. Duodenat assibus. Incredibilis 
tum annona vilitas erat, ut ait 
Plinius lib. XVIII, cap. 4. Sic 
minimo pretio vina tum constitisse 
e superiore libro intelleiimus , cap. 
ifi, ubi vini ampboram non am- 
plius asses octonos veniisse vidi- 
mus. Siclib. XVIII, cap. cit. modii 
frumenti assibus permutati dicun- 
tur. HaAd. 

8. M. Seius Lucii fiCius. De quo 
Tullius Offic. lib. II, n. 58 : « Ne 
Marco quidem Seio vitio datum 
est , quod in caritate annonas asse 



modium populo dedit ; roagna 
enim se et inveterata invidia, nec 
turpi jactura , quando erat ssdilis , 
nec maxima liberavit. » Fuit ex 
geote Seia JElius Seianus , ot jam 
diximus. Fuit et Seia Orbiana con« 
jux Caii Valentis Hostiliani Measii 
Qninti Augusti, in nummis duo- 
bus egregiis, qnos affert Tristanns, 
pag. 660 et 661. Prior sic inscri- 
bitur: T. OT. OCTIA. M. KOINTOC. 
CEB. T£L*s Ou&ac 6etAiav«« Msa- 
910; Koivtoc 2s6ac*'c. « CaiusValens 
Hostilianus Messius Quintns Augo- 
stus. » Caput laureatum .) (. TN. 
2EI. HPEN. CAA. B. OPB. CEB. 
Fvcfa £t ta Hpiwia laXXoucta Bas6ta 
6p€tavfc 2c6ac^Q. « Cneia Seia Heren- 
nia Sallustia Barbia OrbianaAugu- 
sta. • Caput ejusdem. Alter est lati- 
nus : CN . SBIA. SAJ.L. babb. obbiava. 
avg. Caput ejusdem. .)(.cobcobdia 
avgo. Concordia Augustorum, mariti 
et uxoris. Docet bic nummus , quod 
historicos latuit, Hostiliani Augusti 
conjugem Orbianam filiam fuisse 
aherius Orbianss, quss ante annoa 
triginta Severi Alexandri Atig. con- 
jux fuit, sed natam ex priore con- 
nubio cutn Seio : nnde filia Seii 
patris nomen jam olim peroelehre 
maternis praeponit nominibos. H. 

9. Post annos XXII. Ann. U. C. 
70 a , in quem tertius Pompeii 
Consulatus incidit : non, ut vulgati 
luictenus libri , et MSS. quidam pras 



DigitJzed by 



Google 



LIBER XV. 3 7 3 

Cn. Pompeii iu consulatu oleum provinciis Italiam ini- 
sisse. Hesiodus 10 quoque in primis cultum agrorum do- 
oendam arbitratus vitam , negavit oleae satorem fructum 
ex ea percepisse quemquam : tam tarda tunc res erat. At 
nunc etiam in plantariis" serunt, translatarumque altero 
anno decerpuntur baccae. 

1L Fabianus negat provenire in frigidissimis oleam, 
neque in calidissimis. Genera earum tria dixit Virgilius 1 , 
orcbites, et radios, et pausias: nec desiderare rastros\ 
aut falces , ullamve curam. Sine dubio et in iis solum 
maxime, caelumque refert. Verumtamen et tondentur, 
quura et vites : atque etiam interradi 4 gaudent. Conse- 



■e ferniit , quartus , quem num* 
quam geasit. Hard. 

10. Hesiodus. Nunc carmen illud 
intercidit. H&ad. 

ii. In piantariis. Qua» et semi- 
paria vocantur, des pepiniires, plan- 
taruin locua, unde, quum opus est, 
transferuntur. Hajld. — De olea- 
rum plantariis, generibus, cultura , 
etc. vide qu» dixit CI. Gerardus 
(not. ined.), Excurs. IL,ad calcem 
hujus libri. Ed. 

11. i. Virgilius. Georg. lih. H, 
y. 95 : ■ Nec pingnes unam in fa- 
ciem nascuntur olivss, Orchites, et 
radii , et amara pausia bacca. » Uhi . 
Oreades MSS, exhihent, quod et 
carminis ratio poscit. Et apud Ma- 
crobium quidem, Saturn. lib. II, 
cap. 1 6 9 p.739 > « Olea orcbas , ra- 
dius f pausia • legitur. Cssteri taraen 
scriptores, quorum non est carmi- 
nis legibusadstricta oratio, orcbitin 
vocant. Varro de L. L. lib. IV , 
pag. a8. Fest. in. Fragm. pag. 3o : 
• Orcbitin Atteius Pbilologus in 
rollectaneis , ait esse genns olese , 
dnctum ex grssco ty%m , quod te- 



sticulorum sit inagnitudinis 5 itaque 
vocari ex eo orchitin. » Orobis, et 
radius, Colura. lih. V, cap. 8 , pag. 
194. Virgilius, Plinius , aliique , ab 
oliva , cujus orchitis, et radii , pau- 
siaeque propria appellatio est , ad 
eorumdera generum stirpem sin- 
gula hsBC nomina transtulere : nec 
oleam tamen illi , ut visum est no- 
vitio scriptori, pro oliya dixere. 
Nam quis oleam non desiderare 
rastros quum audiat , de oliva id 
dici , nisi bardus, existimet? H. 

3. Rastros. Idem Georg. lih. II, 
v. 4*o : ■ Contra, non ulla est* 
oleis cultura : neqne illas Procur- 
Tim exspectant falcem , rastrosque 
tenaces, Qunm semel bssserunt arvis, 
aurasque tulerunt. Ipsa satis tellus, 
etc. » Hahd. 

S.Falces. Gr. et AX.falcem. Ed. 

4. Interradi. Interradi dicuntur 
arbores , quando rami intermedii 
succiduntur , quoniam densitas of- 
ficit : ideoque laxioribus intervallis 
serendas sunt arbores. Vide qua» 
dicturi sumus lib. XVII , cap. 3q. 
Usus ea voce Columella , lib. de 



Digitized by 



Google 



374 C. PLINIl NAT. HIST. 

quens earum vindemia est, arsque vel major, olei musta 
temperandi s . Ex eadem quippe oliva differunt succi. 
Primum omnium 6 e cruda, atquenondum inchoatae ma- 
turitatis : hoc sapore praestantissimum. Quin et ex eo 
prima unda 7 preli laudatissima , ac deinde per diminu- 
tiones : sive ( ut nuper inventum est) , exilibus regulis 
pede incluso 8 . Quanto maturior bacca, tanto pinguior 



arboribus, cap. 19 : « Arbores 
paribus intervallis serito , ut quum 
creverint, spatium babeant, quo 
ramos extendant : nam si spisse 
posueris, neque infra quidquam 
serere poteris , nec ipsa? fructuosae 
erunt , nisi eas interraseris. • Sic 
fcre interlegi et intervelli latine* 
dicemtks, ut annotaturi sumus lib. 
XVII, cap. 17 , et interputari, 
atque interpurgari , lib. XVIII , 
cap. 65.H&&D. 

5. Atsque vel major oleum quam 
mutta temperandi. In exemplari To- 
letano , « Arsque vel major olei 
musta temperandi, » verbum euim 
quam neutrum exemplar agnoscit : 
appellat vero olei musta , oleum 
recens. Piht. — Olei musta. Sic 
Reg. 9 , et alii : non oleum quam 
musta, Oiei musta translate dixit, 
pro recenti oleo : a vino ducta 
translatione. Sic proxime antea si- 
mili translatione utitur , quum 
vindemiam olearum dixit. Nam 
proprieolivationem diceret. Festus: 
• Olivetam antiqui dicebant , quum 
olea colligebatur ; ut messem , 
quum frumenta ; vindemiam, quum 
uvn : quod vocabuluin potius fre- 
quentari debebat, quam nullum : 
quum ejus signiiicationis causam 
baberemus. Quamvis quidam olivi- 
tatem eam dicant. » At Columellae, 



lib. XII, cap. So , olivitas est iem- 
pestivitas ad oleam decerpendam. 
Sed lib. I, cap. 1 , olivitas largis- 
sima cum vindemia copulatur. H. 

6. Primum omnium. Quod Catooi 
oleum viride dicitur, lib. de R. R. 
cap. txv; viridis nota Columell», 
lib. XII , cap. 5o. Hahd. 

7. Prima unda. Oleum primm 
notaf, id est , primat pressurw , ut 
vocat Columella, boc est, quod 
primo exprimitur , optimum : dein- 
de quod secundo , et sic bonitatis 
diminutione, ut Plinius ait ipse 
lib. XIU , cap. a 3 , ad deterriraum. 
Le premier t ie secondy le troisieme 
pressurage. « Sunt autem , inquit 
Columeila lib. XII, cap. 5o , in 
cella olearia tres labrorum ordines : 
ut unus prims nota? , id est , pri- 
ma) pressurae oleum recipiat, aiter 
secunde,* tertius tertia.Nam plu- 
riroum refert non miscere iteratio- 
nem , multoque minus tertiationem, 
cum prima pressura : quoniam 
melioris saporis est, quod minore 
vi preli,quasi lixivium defluxerit.» 
Galli vocaut , de Vhuile vierge : in 
Gallia ex olivis maturis suo ipsa- 
rum pondere sponte id fluit. H. 

8. Exilious regulis pede incluso. 
Exilibus regulis samsa inclusa. Pes, 
sive samsa , U marc des olivts , oliva- 
rura prima faxest, primum recre- 



Digitized by 



Google 



LIBER XV- 3 7 5 

succus , minusquc gratuav Optima autem aBtas 9 ad decer- 
pendum, inter copiam 10 bonitatemque , incipiente baoca 
nigrescere. Nostri vocant drupas, Graeci vero drypetas ". 
CaBtero distat , an maturitas illa in torcularibus fiat , an 
ramis : rigua fuerit arbor, an suo tantum bacca succo, 
nihilque aliud quam rores cseli biberit. 

III. (n.) Vetustas ojeo tedium affert, non item ut 
vino : plurimumque atatis annuo est, provida ( si libeat 
inteiligere) natura: quippe terinulentiae nascentibus vinis 
uti necesse non est : quin immo x invitat ad servandum 



ntum, olivss denique ipess, ex 
quibus jam primae pressursi , seu 
primai notss oleum minore vi 
preli expreasum sit. Regula instru- 
mentum est, quod ad fecturam olei 
eumdem prostat usum , quem &- 
scus, seu fiscina : cujus quidem 
instrumenti , ac moris, nec nomen 
ullum , nec vestigium reliquum est. 
Columella,Hb. XII, c. 5o: «Tum 
diligenter mundatam olivam proti- 
nua in torcnlar deferri, et integram 
in fiacinia novis inclndi, prelisque 
snbjici , ut quantnm poasit , paulit- 
per expiimatur. » £n primain preli 
nndasn. ■ Poatea reaolutts cortici* 
bua , emoliri debebunt , adjectia 
binia aaxtariis integri salis in singu- 
loa modioa : et aut regulia , ai con- 
auetudo erit regionis, aut certe 
novie fiscinia samsa exprimi. Quod 
deinde primum defluxerit, etc. » 
Quod Piinio pes, boc samsa Colu- 
mellss; qui primnm olivatn inte- 
gram inclndi regulis ,. sen fiscmis , 
posteaet samaam jubet. £t vina* 
eeomm quoque pedem , ex quo 
innatnm tortivum exprimatur , 
idem Colnmeila vocat , laudatus a 
nobis libro sup.cap. »3. Regularum 



idem , et cap. Sa ejusdem duo- 
decimi libri meminit : ■ Baccam, 
inquit , manu stringito , et statim 
purgatam prelo integram subjicito , 
et amurcam exprimito, » post pri- 
mam scilicet preli undam expres» 
sam. • Deinde suspensa molaolivam 
frangito, eamqoe vel in regulas, 
vel in novos fiscos adjicito : sub- 
jectamque prelo sic premito , ne 
vasa intorqueas, sed tantnm ipsius 
preli pondere quantulomcumque 
exprimi patiaris. Deinde quum sic 
fluxerit, etc. • Quam priore loco 
samsam , olivam iato appellat. H. 

9. Optima autem atas. Colu- 
mella , lib. XII , cap. Sa : ■ Ante- 
quam oliva nigrescat, quum pri- 
mum decolorari coeperit , nec ta- 
men adhuo varia fuerit. » Haad. 

10. Inter copiam. Ut oleum red- 
dat, neque quam maxima,neque 
qnam minima copia : ut bonitate 
item neque omnino optimss , neque 
infimjB oranino notss. Hard. 

1 1 . Drypetas. Hesychio£puirtTtTc, 
et Suidae. Athenssus, Hb. II, pag. 
S6 : AsuirtrtTc &«i*v Taurat; !»«•- 
pftici £au**ac XtYouei. Habd. 

III. 1. Quin immo. Adeo non 

A 1 



Digitized by 



Google 



376 C. PLINII NA,T. HIST. 

blanda inveterati caries ; oleo noluit parci , fecitque ea 
necessitate promiscuum et vulgo. Principatum in hoc quo~ 
que bono obtinuit Italia toto orbe, mazime agro Vena- 
frano\ ejusque parte quae Licinianum funditoleum : unde 

a et Liciniae 3 gloria praecipua olivae. Unguenta hanc pal- 
mam dedere, accommodato ipsis odore. Dedit et palatum, 
delicatiore sententia. De caetero iaccas Liciniae nulla avis 
appetit. Reliquum certamen inter Istriae terram 4 et B«- 
ticae 5 par est. Vicina bonitas provinciis, excepto Africae 
frugifero solo . Cereri totum id natura concessit : oleum 
ac vinum non invidit tantum 7 : satisque gloriae in messi- 
bus fecit. Beliqua erroris plena, quem in nulla parte vitae 

3 numerosiorem esse docebimus. (111.) Olivae constant nu- 
cleo, oleo, carne, amurca : sanies h$c est ejus amara. 
Fit ex aquis, ideo siccitatibus 8 minima : riguis, copiosa. 
Suus quidem olivae succus oleum est, idque praecipue ex 
immaturis intelligimus , sicut de omphacio docuimus 9 . 



oogit natura, ut utare vino, 11 1 
etiam ad servandum diutius invitet, 
spe saporis melioris quem carie ac 
vetustate oontrahit Contra oleum , 
quum sstatem non ferat , cito jubet 
absumi , etc. Habd. 

a. Venafran^o. Martial. lib. XIII, 
ep. 98 : « Hoc tibi Gampani su- 
davit bacca Venafri : Unguentum , 
quoties sumis, et ifttud olet. » H.— 
Nunc Venafro in Gampania. £d. 

3. Licuuat. De Liciniana olea , 
Cato de R. R. cap. vi, pag. 12 ; 
Varro, Jib. I, cap. 24 t et Colum. 
Hb. V, cap. 8, pag. 193. Irteet 
Licinianam, etliciniamvocat. No- 
men ei a Licinio Crasso. Habd. 

4. Inter Istrice terram. Oleutn 
Liburnicum , a Libumia „quae ad- 
harct Istriss , sic cognominatum , 
Jaudat Apicius , lib. I, cap. 5. H. 



5. Battiea. Cujus oleum et Stra- 
bo commendat, lib. II : xu IXatov 
o& *roXi> fiovov, oXXa xai xaXXtc^v. 
Yetus inscriptio apud Reines. pag. 

46o , KBOOTIATOBBS. OLBABI. BX. 

baetica. Et apud Gruter. pag. 

II l6, KBBCATOB. OLBI. HISPAWI. 
BX. PBOVIBOIA. BABTICA. HaBD. 

6. Excepto Africm frugifero toto. 
Byzaceno. Vide librum XVII, cap. 
3. Habd. 

7. Non ineidit tantam. Sed et 
csetera quoqne frugum aliarum 
commoda, seu pomorum invidit. 
Ita MSS. omnes , etsi Barbarua 
negationis particula erasa legat, 
imtidit tantum. Habd. 

8. Siccitalibus. Csslo soloque 
sicco. Tbeophrast. de Caus. plant. 
lib. VI, cap. 1 1 , pag. 364- H. 

9. Docuimus. Lib. XII, c. 60. H. 



Digitized by 



Google 



LIBER XV. 377 

Augetur oleum 10 ad Arcturi exortum a. d. xvi" calendas 
octobris : postea nuclei increscunt et caro. Quum sitienti 
imbres copiosi accessere", vitiatur oleum in amurcam 13 . 
Hujus color* 4 olivam cogit nigrescere : ideoque incipiente 
nigritia, minimum amurcae : ante eam nihil. Et l5 error 
hominum falsus, existimantium maturitatis initium, quod 
est vitii proximum. Deinde, quod oleum crescere olivae 4 
carne arbitrantur, quum succus omnis incorpus 16 abeat, 



xo. Augetur oleum. Ambo exem» 
plaria : « Augetur oleom ad Arcturi 
exortum , ad xvi, etc. » verissima 
lectione, etqua* patrono fulciatur 
Theophrasto. Erit ergo ad Arcturi 
exortum, ad tempus usque quo exo» 
ritor Arcturus, quod est xvi kalen- 
das octobris. Theophrastus libro 
primo de Causis plantarum , cap. 
vigesimo tertio : « Nonnullis quo- 
dam tempore post copia largior 
data , ut olivis post Arcturi exor- 
tum , etc. » Piirr. 

11. A.d. XVI kalendas. Hoc 
est, ante diem xvi , seu die ipso 
xti kalendas : qua de forma lo- 
qoendi diximus lib. VIII, cap. 70. 
Prios legebatur , ab Arcturi exortu 
ad XVI. Errorem triplici ex fonte 
correximus : primum, ex MSS. 
Reg. Th. Golb. in quibus ad Ar- 
eturi exortum ad XVI scriptum 
repcrimus. Deinde ex Theophr. de 
Caosis plant. lib.VI , cap. 1 1 , pag. 
363 : Acyouet fap &c cu^cv irXcov 
lajy. rcu fraicu jact* ApxToupov , etc 
Et ejusdem operis lib. I, cap. a3, 
pag. aa6 : Mi'xpi rop ApxToupou to 
IXotov cyyivcaOai £oxct. Kara £i 
tguto tvc aapxb; Vj afifrai;, etc. « Ad 
Arcturam usque oleum augescere 
creditur : postea caro increscit. » 



Dehique ex ipso Plinio , qui exor- 
tum Arcturi medium hoc ipso die 
statoit, lib. XVIII, cap. 74. H. 

1 x. Accessere. Dalec. incessere. — 
Quum sitienti imbres copiosi acces- 
sere. Nihildehacsiti Theophrastus, 
a quo Plinius hssc omissa hausit , 
ut ipse manifestum facit mox paulo 
illum citans , quare ita ego legen- 
dum censuerim , « Quid si etiam 
irobres copiosi accessere, etc. » 
Tbeopbrastus, lib. I, cap. s3 , de 
Causis plant. « Postea carnis incre- 
mentum succedit , et si imbres 
copiosi accessere , oleum in aniur- 
cam deterius redditur. » Pmr. — 
Quum iitienti. Quum post siccitatem 
imbres copiosi oleam rigant, cor- 
rumpitur oleum, et plus amurcss 
habet. Theophr. de Caus. lib. I, 
c. a3, p. *i6 ; Kat iav yc 0V1 irXcta 
irorj S^ara* xal x*^ ov yivcaOat ^ 
IXatov , apopyjjv XapSavctv irXcU». H. 

i3. Amurcam. MS. amurca. De 
amurca vid. Excurs. II ad calcera 
hujus libri. Ed. 

14. Hujus color. Theophr. de 
Caus. lib. VI, cap. 1 1, pag. 363. H. 

1 5. Et error. Quem Theophrastus 
pariter 1. c. animadvertit. Hahd. 

16. In corpus abcat. In carnem : 
unde fssces. Habd. 



Digitized by 



Google 



378 C. PLINII NAT. HIST. 

lignumque >7 intus grandescat. Ergo tummaxime 1 ' rigantur. 
Quod ubi cura, multisve imbribus 19 accidit , oleum absu- 
mitur, nisi consecuta serenitate, quae corpus extenuet. 
Omnino eitim, ut Theophrasto ao placet, est olei causa 
calor : quare et in torcularibus , et jam in cellis multo 
igne quaeritur ".Tertia est " culpa in parcimonia, quoniam 
propter impendium decerpendi, exspectatur ut decidat 
5 oliva. Qui medium a3 temperamentum in hoc set % vant , 
perticis decutiunt,cum injuriaarborum, sequentisque anni 
damno a4 . Quippe olivantibus lex antiquissima fuit : Oleam 
ne' s stringito, neve verberato. Qui cautissime 3 agunt, 



17. Lignumquc. Nucteus , qui 
Grawis irvpm. Hahd. 

18. Ergo tum maxime rigantur. 
Scribe, Quod ubi cura, multispe *m- 
bribus accidit, ex exemplari Tole- 
tano. Prarterea transpositio hujus 
paxticuta ubi % seosum elegantem 
perdtt. Lego igitur, « Ergo tum 
maxime ubi rigantur, quod cura , 
ete. » Theophrastus loco citato : 
■ Enimvero si calor vehementior 
sit , non eodem fungi oflficio potest, 
aed velut alienua et adjectitius qui- 
dam deficit , vimque omnem succi 
impellens ad carnem , corpus tan- 
tummodo crescere cogit, qnod 
etiam autate ac bieme imbrium ao» 
oesau et aquia scaturientibus accidit 
incrementi tempore : oaro enim 
creacit, atque ita oleum alimenti 
nimietate absumitur , nisi secuta 
aerenitate corpus exsiccet atque 
extenuet, aic enim servari. » Piht. 

19. Quod ubi cura t multisrc im- 
bribus accidit , etc. Gron. et vulgg. 
Cura multa sivc imbribus. Eo. 

ao. Ut Thcophrasto. Ita nunc de 
Caua. pl. lib. I , cap. a3 , pag. aa 6 
legitur. Harj>. 



a 1 . Quarc ct in torc. ct jam in c. 
multo ignc quatritur. Paratur, con- 
ficitur, servaturque. Cato de R. R. 
cap. urv : ■ Quam calidissimum 
torcularium, et cellam babeto. » 
Columella, lib. I, cap.6 , pag. 37 : 
« Torcularia procipue, cellssque 
olearia) calidae ease debent, quia 
commodius omnia liquor vapore 
solvitur, ac frigoribua nragis con- 
stringitur : oleum quod minus pro- 
venit , si congelatur , fracescet , 
etc. » Hahd. 

aa. Tcrtia cst. Theopbr. 1. c. H. 

a3. Qui mediton. Tfaeophr. !. c. 
et de Caus. lib. V, pag. 3 »8. H. 

a 4 • Anrd damno. Theophr. loco 
chato. — Otirantibus. Olivas oolli- 
gentibus. Daz.. 

a5. Oleam ne. Cato de R. R. 
cap. cxliv , pag. 76 : ■ Oleam ne 
atringito, neve verberato injossu 
domini aut custodis. » Stringere 
bicdecutere est, decerpere, manu 
legere. Sic « quernas glandes strin- 
gere » dixit Virg. Georg. lib. I , 
v. 3o5. Hahd. 

*6. Qui cautissime. Ita et Varro 
deR. R. lib. I, cap. 55. Hakd. 



Digitized by 



Google 



LIBER XV. 379 

arundine levi ictu, neo adversos percutiunt ramos. Sic 
quoque' 7 alternare fructus cogitur decussis germinibus. 
Nec minus 3 ', si exspectetur ut cadat : haerendo enim ultra 
suum tempus , absumunt venientibus alimentum , et de- 
tinent locum. Argumentum est, quod nisi ante' 9 Favo- 
nium collecte, novas vires resumunt, et difficilius 
cadunt. 

IV. Prima ergo ab 1 autumno colligitur, vitio* operae, 
non naturae, pausia, cui plurimum carnis : mox orchites, 
cui olei : post radius. Has enim ocyssime occupatas, quia 
sunt tenernmae , amurca cogit 3 decidere. Differuntur vero 
etiam in Martium mensem callosae, contra humorem pu- 
gnaces, ob idque minimae, Licinia 4 , Cominia , Contia, 
Sergia,quam Sabini regiam vocant, non ante Favonii af- 
flatum nigrescentes , hoc est , a. d. vi idus febr. Tunc 
arbitrantur eas maturescere : et quoniam probatissimum 
ex iis fiat oleum 9 accedere etiam ratio pravitati 7 videtur. 



«7. Sie quoque. Vel sic, inquit , 
injoria fit arbori , decussis germini- 
bos : ac nonniti altcro qooque 
anno fructnm fcrt arbos. Hard. 

a8. Nec minus. SubinteUige f 
damnom. Haad. 

*q. Ante Faeonium. Quo tcmporc 
is oriatnr, dictum est lib. II, cap. 
47 « ct moz dicctnr cap. sq. H. 

IV. 1. Prima ergo ab^ ctc. Colu» 
mdlsB ouVarum dccem gcncra t 
Paosia , Licinia, Sergia, sivc Regia, 
Radios , Ncvia , Culminia , Comi- 
nia Plinio , Orchites , Algiana , 
Mnrtca, Circites, Contia Plinio. 
Daiio. 

9. Vitio operm. Cultur». H*an. 

3. Amurea cogit. Metus amnrcss , 
mvc metns, nc in autorcam, ut 
dietum cst superius , oleum vitie- 
tor , facit ut celerrime ea olesrum 



genera occupentur, seu stringan- 
tur, ac demetantur, Similis forma 
ioquendi lib. XIV , cap. 38 : « Ut 
bibere mors cogat. » Habd. 

f. Licinia. Ltciniana , Sergiana , 
et Culminea , Macrobio , Sat. lib. 
II, cap. 16, pag. 379.Varronih«sc 
Colminia , Culminia Columella?. 
At Cominia Pailadio , lib. UI in 
Febr. tit. i8,pag. 64. Hard. 

5. Cominia. Varro lib. I, cap. 
>4» Couninia. Cato cap. vi t CoL 
miana. Columella lib. Xn , cap. 48, 
cuiminea. PaUadius lib. III, titulo 
1 8 , et codices scripti cominia cum 
Plinio. Pijtt. 

6. A. d. VI. Gr. et Al. ad VI id. 

7. Accedere etiam ratio pravitati 
videtur. Parvitati legerera potius 
qumjk pravit*ti f qmu prascessit paulo 
ante minimm. Piar. — Videtur. 



Digitized by 



Google 



38o C. PLINII NAT. HIST. 

a Feruntque frigore 8 sterilitatem fieri , sicut copiam matti- 
ritate : quum sit illa 9 bonitas noii temporis, sed generis, 
tarde putrescentium in amurcam. Similis error*° colle- 
ctam servandi in tabulatis, nec priusquam sudet pre- 
mendi : quum omni mora oleum decrescat , amurca au- 
geatur. Itaque vulgo non amplius senas libras" singuiis 
modiis exprimi dicunt. Amurcae mensuram nemo agit, 
quanto ea copiosior reperiatur in eodem genere diebus 

3 adjectis. Omnino in vitaerror est publicus, tumore olivae 
crescere oleum existimantium : praesertim quum magni- 
tudine copiam olei non constare, indicio sint quae regiae" 
vocantur, ab aliis majorinae, ab aliis phauliae 1 , grandis- 
6imae , alioqui minimo succo.Et in l4 iEgypto carnosissimis 
olei exiguum. Decapoli vero Syriae perquam parvae , nec 

4 cappari majores , carne tamen commendantur. Quam ob 
causam Italicis transmarinae praeferuntur in cibis , quum 
oleo vincantur : et in ipsa Italia caeteris Picenae lS , et Sidi- 



Patrocinari quodammodo errori 
hominum prave judicantiuiu ratio 
nonnulla videtur. Hard. 

8. Frigore, etc. Exacta hiemis, 
qua memorata olivarum generanon 
oolliguntur. Dai.bc. 

9. Quttm sit Uia. Quum olei 
bonitas non tempori , scd olivarum 
naturas tribuenda sit : quas si diu* 
tius in arbore hssreant, putre- 
scunt, nec oleum reddunt, aed 
amurcam. H*hd. 

10. SimUU error, Cato de R. R. 
cap. txrrz « Olea uhi matura erit , 
quam primum cogi oportet : quam 
minimum in terra , et in tabulato 
ease oportet. In terra et in tabulato 
putreacit. » Hakd. 

11. Senms luSras. Olei scilicet,e 
singulis olearum modiis. Hard. 



la. Qum regiat. A Sergia diver- 
s» , quam Sabini quoque regiam 
appellarunt, ut paulo ante dictuin 
est. Habd. 

i3. Pkauliat. Pauliss Macrobio, 
Sat. lib. II, cap. 16, pag. 379, 
male pro Phauliee. De bis Theophr. 
de Caus. plant. lib. VI , cap. 1 1 , 
pag. 364 : mv ^H w«p5 wo)Jwn, h&i 
mjphr fuxpoc, fiuvo**** 01 , xoOavsp ai 
QauXiat. « Quibus caro raulta, nu- 
cleus vero mioimus , succum sive 
oleum parcissime fundunt , ut 
pbaulias. » Hard. 

14. Et in. MS. Est et in. Ed. 

i5. Pteenat. Martial. pariter 
Epigr. lib. I, xliv, laudat eam: 
« Quas de Picenis venitoliva cadis.> 
Et lib. V, ep. lxxix : ■ Succurrent 
tibi nobiles olivas, Piceni modo 



Digitized by 



Google 



LIBER XV. 38i 

cinfe. Sale illae ,6 privatira condiuntur,etutreliqua